Omafatululo oitya yOmbiibeli
A B D E F G H I J K L M N O P R S T U Z
A
-
Ab.
Konima yokuya moukwatwa waBabilon, olo olo la li edina lomwedi omuti-5 mokalindeli kayapuki kOshijuda, nomwedi omuti-11 mokalindeli kopaife. Ohau hovele mokati kaJuli nohau xulile mokati kaAuguste. Inau popiwa kedina mOmbiibeli, ndele owa popiwa ashike taku ti ‘omwedi omutitano.’ (Num 33:38; Esr 7:9) — Tala Oshiw. B15.
-
Abib.
Edina lopehovelo lomwedi wotete mokalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi omutiheyali mokalindeli kopaife. Sha hala okutya, “Omatwi Matalala (Oilya)” nohau hovele mokati kaMarsa nohau xulile mokati kaAprili. Konima eshi Ovajuda va dja mo muBabilon, owa li hau ifanwa Nisan. (Deu 16:1) — Tala Oshiw. B15.
-
Adar.
Konima yokuya moukwatwa waBabilon, olo olo la li edina lomwedi omuti-12 mokalindeli kayapuki kOshijuda, nowa li omwedi omuti-6 mokalindeli kopaife. Ohau hovele mokati kaFebruali nohau xulile mokati kaMarsa. (Est 3:7) — Tala Oshiw. B15.
-
Akaia.
MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, otashi ulike koshitukulwalongo shaRoma shokolukadi laGreka; oshilandopangelo shasho osha li Korinto. Akaia osha li sha kwatela mo ounhunhu aveshe noshitukulwa shopondingandinga yaGreka. (Oil 18:12) — Tala Oshiw. B13.
-
Alamot.
Outumbulilo oo hau longifwa momusika otau ti “Oukadona; Ovakainhu ovanyasha,” tashi dulika tau ulike ketivali lovakainhu ovanyasha. Owa li hau longifwa unene okuulika koshitukulwa shomusika, ile ombinga imwe oyo i na okwiimbwa newi li li pombada. — 1Om 15:20; Ep 46:Oship.
-
Alfa naOmega.
-
Amen.
Otashi ti “nashi kale ngaho,” ile “oshoshili.” Osha dja koshitya shOshiheberi aman, tashi ti “okukala omudiinini, okukala omulineekelwa.” Oshitya “Amen” osha li hashi popiwa nelalakano lokudimina eano, eilikano, ile elombwelo. MEhololo osha longifwa shi li edinafimaneko laJesus. — Deu 27:26; 1Om 16:36; Eh 3:14.
-
Antikristus.
Oshitya osho mOshigreka oshi na omaityo opavali. Otashi ulike komunhu oo ita tu kumwe, ile e li omhinge naKristus. Otashi ulike yo kuKristus woipupulu, oo te liti kutya oye Kristus. Ovanhu aveshe, omahangano, ile eengudu dovanaipupulu ovo hava ti kutya ove lile po Kristus, ile kutya ovo ooMessias, ile ovo ve li omhinge naKristus novahongwa vaye otava dulu okwiifanwa ooantikristus. — 1Jo 2:22.
-
Aram; Ovaaram.
Oludalo lomonamati waSem, Aram, olo la li hali kala unene moitukulwa okudja kEemhunda daLibanon kombinga ikwao yaMesopotamia nokudja kEemhunda daTaurus odo di li kolundume wa finda kuDamaskus nosho yo kombinga ikwao yokolukadi. Onhele ei, hai ifanwa Aram mOshiheberi, lwanima, oya ka ifanwa Siria, novakalimo vamo ova li hava ifanwa Ovasiria. — Gen 25:20; Deu 26:5; Hos 12:12.
-
Armagedon.
Osha dja koshitya shOshiheberi Har Meghiddohn, tashi ti “Omhunda yaMegiddo.” Oshitya osho osha longifwa okuulika ‘koita mefiku linene laKalunga Omunaenghono adishe’ omo “keehamba dokombada yedu alishe” tadi ka ongala di lwife Jehova. (Eh 16:14, 16; 19:11-21) — Tala OUDJUU MUNENE.
-
Asaseli.
-
Aselgeia.
— Tala OKUNYONA NOPEHE NA OUXWENGE.
-
Asia.
MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, Asia osha li oshitukulwalongo shaRoma osho sha li sha kwatela mo oshitukulwa shokouninginino waTurkey shokunena nosho yo ounhunhu vamwe, ngaashi Samos naPatmos. Oshilandopangelo shasho osha li Efeso. (Oil 20:16; Eh 1:4) — Tala Oshiw. B13.
-
Astoret.
Oshikalungakainhu shoita nosholudalo shOvakaanan, omukulukadi waBaal. — 1Sa 7:3.
B
-
Baal.
Oshikalunga shOvakaanan osho sha talika ko mwene wewangadjo, hashi lokifa odula nokuyandja oludalo. Oshitya “Baal” osha li yo hashi longifwa okuulika kookalunga inava fimana vomoshitukulwa. Oshitya shOshiheberi otashi ti “Mwene.” — 1Ee 18:21; Rom 11:4.
-
Belsebub.
-
Bul.
Edina lomwedi omutihetatu mokalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi omutivali mokalindeli kopaife. Ola dja koshitya tashi ti “eteyo; oilikolomwa” nohau hovele mokati kaOktoba nokuxulila mokati kaNovemba. (1Ee 6:38) — Tala Oshiw. B15.
D
-
Dagon.
Oshikalunga shOvafilisti. Oudilo woshitya osho kau shiivike, ashike ovahongwanhu vamwe ove shi yukifa koshitya shOshiheberi dagh (oshi). — Ovt 16:23; 1Sa 5:4.
-
Dekapolis.
Ongudu yoilando yomuGreka, oyo potete ya li ya fikama po moilando omulongo (osha dja koshitya shOshigreka deka, tashi ti “omulongo” nosho yo polis, tashi ti “oshilando”). Osha li yo edina loshitukulwa shokoushilo wEfuta laGalilea nOmulonga waJordan oko kwa li ihapu yomoilando oyo. Oya li ondingandinga yomalandifilo noyeenghedindjikilile dOvagreka. Jesus okwa pita moshitukulwa osho, ashike kape na osho tashi ulike kutya okwa talela po shimwe shomoilando oyo. (Mat 4:25; Mar 5:20) — Tala Oshiw. A7 nosho yo B10.
E
-
Eano.
Eendjovo deano odo tadi ulike kutya oshinima shonhumba oshoshili, ile eudaneko olo omunhu ha ningi ngeenge ota ka wanifa po oshinima shonhumba, ile hasho. Luhapu eano olo ohali ningilwa omunhu oo a fimana, unene tuu Kalunga. Jehova okwa pameka ehangano laye naAbraham okupitila meano. — Gen 14:22; Heb 6:16, 17.
-
Eano.
-
Edidiliko.
Oshinima, onghatu, onghalo, ile onghedi yonhumba inai ikililwa oyo tai ulike koshinima shonhumba, kutya nee otashi ningwa pefimbo opo, ile omonakwiiwa. — Gen 9:12, 13; 2Ee 20:9; Mat 24:3; Eh 1:1.
-
Ediko lomundilo.
Onhele yokuhemunina omamanya, ile yokuhemunina oitenda; ohai longifwa yo okuyofela oiyuma noinima ikwao ya longwa medu. Pefimbo lOmbiibeli, omadiko omundilo okwa li a tungwa needopi, ile nomamanya. Ediko lomundilo lokuyofela oiyuma noinima ya longwa medu nosho yo lokuxwikila omute ohaa ifanwa yo oshiyofelo. — Gen 15:17; Dan 3:17; Eh 9:2.
-
Edom.
Edina likwao la lukwa Esau, omonamati waIsak. Oludalo laEsau (Edom) ola kufa ko oshitukulwa shaSeir, oshitukulwa shokeemhunda osho shi li pokati kEfuta la Fya nosho yo Omunghulofuta waAqaba. Osha shiivika shi li Edom. (Gen 25:30; 36:8) — Tala Oshiw. B3 nosho yo B4.
-
Edungadungifwayambo.
Eyambo omo omupristeri ha tula eenyala daye koshi yeenyala domulongelikalunga oo e kwete eyambo olo tali ka yandjwa noku li dungadunga; ile omupristeri ye mwene oye ta dungadunga eyambo. Onghatu oyo oya li tai ulike kokuyandja omayambo kuJehova. — Lev 7:30.
-
Eemhale.
-
Eemhunda daLibanon da kwatafana.
Omhunda imwe yomeemhunda mbali odo da tunga po eemhunda domedu laLebanon. Omhunda yaLebanon oya ama kouninginino, ofimbo Omhunda yaAnti-Lebanon ya ama koushilo. Eemhunda odo mbali oda tukulwa kefilu lile, la lyata nawa. Omhunda yaLebanon oya yeluka hanga okudja komunghulofuta waMediterranean, noi na oule wopombada weemeta doupokati 1 800 nosho yo 2 100. Pefimbo lonale, Lebanon okwa li e yadi omiti dinene domisederi, odo da li da fimanekwa neenghono koiwana oyo ye shi dingilila. (Deu 1:7; Ep 29:6; 92:12) — Tala Oshiw. B7.
-
Eendemoni.
Oishitwa yopamhepo ikolokoshi ihai monika i na eenghono di dule dovanhu. Oda popiwa muGenesis 6:2 di li “ovanamati vaKalunga kashili” nomuJudas 6 di li ‘ovaengeli’; inadi shitwa dikolokoshi, ndele oda li ovaengeli ovo ve lininga ovatondi vaKalunga, eshi inadi dulika kuye pefimbo laNoa noda waimina Satana mokutukululila Jehova ounashibofa. — Deu 32:17; Luk 8:30; Oil 16:16; Jak 2:19.
-
Eengodi.
Ngeenge tashi uya pokutunga, ohashi yukifwa keengodi odo da hondjwelwa moule woshiyata. Ope na vali oludi leengodi odo hadi hondjwa da kambakana oshikutu. — Ovt 16:13.
-
Eengodi da kambakana.
Ngeenge tashi uya pokutunga, ohashi yukifwa keengodi odo da tungwa da kambakana oshikutu. Eengodi odo oda li hadi tungwa da kambakana eengodi odo da hondjwelwa moule woshikutu meni nokombada. — Lev 13:59.
-
Eeshalinghenda.
Eeshali odo hadi pewa umwe oo e na omhumbwe. Inadi tumbulwa sha yukilila mOmishangwa dOshiheberi, ndele Omhango oya li ya yandja omalombwelo okondadalunde kOvaisrael kutya ove na oshinakuwanifwa shokufila oshisho eehepele. — Mat 6:2.
-
Eeskepa dokuTarsis.
Outumbulilo oo owa li hau longifwa tau ulike keeskepa, odo da li hadi i momalweendo kuTarsis shonale (kunena oSpain). Osha fa shi li ngaha kutya outumbulilo oo ou lile po eeskepa da kula, odo hadi dulu okuya momalweendo malemale. Salomo naJosafat ova li hava longifa eeskepa da tya ngaho moinima i na sha nongeshefa. — 1Ee 9:26; 10:22; 22:48.
-
Efiku lEkwatakanifo.
Efiku liyapuki la fimanenena kOvaisrael, hali ifanwa yo Yom Kippur (sha dja koshitya shOshiheberi yohm hakkippurim, “efiku lokutuvikila”), nola li hali danwa mefiku 10 laEtanim. Olo olo ashike la li efiku momudo omo omupristeri munene a li ha i mOuyapuki elela wetwalihangano nowotembeli. Omo omo a li ha yambe ohonde yomayambo omolwomatimba aye, omolwomatimba Ovalevi vakwao nomolwomatimba ovanhu. Ola li efimbo loshoongalele shiyapuki, lokulidilika nola li yo efiku leshabata, efimbo lokuhalonga oilonga yakwalukeshe. — Lev 23:27, 28.
-
Efiku lEtokolo.
Efiku lokondadalunde, ile efimbo olo ongudu yonhumba, oiwana, ile ovanhu aveshe tava ka tokolwa kuKalunga. Otali dulu okuulika kefimbo olo ovo tava ka tokolelwa efyo tava ka hanaunwa po, ile ketokolo olo tali ka yandja omhito kwaavo tava ka xupifwa va kale nomwenyo waalushe. Jesus Kristus novayapostoli vaye ova ulika ‘kEfiku lEtokolo’ lomonakwiiwa olo la kwatela mo ovanamwenyo naavo va fya nale. — Mat 12:36.
-
Efilonghenda.
Oshitya shOshigreka shi na ediladilo loshinima sha tambulwa ko nawa noshopahole. Luhapu ohashi longifwa okuulika koshali oyo ya yandjwa nonghenda, ile onghedi yokuyandja nonghenda. Ngeenge sha yukifwa kefilonghenda laKalunga, oshitya osho otashi ulike koshali oyo Kalunga a yandja nehalo liwa, noina teelela okushunifilwa sha. Kungaho, otashi ulike kutya Kalunga oha yandje nehalo liwa, e na ohole noha ulikile ovanhu onghenda. Outumbulilo wOshigreka owa tolokwa yo “onghenda” nosho yo “oshalinghenda.” Omunhu oha filwa onghenda nonande ine i longela, ashike naku mu fila onghenda ohe shi ningi nehalo liwa. — 2Ko 6:1; Ef 1:7.
-
Efilu.
Otali ulike kefilu, ile kokamomolonga oko haka pwiinine, kakele pefimbo lodula; oshitya osho otashi dulu yo okuyukifwa kokamulonga ko vene. Moumomolonga vamwe omwa li hamu kunguluka omeva taa di meefifiya, nova li hava kala nomeva efimbo keshe. — Gen 26:19; Num 34:5; Deu 8:7; 1Ee 18:5; Job 6:15.
-
Efraim.
Edina lomonamati omutivali waJosef; lwanima, edina olo ola ka pewa limwe lomomapata aIsrael. Konima eshi Israel a li a tukulwa, Efraim, e li epata la tumbala unene, okwa li e lile po ouhamba womapata aeshe omulongo. — Gen 41:52; Jer 7:15.
-
Efulika.
Oshinima osho hashi pifa oikunguluki, ile hashi fulike olumbololo; ohashi longifwa unene okuulika kolumbololo linini la dja mwaalo la pya nale. Luhapu mOmbiibeli ohashi longifwa pafaneko tashi ulike koulunde nokenyonauko. Ohashi longifwa yo tashi ulike koshinima tashi ningwa meholeko, ile tashi kulu meendelelo. — Ex 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9.
-
Efuta lomundilo.
Onhele yopafaneko omo hamu kala ‘omundilo wa hanyekwa nosulfuri,’ oyo hai ifanwa yo ‘efyo etivali.’ Otamu ka umbilwa ovalunde ovo inave lidilulula, Ondiaboli, efyo nosho yo Ombila, (ile Hades). Molwaashi omwa kwatelwa oishitwa yopamhepo, efyo nosho yo Ombila, oinima aishe oyo itai dulu okupya komundilo, otashi ulike kutya efuta olo lopafaneko kali fi onhele yaalushe yomahepeko, ndele otashi ulike kehanauno laalushe. — Eh 19:20; 20:14, 15; 21:8.
-
Ehandukilo.
MOmishangwa dopaKriste dOshiheberi, outumbulilo ou luhapu ohau yukifwa kehandukilo, komukifi, ile koudjuu oo Jehova a tuma onga ehandukilo. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, osha longifwa tashi ulike kokudenga, ile kokulangaula nongola ya pandwa neengodi, ile i na omadita koxulo. — Num 16:49; Joh 19:1.
-
Ehanganifo.
— Tala EKWATAKANIFO.
-
Ehangano.
Eudafanotwokumwe pokati kaKalunga novanhu, ile pokati kovanhu vavali, ile eengudu mbali dovanhu va ninge sha, ile vaha ninge oshinima shonhumba. Omafimbo amwe ombinga ashike imwe ya li ya teelelwa i wanife po oinima yonhumba (osho tashi dulu okutalika ko shi li ashike eudaneko). Omafimbo amwe eembinga adishe dopavali oda li da teelelwa di katuke onghatu (ehangano lopamuhanga). Kakele ashike komahangano oo Kalunga a ninga novanhu, Ombiibeli oya tumbula omahangano oo a ningwa pokati kovanhu, komapata, koiwana, ile keengudu dovanhu. Amwe omomahangano oo a li taa pula efimbo okweeta oidjemo ongaashi oo Kalunga a ninga naAbraham, naDavid, noshiwana shaIsrael (ehangano lOmhango) nosho yo naIsrael yaKalunga (ehangano lipe). — Gen 9:11; 15:18; 21:27; Ex 24:7; 2Om 21:7.
-
Eimbilo lokulonda.
Oshipalanyole shOmapsalme 120-134. Nonande ope na omadiladilo a yoolokafana e na sha neityo loutumbulilo oo, vahapu ova itavela kutya omapsalme oo 15 okwa imbwa nehafo kovalongelikalunga Ovaisrael, eshi va li tava ‘londo’ va finda kuJerusalem, osho sha li pombada keemhunda daJuda, opo va ka dane oivilo itatu inene yokomudo.
-
Eimbilo loluhodi.
Eimbilo la dutwa, eendjovo, ile omusika, tai holola oluhodi linene, ngaashi oluhodi olo ho holola ngeenge wa filwa kaume, ile umwe oo u hole; eimbilokemo. — 2Sa 1:17; Ep 7:Oship.
-
Eka ledimba liwa.
Eka la kukuta la dja komiti, ile koixwa yoludi lonhumba. Ngeenge ola xwikwa, ohali di edimba liwa. Ola li hali longifwa li li oitwimifo iyapuki metwalihangano nomotembeli. Ola li yo hali tulwa pamwe neendjayambo nola li hali tulwa kombada yomingome dokutalika mOuyapuki. — Ex 30:34-36; Lev 2:1; 24:7; Mat 2:11.
-
Ekulilo.
Ofuto oyo hai yandjwa opo omunhu a mangululwe moukwatwa, mehandukilo, momahepeko, moulunde, ile nokuli momafininiko. Ofuto oyo haalushe ya kwatela mo oimaliwa. (Jes 43:3) Ekulilo ola li la pumbiwa meenghalo di lili noku lili. Pashihopaenenwa, ovamati aveshe oiveli, ile oinamwenyo oindume muIsrael oya li yaJehova, onghee oya li ya pumbwa okukulilwa, ile okumangululwa mo moilonga yaJehova omo ngeno ya li i na okukala ya ngabekelwa. (Num 3:45, 46; 18:15, 16) Ngeenge ongobe yomhedi ya nyika oshiponga oya kala inai filwa oshisho, ndele tai dipaa omunhu, mwene wayo okwa li e na okuyandja ekulilo, opo a manguluke ko kefyo olo a tokolelwa. (Ex 21:29, 30) Ashike omunhu oo a dipaela mukwao owina ofuto yaye kaya li hai tambulwa ko. (Num 35:31) Mepingafano naasho, Ombiibeli oya popya ekulilo olo Kristus a futa eshi a yamba po omwenyo waye, opo a mangulule ovanhu ovaduliki moulunde nefyo. — Eps 49:7, 8; Mat 20:28; Ef 1:7.
-
Ekutu lomaviinyu.
Oshikwatelwa shomaviinyu sha longwa moshipa shoinamwenyo, ngaashi shoikombo nosheedi nohashi longifwa okukwatelwa omaviinyu. Omaviinyu okwa li haa tulwa momakutu mape, molwaashi ngeenge taa pi ohaa nduluka po ohaasa oyo hai fulike omakutu. Omakutu mape okwa li haa tamunuka mo, ofimbo oo makulu haa topa kohaasa oyo. — Jos 9:4; Mat 9:17.
-
Ekwatakanifo.
MOmishangwa dOshiheberi, outumbulilo oo ou na ekwatafano nomayambo oo a li haa yambwa, opo ovanhu va dule okuya koshipala shaKalunga noku mu longela. Koshi yOmhango yaMoses, omayambo okwa li haa yambwa, unene tuu mEfiku lEkwatakanifo lokomudo, opo ku hanganifwe ovanhu naKalunga, kashi na nee mbudi kutya oohandimwe noshiwana ashishe ova nyona shi fike peni. Omayambo oo okwa li taa ulike keyambo laJesus, olo la kwatakanifa omatimba ovanhu lumwe fiyo alushe, nokupa ovanhu omhito va hanganifwe naJehova. — Lev 5:10; 23:28; Kol 1:20; Heb 9:12.
-
Elapi lokulimanga komutwe.
Elapi olo la li hali dingilwa komutwe nohali djalwa la fa oshikaiwa. Omupristeri munene okwa li ha djala elapi lokulimanga komutwe la longwa moliina iwa, kwa hondjelwa okapapa koshingoli nongodi imbulau. Ohamba oya li hai djala elapi lokulimanga komutwe li li koshi yoshikoroni shayo. Job okwa longifa outumbulilo oo wopafaneko, eshi a faafanifa ouyuki waye nelapi lokulimanga komutwe. — Ex 28:36, 37; Job 29:14; Hes 21:26.
-
Elenga.
-
Elidilululo.
-
Elilongekido.
Edina lefiku olo la li hali tetekele Eshabata, omo Ovajuda va li hava ningi omalongekido oo a pumbiwa. Efiku olo ola li hali xulu konguloshi yefiku olo kunena hali ifanwa Etitano, efimbo olo Eshabata la li hali hovele. Efiku lOvajuda ola li hali hovele konguloshi nohali xulu konguloshi. — Mar 15:42; Luk 23:54.
-
Elivelombediyambo.
-
Elul.
Konima yokuya moukwatwa waBabilon, olo olo la li edina lomwedi omuti-6 mokalindeli kayapuki kOshijuda, nomwedi omuti-12 mokalindeli kopaife. Ohau hovele mokati kaAuguste nohau xulile mokati kaSeptemba. (Neh 6:15) — Tala Oshiw. B15.
-
Emanya la fimanenena.
Emanya olo ohali tulwa mohuke yekuma pomashakeneno omakuma; ola fimana moku a kwatela kumwe. Emanya olo ola li emanya lekanghameno; opa li hapa hoololwa emanya la kola, ngeenge taku tungwa omatungo aaveshe nosho yo omakuma oshilando. Outumbulilo oo owa longifwa u li omupopyofano tau ulike kekanghameno ledu, na Jesus okwa popiwa e li “emanya la fimanenena lekanghameno” leongalo lopaKriste, olo la faafanifwa neumbo lopamhepo. — Ef 2:20; Job 38:6.
-
Emanya loshini.
Emanya longonga la li hali tulwa kombada yalikwao nohali longifwa okutwa oilya. Pokati kemanya lokoshi ohapa tulwa ongudi oyo hai kwafele emanya lokombada li tanauke. Pefimbo lOmbiibeli, ovakainhu momaumbo mahapu ova li hava longifa oini yokukweyela. Molwaashi ovanhu ova li va pumbwa oshini osho, opo va mone oipalwifa, Omhango yaMoses oya li ya kelela shiha kufwe po ombabyona, ile emanya lasho lokombada. Omamanya oshini makula oludi olo okwa li haa tanaunwa koinamwenyo. — Deu 24:6; Mar 9:42.
-
Enghuma.
Oshishikomwa sha longwa moshivela, hashi longifwa okulondwela nosho yo meemusika. She likolelela kuNumeri 10:2, Jehova okwa yandja omalombwelo okondadalunde e na sha nokuninga omanghuma avali oshisilveri oo taa dulu okulongifwa mokuyandja omalondwelo okondadalude mokwoongaleka ongudu, mokudikulula po onhanda, ile mokushiivifa oita. Osha fa shi li ngaha kutya omanghuma aa okwa li a yukilila, inaa fa ‘eembinga’ odo da ngolyauka, oo a longwa meembinga doinamwenyo. Omanghuma a longwa moinima inai tumbulwa okwa li yo a kwatelwa moishikomwa yomusika yomotembeli. Omawi omanghuma luhapu okwa li haa kala e lile po okushiivifa omatokolo aJehova, ile oiningwanima imwe vali ididilikwedi yopakalunga. — 2Om 29:26; Esr 3:10; 1Ko 15:52; Eh 8:7–11:15.
-
Eninginifo; Okuninginifa.
-
Enyonohombo.
-
Enyumuko.
Okwaalukila momwenyo. Oshitya shOshigreka anastasis otashi ti lelalela “okupenduka po; okuyambuka po.” MOmbiibeli omwa popiwa omanyumuko omuwoi, mwa kwatelwa enyumuko laJesus oo a nyumunwa kuJehova Kalunga. Nonande ovanhu vamwe ova nyumunwa kuElia, kuElisa, kuJesus, kuPetrus nokuPaulus, oikumwifilonga oyo oya longwa keenghono daKalunga. Enyumuko lokunyumunina “ovayuki novalunde” kombada yedu ola fimana mokuwanifwa kwelalakano laKalunga. (Oil 24:15) Ombiibeli oya popya yo enyumuko lomeulu, ya longifa outumbulilo enyumuko “lotete,” osho sha kwatela mo enyumuko lovamwaxe vaJesus ovo va vaekwa nomhepo. — Flp 3:11; Eh 20:5, 6; Joh 5:28, 29; 11:25.
-
Eongalo.
Ongudu yovanhu ya ongala pamwe omolwelalakano, ile omalipyakidilo onhumba. MOmishangwa dOshiheberi, oshitya osho otashi ulike koshiwana shaIsrael. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, otashi ulike komaongalo Ovakriste pauhandimwe, ndele peemhito dihapu otashi ulike keongalo lopaKriste koonono. — 1Ee 8:22; Oil 9:31; Rom 16:5.
-
Epergamenti.
Oshipa shodi, shoshikombo, ile shokatana sha pepwa nelalakano lokushangwa. Osha li sha kola shi dule omanenge nosha li hashi longifwa shi li omishangwatonywa dOmbiibeli. Omapergamenti oo Paulus a li a pula Timoteus a etelele otashi dulika a li oitukulwa yOmishangwa dOshiheberi. Omishangwatonywa dimwe dopEfuta La Fya oda li da shangwa kepergamenti. — 2Tm 4:13.
-
Epitotanda.
Okukufa ko oshipa shokoxulo yoshilyo sholudalo shomulumenhu. Omukalo oo owa li oshiteelelwa kuAbraham noludalo laye, ndele kau fi oshiteelelwa kOvakriste. Ola longifwa yo li li omupopyofano moikundafanwa ya yoolokafana. — Gen 17:10; 1Ko 7:19; Flp 3:3.
-
Epsalme.
Eimbilo tali tange Kalunga. Omapsalme okwa li haa kala molupe lomusika nohaa imbwa kovalongelikalunga eshi tava longele Jehova Kalunga moipafi motembeli yaye muJerusalem. — Luk 20:42; Oil 13:33; Jak 5:13.
-
Eshabata.
Osha dja koshitya shOshiheberi osho tashi ti “okufuda po; okumwena.” Efiku etiheyali moshivike shOvajuda (okudja eshi etango tali ningine mEtitano fiyo osheshi tali ningine mOlomakaya). Omafiku amwe oivilo momudo, nosho yo omudo omuti-7 nomuti-50 oda ifanwa yo omashabata. Mefiku lEshabata, ovanhu kava li va pitikwa va longe, kakele koilonga yovapristeri ovo hava longo monhele iyapuki. Momido dEshabata, edu kala li hali limwa, nOvaheberi kava li hava fininike vakwao va fute eendjo. PaMhango yaMoses, omangabeko e na sha nEshabata okwa li e li pandjele, ndele mokweendela ko kwefimbo, ovawiliki vomalongelokalunga ova enda tave a djuupaleke, onghee osha ka kala shidjuu kovanhu okudiinina Eshabata pefimbo laJesus. — Ex 20:8; Lev 25:4; Luk 13:14-16; Kol 2:16.
-
Etangakwaita lomupangeli waRoma.
Ongudu yovakwaita vaRoma ovo va tulwa po va amene omupangeli waRoma. Ovakwaita ovo ova ka kala ongudu yopapolotika inaenghono oyo hai yambidida, ile hai umbu ko ovapangeli. — Flp 1:13.
-
Etanim.
Edina lomwedi omutiheyali mokalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi wotete mokalindeli kopaife. Owa li hau hovele mokati kaSeptemba nohau xulile mokati kaOktoba. Konima eshi Ovajuda va aluka kuBabilon, owa li hau ifanwa Tishri. (1Ee 8:2) — Tala Oshiw. B15.
-
Etauluko; Enyono.
-
Etemba.
-
Eti.
-
Etimbayambo.
-
Etiopia.
Oshiwana shonale sha li kolukadi laEgipiti. Oshitukulwa osho osha kwatela mo ombinga ya kula yokolukadi laEgipiti shokunena nosho yo etata loshitukulwa shokolundume laSudan shokunena. Outumbulilo oo wa longifwa omafimbo amwe mOshiheberi ‘oKus.’ — Est 1:1.
-
Etukulifolapi.
Elapi loshiyata shiwa la hondjwa li na omafano ovakerubi, olo la li la tukula ko Ouyapuki kOuyapuki elela netwalihangano nomotembeli. (Ex 26:31; 2Om 3:14; Mat 27:51; Heb 9:3) — Tala Oshiw. B5.
-
Etwali lokwoongalela.
-
Etwalihangano.
Etwali lokulongela Kalunga olo la li hali tembulwa kOvaisrael konima yolweendo lavo okudja kuEgipiti. Meni lalo omwa li mu na oshikefa shehangano laJehova, osho sha li shi lile po okukala po kwaKalunga, nosha li shi li onga onhele yokuyambela noyokulongela Kalunga. Efimbo limwe osha li yo hashi ifanwa “etwali lokwoongalela.” Ola li la longwa moiti, nola uvikwa nomalapi oliina kwa hondjelwa ovakerubi. Ola li la tukulwa momadimo avali, lotete ohali ifanwa Ouyapuki, netivali ohali ifanwa Ouyapuki elela (Jos 18:1; Ex 25:9) — Tala Oshiw. B5.
-
Eufrat.
Omulonga wa kula nowa fimanenena u li kouningininolukadi laAsia, nou li umwe womomilonga mbali da fimana muMesopotamia. Owa tumbulwa tete muGenesis 2:14 u li umwe womomilonga nhee odo da li muEden. Luhapu owa popiwa ashike u li “Omulonga” inapa tulwa edina. (Gen 31:21) Owa li ongaba yokolundume loshitukulwa osho sha pewa Ovaisrael. (Gen 15:18; Eh 16:12) — Tala Oshiw. B2.
-
Exulilo longhalelo yoinima.
Efimbo olo tali twala fiyo opexulilo lounyuni, ile longhalelo oyo tai pangelwa kuSatana. Efimbo olo otali endele pamwe nokukala po kwaKristus. Jesus ota ka wilika ovaengeli va ka ‘yoolole mo ovakolokoshi mokati kovayuki,’ opo ve va hanaune po. (Mat 13:40-42, 49) Ovahongwa vaJesus ova li ve na ohokwe mefimbo ‘lexulilo.’ (Mat 24:3) Fimbo Jesus ina shuna meulu, okwa li a udanekela ovashikuli vaye kutya ota ka kala pamwe navo fiyo opefimbo olo. — Mat 28:20.
-
Exunganeko.
Etumwalaka la nwefwa mo, kutya nee ehololo lokuwanifa po ehalo laKalunga, ile oku li shiivifa. Exunganeko otali dulu okukala ehongo la nwefwa mo li na sha neenghedi, eendjovo delombwelo la dja kuKalunga, ile detokolo, ile eendjovo di na sha nonakwiiwa. — Hes 37:9, 10; Dan 9:24; Mat 13:14; 2Pe 1:20, 21.
-
Exwikiloyambo.
-
Eyambo.
Okuyandja sha kuKalunga opo u ulike olupandu, ile u dimine kutya ou na ondjo nokukaleka po vali ekwatafano leni naye. Okudja kuAbel, ovanhu ova kala hava yandje omayambo e lili noku lili ehalo liwa, ngaashi oinamwenyo, fiyo osheshi a ka ningwa oshiteelelwa koshi yehangano lOmhango yaMoses. Nonande Ovakriste otava twikile okuyandja omayambo opamhepo kuKalunga, konima eshi Jesus a yandja omwenyo waye u li eyambo la wanenena, omayambo oinamwenyo kaa li vali a pumbiwa. — Gen 4:4; Heb 13:15, 16; 1Jo 4:10.
-
Eyambo leano.
Eyambo lehalo liwa olo hali endele pamwe neano. — Lev 23:38; 1Sa 1:21.
-
Eyambo loukumwe.
Eyambo hali yambelwa Jehova lokupanga ombili naye. Omulongelikalunga noukwaneumbo waye, omupristeri oo ta kwatele komesho nosho yo ovapristeri ovo tava yakula, aveshe ova li hava kufa ombinga mulo. Jehova okwe li tambula ko li li ngaashi li li, omwifi tau mu hafifa woinghene tai pi. Ohonde, oyo i lile po omwenyo, oya li yo hai yandjwa kuye. Osha fa ngeno ovapristeri novalongelikalunga ve li omutumba tava li pamwe naJehova, tashi ulike kutya ove na ombili. — Lev 7:29, 32; Deu 27:7.
-
Eyeletumbulo.
Eendjovo dopandunge, ile ehokololo lixupi olo tali hongo, ile la yelifa oshili moule noitya inini. Omayeletumbulo opaMbiibeli otashi dulika a kale monghedi inai fatuka, ile motumbutumbu. Eyeletumbulo ohali holola oshili monghedi yomufefifo, naluhapu ohali kala pamupopyofano. Omautumbulilo amwe okwa ka kala haa longifwa apeshe mokusheka, ile mokukembaula ovanhu vonhumba. — Omu 12:9; 2Pe 2:22.
F
-
Farao.
-
Filistia; Ovafilisti.
Edu olo li li kolundume lomunghulo wefuta laIsrael olo la ka kala hali ifanwa Filistia. Ovanhu ovo va dja kuKreta, ovo va ka kala hava di oko, ohava ifanwa Ovafilisti. David okwe va finda, ashike nande ongaho ova kala ve li kuvo vene, nova kala alushe ovatondi vaIsrael. (Ex 13:17; 1Sa 17:4; Am 9:7) — Tala Oshiw. B4.
G
-
Gehenna.
Edina lOshigreka lEfilu laHinnom, olo la li kolukadi nokouningininolukadi waJerusalem shonale. (Jer 7:31) Ola li la popiwa paxunganeko li li onhele omo tamu ka umbilwa oimhu. (Jer 7:32; 19:6) Kape na oumbangi oo tau ulike kutya ovanhu, ile oinamwenyo oya li hai umbilwa muGehenna i xwikwe po i na omwenyo, ile i hepekwe. Onghee onhele oyo itai ulike konhele ihai monika omo hamu hepekelwa eemwenyo dovanhu fiyo alushe momundilo wo venevene. Mepingafano naasho, Gehenna osha popiwa pafaneko kuJesus nokovahongwa vaye tashi ulike kehandukilo laalushe ‘lefyo etivali,’ sha hala okutya, ehanauno laalushe. — Eh 20:14; Mat 5:22; 10:28.
-
Gilead.
Paulelalela otashi ti, oshitukulwa sha lyata nawa shi li koushilo wOmulonga waJordan osho sha ya fiyo okolundume nokolukadi lEfilu laJabbok. Omafimbo amwe osha longifwa tashi ulike koshitukulwa shokoushilo womulonga waJordan shOvaisrael aveshe, oko kwa li haku di epata laRuben, laGad noletata lepata laManasse. (Num 32:1; Jos 12:2; 2Ee 10:33) — Tala Oshiw. B4.
-
Gittit.
Oshitya shopamusika osho shi na eityo lihe shiivike nawa, nonande otashi dulika sha fa sha dja koshitya shOshiheberi gath. Vamwe ova itavela kutya otashi dulika ongovela ya pambafana nomaimbilo e na sha nokuninga omaviinyu, molwaashi gath otashi ulike koshikolelo shomaviinyu. — Ep 81:Oship.
H
-
Hades.
Oshitya shOshigreka osho shi na eityo la faafana noshitya shOshiheberi “Sheol.” Osha tolokwa “Ombila” (nondada ya kula), opo shi ulike koufi. — Tala OMBILA.
-
Hermes.
Oshikalunga shOvagreka, omona waZeus. Eshi Paulus a li muListra, ovanhu ova li tava diladila papuko kutya oye Hermes, molwaashi ova li va tala ko oshikalunga osho shi li omutumwa woikalunga noshi li oshikalunga shounongo wokupopya. — Oil 14:12.
-
Herodes.
Edina lepata leehamba odo da li tadi pangele Ovajuda, odo da li hadi nangekwa po kuRoma. Ohamba yotete oya li Herodes Munene, oo a li a shiivika nawa omolwokutungulula otembeli yomuJerusalem nokwa li a yandja elombwelo ku dipawe ounona, opo a dipaife Jesus. (Mat 2:16; Luk 1:5) Herodes Arkelaus naHerodes Antipas, ovana vaHerodes Munene, ova li va nangekwa po va pangele oitukulwa oyo ya li tai pangelwa kuxe. (Mat 2:22) Antipas okwa li omupangeli woshitukulwalongo, oo a li a shiivika e li “ohamba,” oyo ya li tai pangele pefimbo loukalele waKristus womido nhatu netata fiyo opefimbo loiningwanima oyo ya hokololwa mOilonga etukulwa 12. (Mar 6:14-17; Luk 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Oil 4:27; 13:1) Konima yaasho, Herodes Agrippa wotete, omutekulu waHerodes Munene, okwa li a dipawa komweengeli waKalunga, konima eshi a pangela efimbo lixupi. (Oil 12:1-6, 18-23) Omonamati waye, Herodes Agrippa omutivali, okwa ninga ohamba nokwa pangela fiyo opefimbo opo Ovajuda va li va tukululila oshibofa Ovaroma. — Oil 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.
-
Herodes, ovayambididi va.
Ova shiivika yo ve li Ovakwaherodes. Ova li ongudu yopashiwana oyo ya li hai yambidida eemhangela dopapolotika dooHerodes, eshi va li koshi yepangelo laRoma. Mongudu oyo otashi dulika mwa li Ovasadukai vamwe. Ovakwaherodes ova li ve limanga kumwe nOvafarisai, opo va kondjife Jesus. — Mar 3:6.
-
Higgaion.
Oshitya osho hashi longifwa momaimbilo mokuwilika nghee eimbilo li na okwiimbwa. Ngaashi sha longifwa mEpsalme 9:16, oshitya osho otashi dulika tashi ulike kokwiimba we litula mo, omutono wokaxumbafeta wa ya moule, ile okufuda po u mone omhito yokudilonga.
-
Horeb; Omhunda yaHoreb.
I
-
Illiriko.
Oshitukulwalongo shaRoma shi li kouningininolundume waGreka. Paulus okwa ya fiyo okuIlliriko, ndele inaku popiwa kutya okwa udifila ko, ile okwa fika ko ashike. (Rom 15:19) — Tala Oshiw. B13.
-
Inadi ya efulika.
Otashi ulike komingome odo da ningwa inadi tulwa efulika. — Deu 16:3; Mar 14:12; 1Ko 5:8.
-
Inashi koshoka, ile onyata.
-
Israel.
Edina olo Kalunga a luka Jakob. Lwanima, edina olo ola ka yukifwa koludalo laye alishe. Oludalo lovanamati vaJakob 12 luhapu ola li hali ifanwa ovana valsrael, eumbo laIsrael, oshiwana (ovanhu) shaIsrael, ile Ovaisrael. Edina Israel ola li yo la longifwa tali ulike kouhamba wokolundume womapata omulongo oo wa li wa dja mouhamba wokolukadi, nolwanima, edina olo ola ka longifwa tali ulike kOvakriste ovavaekwa, ‘Israel yaKalunga.’ — Gal 6:16; Gen 32:28; 2Sa 7:23; Rom 9:6.
J
-
Jakob.
Omonamati waIsak naRebeka. Lwanima, Kalunga okwe ke mu luka Israel, nokwa ka ninga xekulululwa yovanhu vomuIsrael (ovo yo hava ifanwa Ovaisrael, nolwanima, Ovajuda). Okwa li xe yovanamati 12, ovo pamwe noludalo lavo va ka fikama po momapata 12 oshiwana shaIsrael. Edina Jakob ola ka twikila okulongifwa tali ulike koshiwana, ile kovanhu vomuIsrael. — Gen 32:28; Mat 22:32.
-
Jedutun.
Outumbulilo, oo u na eityo lihe shiivike nawa, wa holoka moipalanyole yOmapsalme 39, 62 nosho yo 77. Oipalanyole oyo oya fa omalombwelo e na sha nokwiimba epsalme, tashi dulika tai ulike konghedi, ile koshishikomwa shomusika. Okwa li omushiki womusika Omulevi wedina Jedutun, onghee otashi dulika onghedi yokwiimba oyo, ile oshishikomwa i na ekwatafano naye, ile novanamati vaye.
-
Jehova.
-
Juda.
Omonamati omutine waJakob a dalwa komukulukadi waye Lea. Eshi Jakob a li pokufya okwa xunganeka kutya omupangeli munene nota kalelele ota ka dja mepata laJuda. Eshi Jesus e uya kombada yedu e li omunhu, okwa dalwa mepata laJuda. Edina Juda ola yukifwa yo kepata, nolwanima, ola ka yukifwa kouhamba oo wa lukilwa Juda. Juda okwa popiwa e li ouhamba wokolukadi, oo wa li wa fikama po momapata aIsrael, laJuda nolaBenjamin, nokwa li yo wa kwatela mo ovapristeri nOvalevi. Juda okwa li koshitukulwa shokolukadi loshilongo, osho sha kwatela mo Jerusalem nosho yo otembeli. — Gen 29:35; 49:10; 1Ee 4:20; Heb 7:14.
K
-
Kaanan.
-
Kalunga kashili.
Etoloko loutumbulilo wOshiheberi “Kalunga.” Peemhito dihapu, outumbulilo oo wOshiheberi ohau longifwa mokuyoolola ko Jehova e li Kalunga kashili kookalunga voipupulu. Okutoloka outumbulilo oo “Kalunga kashili” osha kaleka po eityo lolela loutumbulilo wOshiheberi moikundafanwa oyo. — Gen 5:22, 24; 46:3; Deu 4:39.
-
Kemosh.
Oshikalunga oshikulunhu shOvamoab. — 1Ee 11:33.
-
Kislev.
Olo olo edina lomwedi omutimuwoi mokalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi omutitatu mokalindeli kopaife, konima eshi Ovajuda va dja mo muBabilon. Ohau hovele mokati kaNovemba nohau xulile mokati kaDesemba. (Neh 1:1; Sak 7:1) — Tala Oshiw. B15.
-
Kristus.
L
-
Levi; Omulevi.
Omonamati omutitatu waJakob a dalwa komukulukadi waye Lea; edina olo ola yukifwa yo kepata olo le mu lukilwa. Ovanamati vaye vatatu ovo votete va li ovakulunhu veengudu nhatu da fimana depata lOvalevi. Omafimbo amwe, outumbulilo “Ovalevi” owa longifwa tau ulike kepata alishe, ashike inau kwatela mo epata loupristeri laAron. Epata laLevi kala li la pewa oshitukulwa shedu mEdu lEudaneko, ashike ola li la pewa oilando 48 moitukulwa yomapata amwe. — Deu 10:8; 1Om 6:1; Heb 7:11.
-
Leviatan.
Oshinamwenyo osho luhapu hashi kala momeva, tashi dulika sha kwatelwa moishitwa yomomeva. MuJob 3:8 nosho yo 41:1, osha fa tashi ulike kongadu, ile koshishitwa shimwe, osho hashi kala momeva, shinene noshi na eenghono. MEpsalme 104:26, otashi dulika tashi ulike koludi loshi yo-whale. Peemhito dimwe, otashi dulika sha longifwa pafaneko noitashi ulike koshinamwenyo shonhumba. — Ep 74:14; Jes 27:1.
M
-
Mahalat.
Outumbulilo tashi dulika wopamusika oo tau hangwa moipalanyole yOmapsalme 53 nosho yo 88. Otashi dulika wa pambafana noshityalonga shOshiheberi osho tashi ti “okweenda to nghundipala; okuvela.” Onghee otau ulike komutono womunhu a nyemata nokwa nyika oluhodi, osho tashi longele kumwe noshikalimo shomutono womaimbilo oo avali.
-
Makedonia.
Oshitukulwa shokolundume laGreka osho sha li sha tumbala pefimbo laAleksander Munene nosha kala sha manguluka, fiyo osheshi sha ka kwatwa ko kOvaroma. Makedonia osha li oshitukulwalongo shaRoma pefimbo opo omuyapostoli Paulus a li a ka talela po oshikando shotete kuEuropa. Paulus okwa talela po oshitukulwa osho lwoikando itatu. (Oil 16:9) — Tala Oshiw. B13.
-
Malkam.
-
Maskil.
Outumbulilo wOshiheberi, oo u na eityo lihe shiivike nawa, owa holoka moipalanyole 13 yOmapsalme. Otashi dulika tau ti “okatevo kokudilongwa.” Vamwe ohava diladila kutya oshitya sha faafana momutungilo, sha tolokwa ‘okukatuka pandunge,’ otashi dulika sha pambafana meityo. — 2Om 30:22; Ep 32:Oship.
-
Merodak.
Oshikalunga oshikulunhu shoshilando shaBabilon. Konima eshi ohamba yaBabilonia nomutotimhango, Hammurabi, ya ninga Babilon oshilandopangelo shaBabilonia, Merodak (ile, Marduk) osha ka kala sha fimana, xuuninwa osha pingena po oikalunga oyo ya tetekela, nosha ninga oshikalunga oshikulunhu shoikalunga yaBabilonia. Mokweendela ko kwefimbo, edina Merodak (ile, Marduk) ola ka pingenwa po kedinafimaneko “Belu” (“Mwene”), na Merodak okwa li ha popiwa luhapu e li Bel. — Jer 50:2.
-
Messias.
-
Miktam.
-
Milkom.
-
Molek.
Oshikalunga shOvaammoni; tashi dulika osho ngoo Malkam, Milkom naMolok. Otashi dulika olo edinafimaneko, ponhele yedina lokondadalunde loshikalunga. Omhango yaMoses oya ti kutya keshe oo ta yambele Molek ounona vaye oku na okudipawa. — Lev 20:2; Jer 32:35; Oil 7:43.
-
Molok.
— Tala MOLEK.
-
Mutulaben.
Outumbulilo u li moshipalanyole shEpsalme 9. Pamufyuululwakalo, otau ti “shi na sha nefyo lomonamati.” Vamwe ova ti otashi dulika la li edina, ile eendjovo dopehovelo deimbilo la shiivika nawa, odo da li di na okulongifwa, ngeenge taku imbwa epsalme olo.
N
-
Nehilot.
Outumbulilo u na eityo lihe shiivike nawa, tau hangwa moshipalanyole shEpsalme 5. Vamwe ova itavela kutya otau ulike koshishikomwa hashi shikwa nomufudo, ve u kwatakanifa noshitya shOshiheberi shopehovelo sha pambafana noshitya chalil (onyalilo). Ashike otashi dulika tau ulike keimbilo.
-
Nisan.
Edina lipe laAbib, omwedi wotete mokalindeli kayapuki kOshijuda, nedina lomwedi omutiheyali mokalindeli kopaife, olo la li la lukwa konima youkwatwa waBabilon. Ohau hovele mokati kaMarsa fiyo omokati kaAprili. (Neh 2:1) — Tala Oshiw. B15.
O
-
Oakassia.
-
Oaltari.
Omutune wa tungwa momamanya, ile moiti ya wapekwa noitenda, oko haku yambelwa omayambo noimbodi yedimba liwa. Medimo lotete letwalihangano nolotembeli omwa li hamu kala “oaltari yoshingoli” inini yokutwimina oimbodi. Oaltari oyo oya li ya longwa moiti ya wapekwa noshingoli. Momukala wopondje omwa li “oaltari yongopolo” ya kula yokuyambela omaxwikiloyambo. (Ex 27:1; 39:38, 39; Gen 8:20; 1Ee 6:20; 2Om 4:1; Luk 1:11) — Tala Oshiw. B5 nosho yo B8.
-
Oareopagi.
Oshikulundudu shile shi li muAtena, kouningininolundume waAkropolis. Ola li yo edina lomhangu oyo ya li hai ongalele mo. Ovafilosofi Ovaepikuri nOvastoa ova li va twala Paulus koAreopagi, opo a ka hepaulule kombinga yeitavelo laye. — Oil 17:19.
-
Obata.
Oshiyelekifo shoikunguluki osho kwa tengenekwa kutya oshi fike peelita 22 lwaapo, she likolelela koikangwa yoshitoo shedina olo, osho sha monika kovalafululi voikulunima. Oiyelekifo ihapu yoikunguluki, youfila noyoilya ikwao, oyo i li mOmbiibeli, oya valulwa metwokumwe noshiyelekifo shobata shi fike pwaasho sha tengenekwa. (1Ee 7:38; Hes 45:14) — Tala Oshiw. B14.
-
O-cab.
Oshiyelekifo shoufila noshoilya shi fike polita 1,22, she likolelela koshiyelekifo shobata oyo ya tengenekwa. (2Ee 6:25) — Tala Oshiw. B14.
-
Odariki.
Oshimaliwa shikukutu shoshingoli shokuPersia shondjudo yeegrama 8,4. (1Om 29:7) — Tala Oshiw. B14.
-
Odenari.
Oshimaliwa shikukutu shoshisilveri shaRoma shondjudo yeegrama 3,85 lwaapo noshi na efano lOmukesari kombinga imwe. Osha li ondjabi yefiku limwe yomunailonga nosha li “oifendela” oyo Ovajuda va li hava futu kOvaroma. (Mat 22:17; Luk 20:24) — Tala Oshiw. B14.
-
Odibopangelo.
-
Odrakma.
MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, oshitya osho otashi ulike koshimaliwa shikukutu shOvagreka shoshisilveri, osho sha li shi na ondjudo yeegrama 3,4. MOmishangwa dOshiheberi, omu na odjo tai ulike kodrakma yoshingoli ya dja pefimbo laPersia oyo i fike podariki. (Neh 7:70; Mat 17:24) — Tala Oshiw. B14.
-
Oefa.
Oshiyelekifo shoilya noufila, noshiyelekifo osho sho vene ohashi longifwa okuyelekifa oilya. Osha li shi fike pamwe noshiyelekifo shoikunguluki shobata, osho shi fike peelita 22. (Ex 16:36; Hes 45:10) — Tala Oshiw. B14.
-
Ofatom.
Oshiyelekifo shoshinano shokuyeleka oule womeva, shi fike pometa 1,8. (Oil 27:28) — Tala Oshiw. B14.
-
Ogera.
Oshiyelekifo shondjudo shi fike pograma 0.57. Oi fike poshiyelekifo shosekeli 1/20. (Lev 27:25) — Tala Oshiw. B14.
-
O-gomer.
Oshiyelekifo shi fike peelita 2.2, ile oshitimulongo shoefa. (Ex 16:16, 18) — Tala Oshiw. B14.
-
Ogranati.
Oshiimati sha fa eapula, shi na oshikoroni koshi. Oi na oipeta ikukutu i na oukololo vanini ve na omeva, keshe kamwe oke na eeni ditilyana oheva, ile ditilyana tyeetye. Oiimati yogranati oya li hai feweke kokandjafa kehe na omaoko komupristeri munene nosho yo komitwe deengudi odo da li komesho yotembeli, Jakin naBoas. — Ex 28:34; Num 13:23; 1Ee 7:18.
-
Ohambakainhu yokEulu.
Edinafimaneko loshikalungakainhu osho sha li hashi longelwa kOvaisrael ovashunimonima vopefimbo laJeremia. Vamwe ova ti kutya otashi ulike koshikalungakainhu shOvababilon Ishtar (Astarte). Edina loshikalungakainhu shOvasumeria osho she mu tetekela, Inanna, otali ti “Ohambakainhu yokEulu.” Kakele kokukala shi na ekwatafano neulu, osha li yo oshikalungakainhu sholudalo. Astarte oha ifanwa yo “Omukainhu wEulu” momashangelo Oshiegipiti. — Jer 44:19.
-
O-hin.
Oshiyelekifo shoikunguluki noshi li oshikwatelwa shoshiyelekifo osho. Oi fike peelita 3,67, she likolelela keendjovo domunandjokonona Josefus o-hin oi fike poiyuma ivali yOvaatena. (Ex 29:40) — Tala Oshiw. B14.
-
Ohole i na oudiinini.
-
O-homer.
Oshiyelekifo shoufila noshoilya shi fike pokori. She likolelela koshiyelekifo shobata oyo ya tengenekwa, shi fike peelita 220. (Lev 27:16) — Tala Oshiw. B14.
-
Oidimifo.
Oilongifo ya longwa moshingoli, tashi dulika ya faafana noikwatifo, oyo ya li hai longifwa metwalihangano nomotembeli okudimifa omundilo oo u li keelamba. — Ex 37:23.
-
Oidimifo yomundilo.
Oilongifo oyo ya longifwa metwalihangano nomotembeli ya longwa moshingoli nomongopolo. Otashi dulika ya li ya fa oukonde vokuteta omalapi omolamba. — 2Ee 25:14.
-
Oihondamenolando.
Oilando yOvalevi omo oo a dipaa shihe fi oshiningilewina a li ha ka hondama omupuli wohonde. Oilando ya tya ngaho ihamano, oyo i li keshe pamwe mEdu lEudaneko, oya li ya hoololwa kuMoses, nolwanima, okuJosua, koshi yewiliko laJehova. Ngeenge a fiki moshihondamenolando, omutewatewi okwa li ha lombwele ovakulunhu ovo ve li poshivelo shoshilando oshibofa shaye, nova li have mu tambula ko nawa. Opo ku kelelwe ovo hava dipaa owina vaha longife nai efiloshisho olo, oo ta kongo ouhondameno oku na oku ka tokolwa moshilando omo a dipaela, opo ku kolekwe kutya ke na ondjo. Ngeenge ina monika ondjo, oha shunifwa koshihondamenolando, oko e na okukala onghalamwenyo yaye aishe, ile fiyo osheshi omupristeri munene a fya. — Num 35:6, 11-15, 22-29; Jos 20:2-8.
-
Oihoololifo.
Oumanya, ile outi vanini ovo va li hava longifwa, ngeenge tapa ningwa omatokolo. Ova li hava tonyenwa moshikutu, ile hava tulwa moshikwatelwa, ndele tava shukwaashukwa. Oshihoololifo osho tashi wile pedu, ile tashi kufwa mo osho sha li hashi hoololwa po. Luhapu osho osha li hashi ningwa pamwe neilikano. Outumbulilo ‘oshihoololifo’ owa longifwa ngaashi u li, ile pafaneko tau ti “oshipambuliko,” ile “oshitukulwa.” — Jos 14:2; Ep 16:5; Omy 16:33; Mat 27:35.
-
Oiimati yotete.
Oiimati yotetetete yeteyo lokomudo; oidjemo yotete, ile oilikolomwa yonhumba. Jehova okwa li a teelela oshiwana shaIsrael shi mu pe oiimati yasho yotete, kutya nee omunhu, oshinamwenyo, ile oshikunomwa. Ve li oshiwana, Ovaisrael ova li hava pe Kalunga oiimati yavo yotete pOshivilo shOmingome inadi ya Efulika nopOpentekoste. Outumbulilo ‘oiimati yotete’ owa longifwa yo pafaneko tau ulike kuKristus nokovashikuli vaye ovavaekwa. — 1Ko 15:23; Num 15:21; Omy 3:9; Eh 14:4.
-
Oikumwifilonga; Oilonganghono.
-
Oikwatelwa yomundilo.
Oilongifo ya longwa moshingoli, moshisilveri, ile mongopolo, oyo ya li hai longifwa metwalihangano nomotembeli yokuxwikila omatwimino noyokukufa ko omakala koaltari yomayambo noyokuxwika omalapi omolamba oyo i li moshikwatelwalamba shoshingoli. Oilongifo aishe oyo oya li hai ifanwa oikwatelwa yomundilo. — Ex 37:23; 2Om 26:19; Heb 9:4.
-
Oilonga iyapuki.
-
Oilwifo.
Oinima yokwaamena oyo hai djalwa kovakwaita ngaashi embale, okandjafa komukwaita, ekwamo, eenghaku noshikelelifo. — 1Sa 31:9; Ef 6:13-17.
-
Oitwimifo.
Omaka edimba liwa nosho yo o-balsam oyo hai pi kanini nakanini, hai di edimba liwa. Oitwimifo oya li hai longwa moinima ine ye likalekelwa, opo i longifwe metwalihangano nosho yo motembeli. Oya li hai xwikilwa koaltari yomatwimino ongula nosho yo onguloshi medimo lOuyapuki, nomEfiku lEkwatakanifo, oya li hai xwikilwa medimo lOuyapuki elela. Oya li i li edidiliko kutya omailikano ovapiya ovadiinini vaKalunga okwa tambulwa ko. Oku i longifa kasha li oshiteelelwa kOvakriste. — Ex 30:34, 35; Lev 16:13; Eh 5:8.
-
Oixuulwa.
-
Okahaulapa.
Pefimbo opo Omishangwa dopaKriste dOshigreka tadi shangwa, oka li taka ulike kokamaliwa kanininini kOshijuda ka longwa mongopolo, ile moshikushu. MEembiibeli dimwe, oka tolokwa “inininini.” (Mar 12:42; Luk 21:2) — Tala Oshiw. B14.
-
Okalya.
Oludi loilya yo-wheat (Triticum spelta), eemhuma dako kadipu okukufa mo molungu. — Ex 9:32.
-
Okapapa koponhulo.
Okapapa ke yadi oumanya oko haka djalwa ponhulo komupristeri munene waIsrael, keshe efimbo ta i mOuyapuki. Oka li haka ifanwa “okapapa koponhulo ketokolo,” molwaashi oka li ke na Urim naTummim, ovo va li hava holola omatokolo aJehova. (Ex 28:15-30) — Tala Oshiw. B5.
-
Okatetahema.
-
Okorali.
Oshinima shikukutu sha fa emanya osho she uya po okudja momakipa ounamwenyo vanininini vomefuta. Ohashi hangwa mefuta momaluvala a yoolokafana, mwa kwatelwa litilyana, litoka nalilaula. Eekorali oda li hadi kala dihapu unene mEfuta Litilyana. Pefimbo lOmbiibeli, okorali itilyana oya li hai kala i na ondilo neenghono noya li hai ningwa oumanya nosho yo oinima imwe yokufeweka. — Omy 8:11.
-
Okori.
Oshiyelekifo shoufila noilya nosho yo shoikunguluki. Oshi fike peelita 220, she likolelela koshiyelekifo shobata oyo ya tengenekwa. (1Ee 5:11) — Tala Oshiw. B14.
-
Okufinga.
Okutilifa, ile okuhalela umwe oshinima shii, ile oshinima shonhumba. Inashi hala okutya okusheka, ile ehandu la kwata moiti. Luhapu efingo ohali kala etumwalaka lopambelewa, ile exunganeko lowii, ashike ngeenge la ningwa kuKalunga, ile komunhu oo e na oufemba, ohali kala li na ondjudo neenghono yopaxunganeko. — Gen 12:3; Num 22:12; Gal 3:10.
-
Okuhombola po omukulukadi a fiwa po kumumwanyoko.
-
Okukala po.
Peemhito dimwe mOmishangwa dopaKriste dOshigreka, oshitya osho otashi ulike kokukala po kwaJesus Kristus eshi a nangekwa po meulu e li Ohamba yopaMessias fiyo omomukokomoko womafiku axuuninwa onghalelo ei yoinima. Okukala po kwaKristus itaku kwata ashike efimbo linini, okuuya po nokudja po diva, ndele otaku kwata efimbo lonhumba. — Mat 24:3.
-
Okukwatafana neemhepo.
Omunhu oo he liti kutya oha popi noonakufya. — Lev 20:27; Deu 18:10-12; 2Ee 21:6.
-
Okulidilika.
Okulingabeka oikulya aishe oule wefimbo lonhumba. Ovaisrael ova li have lidilike mEfiku lEkwatakanifo, ngeenge ve li meenghalo didjuu nongeenge va pumbwa ewiliko lopakalunga. Ovajuda ova li va tula po omafiku ane momudo okulidilika, opo va dimbuluke oiningwanima inyikifa oluhodi mondjokonona yavo. Okulidilika oikulya kaku fi oshiteelelwa kOvakriste. — Esr 8:21; Jes 58:6; Luk 18:12.
-
Okulila.
Outumbulilo oo ohau longifwa okuulika koluhodi omolwefyo, ile omaupyakadi makwao. Pefimbo lOmbiibeli, osha li onghedindjikilile okulila oule wefimbo lonhumba. Kakele kokulila mokule, ovanhu ovo va nyika oluhodi ova li hava djala oikutu ye likalekelwa, have lifufile omute momitwe, hava pombaula oikutu yavo nohave lidenge meenhulo. Omafimbo amwe, ovalilanghali ova li hava ifanwa komapako. — Gen 23:2; Est 4:3; Eh 21:4.
-
Okulongela Kalunga netilofimaneko.
-
Okunangekwa po, edidiliko liyapuki li na sha.
-
Okunyona nopehe na ouxwenge.
-
Okupupudulula.
Okwoongela osho ovateyi va fiya po kutya nee owina, ile kashi fi owina. Omhango yaMoses oya li ya lombwela ovanhu vaha teye filufilu kominghulo domapya avo novaha likole ko eemono, ile omandjebele aeshe. Kalunga okwa li a yandja oufemba kohepele, komufininikwa, komunailongo, kokaana oko kehe na xe nokomufiyekadi va pupudulule osho sha li sha fyaala po konima yeteyo. — Rut 2:7.
-
Okutenheka omake.
Omunhu okwa li ha tenhekwa omake ngeenge ta pewa oilonga ye likalekelwa, ile ta nangekwa noupuna, ta velulwa, ile ta pewa oshali yomhepo iyapuki. Omafimbo amwe, oinamwenyo oya li hai tenhekwa omake fimbo inai yambwa. — Ex 29:15; Num 27:18; Oil 19:6; 1Tm 5:22.
-
Okuvaeka.
Oshitya shOshiheberi tashi ti “okuvaeka noshikunguluki.” Omaadi okwa li haa tilwa komunhu, ile koshinima, tashi ulike kutya okwa yapulilwa oshilonga shonhumba she likalekelwa. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, oshitya osho osha longifwa tashi ulike kokutililwa omhepo iyapuki kwaavo va hoololelwa eteelelo lomeulu. — Ex 28:41; 1Sa 16:13; 2Ko 1:21.
-
Okuxwa; Oshipale.
Okuxwa okukufa ko oilya komitwe noku i yoolola mo molungu; oshipale onhele opo oilonga oyo hai longelwa. Oilonga yokuxwa oya li hai longwa komake taku longifwa oiti, ile ngeenge oilya oihapu, ohaku longifwa oilongifo imwe ye likalekelwa ngaashi oilei oyo ya li hai nanwa koimuna. Oilongifo oyo oya li hai kokololwa kombada yoilya oyo ye lihanifilwa poshipale, osho luhapu hashi kala ongonga ponhele ya yeluka noi li poluhaela tapa dulu okupepwa nawa komhepo. — Lev 26:5; Jes 41:15; Mat 3:12.
-
Olinga yoshihako.
-
O-log.
Oshiyelekifo shoikunguluki shinininini osho sha popiwa mOmbiibeli. She likolelela komahongo Oshijuda, osha popiwa shi li 1/12 lo-hin, onghee ngeenge okwa longifwa ouyelele oo, o-log otai kala i fike peelita 0,31. (Lev 14:10) — Tala Oshiw. B14.
-
Oludimbo.
Oshiyelekifo shoshinano shokudja pongolo yokwooko, fiyo okoxulo yomunwe wopokati. Luhapu Ovaisrael ova li hava longifa oludimbo leesendimeta 44,5 lwaapo, ndele ova li yo hava longifa oludimbo la kula olo la li li dule omutamo weke, leesendimeta 51,8 lwaapo. (Gen 6:15; Luk 12:25) — Tala Oshiw. B14.
-
Oluhaelo.
Outumbulilo wOshigreka porneia oo wa longifwa mOmishangwa otau ulike komilele doludi keshe odo inadi pitikwa kuKalunga. Ola kwatela mo eteyohombo, oumbwada, omilele pokati kovanhu inava hombolafana, oushenge nosho yo omilele pokati komunhu noshinamwenyo. Ola longifwa pafaneko mEhololo tali ulike koumbwada womalongelokalunga oo haa ifanwa “Babilon Shinene,” opo li yelife nghee e limanga kumwe novapangeli vounyuni ou omolweenghonopangelo nomolwouwa wopamaliko. (Eh 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Oil 15:29; Gal 5:19) — Tala OMBWADA.
-
Olukalwatokolo.
Luhapu ohau kala omutune wa yeluka u li pondje, haku i wa omunhu ta londo keetalapa, oko omalenga haa lombwele eengudu dovanhu nokushiivifa omatokolo avo. Omautumbulilo ‘olukalwatokolo laKalunga’ nosho yo ‘olukalwatokolo laKristus’ otaa ulike pafaneko kelongekido laJehova lokutokola ovanhu. — Rom 14:10; 2Ko 5:10; Joh 19:13.
-
Olumbungu.
Outumbulilo oo hau longifwa okuyukifa koimeno i lili noku lili oyo hai mene unene meenhele odo di na oututo muhapu. Peemhito dihapu, outumbulilo oo owa yukifwa koshimeno osho hashi ifanwa Arundo donax. (Job 8:11; Jes 42:3; Mat 27:29; Eh 11:1) — Tala OLUMBUNGU LOKUYELEKIFA.
-
Olumbungu lokuyelekifa.
Olumbungu lokuyelekifa ola li li na omukokomoko womaludimbo ahamano. She likolelela koludimbo olo hali longifwa apeshe, ola li li na eemeta 2,67; she likolelela koludimbo lile, ola li li na eemeta 3,11. (Hes 40:3, 5; Eh 11:1) — Tala Oshiw. B14.
-
Olungu.
-
Oluvinga.
Otali ulike komaluvinga oinamwenyo, oo a li haa longifwa e li omaholo okunwina, eeshanga domaadi, oikwatelwa yohinga, ile yoidimba yokuvava nosho yo e li oishikomwa, ile omanghuma okulondwela. (1Sa 16:1, 13; 1Ee 1:39; Hes 9:2) Luhapu “oluvinga” ohali longifwa pafaneko tali ulike keenghono nosho yo kefindano. — Deu 33:17; Mik 4:13; Sak 1:19.
-
Omafiku axuuninwa.
Outumbulilo oo namakwao ngaashi ‘oshitukulwa shomafiku axuuninwa,’ okwa longifwa momaxunganeko Ombiibeli taa ulike kefimbo lopexulilo loiningwanima yomondjokonona. (Hes 38:16; Dan 10:14; Oil 2:17) Otashi dulika shi kwate oule womido dinini, ile dihapu she likolelela kunghee sha xunganekwa. Ombiibeli oya longifa unene outumbulilo ‘omafiku axuuninwa’ onghalelo yoinima yopaife, tai ulike kefimbo lokukala po kwaJesus ehe wetike. — 2Tm 3:1; Jak 5:3; 2Pe 3:3.
-
Omaluvinga oaltari.
-
Omanenge.
Oludi loshimeno shomomeva sha fa eembungu osho hashi longifwa okutunga oimbale, oimbaba nosho yo eembautu. Okwa li yo haa longifwa mokuninga oinima oyo hai shangwa ya fa eembapila, noya li hai longifwa unene okuninga omishangwatonywa. — Ex 2:3.
-
Omanna.
Oikulya oyo ya li hai liwa unene kOvaisrael, eshi va li mombuwa oule womido 40. Jehova oye a li a yandja oikulya oyo. Oya li hai wile pedu koshi yomume pashikumwifilonga ongula keshe, kakele mefiku lEshabata. Eshi Ovaisrael va mona omanna oshikando shotete ova ti, “Oshike osho?” ile mOshiheberi, “manhuʼ?” (Ex 16:13-15, 35) Moikundafanwa imwe, okwa popiwa e li “oilya yokeulu” (Ep 78:24), ‘omungome wa dja meulu’ (Ep 105:40) nosho yo “omungome wovanaenghono” (Ep 78:25). Jesus naye okwa li a popya omanna meityo lopafaneko. — Joh 6:49, 50.
-
Omapanduloyambo.
Omayambo oukumwe oo a li haa yandjwa nelalakano lokutanga Kalunga omolwomafiloshisho nohole yaye i na oudiinini. Opa li hapa liwa ombelela yoshinamweyo osho sha yambwa nosho yo omungome wa ya efulika nomungome ina uya efulika. Ombelela oya li i na okuliwa po mefiku olo tuu olo. — 2Om 29:31.
-
Ombabyona.
Oshinima shopaumwene osho hashi yandjwa kunakulya eendjo, tashi pewa nakuyandja eendjo, shi li eshilipaleko lokufuta omukuli monakwiiwa. Osha li yo hashi ifanwa eshilipaleko. Omhango yaMoses oya tula po omaufomhango ngeenge tashi uya pokulya eendjo, opo ku amenwe eehepele nosho yo ovakwashiwana ovo itava dulu okulipopila moshiwana. — Ex 22:26; Hes 18:7.
-
Ombila.
Ngeenge ya shangwa nondada inini, otai ulike kombila yomunhu pauhandimwe, omo a pakwa; ofimbo ngeenge ya shangwa nondada ya kula, otai ulike koufi, osho mOshiheberi tashi ti “Sheol,” nomOshigreka “Hades.” Oya popiwa paMbiibeli i li onhele yopafaneko, ile onghalo omo ihamu longwa sha nandenande nokamu na omaliudo asha. — Gen 47:30; Omu 9:10; Oil 2:31.
-
Ombiladimbuluko.
Onhele omo hamu pakwa omalutu oonakufya. Outumbulilo oo otau toloka oshitya shOshigreka mnemeion, sha dja koshityalonga “okudimbulukifa,” sha hala okutya omunhu oo a fya ota ka dimbulukiwa. — Joh 5:28, 29.
-
Ombwada.
Omunhu oo ha i momilele kondje yohombo, unene tuu opo a futwe. (Oshitya shOshigreka porne, osho sha tolokwa “ombwada,” osha dja koshitya shopefina osho tashi ti “okulandifa.”) Nonande oshitya osho luhapu ohashi yukifwa kovakainhu, mOmbiibeli omwa popiwa yo eembwada dovalumenhu. Oumbwada owa li wa shilikwa paMhango yaMoses, nofuto yombwada kaya li ya tambulwa ko i li omayambidido motembeli yaJehova; mepingafano naasho, elongelokalunga loshipaani ola li hali likola oimaliwa meefuto deembwada. (Deu 23:17, 18; 1Ee 14:24) Ombiibeli oya longifa yo outumbulilo oo pafaneko tai ulike kovanhu, koiwana, ile komahangano oo haa kufa ombinga mokulongela oikalunga ofimbo taa ti kutya otaa longele Kalunga. Pashihopaenenwa, omalongelokalunga aeshe oo haa ifanwa “Babilon Shinene” okwa popiwa mEhololo e li ombwada, molwaashi okwe limanga kumwe novapangeli vounyuni ou omolweenghonopangelo nomolwouwa wopamaliko. — Eh 17:1-5; 18:3; 1Om 5:25.
-
Ombwili.
-
Omhango.
Oshitya osho ngeenge sha shangwa nondada ya kula, otashi ulike kOmhango yaMoses, ile komambo atano otete Ombiibeli. Ngeenge sha shangwa nondada inini, otashi dulika tashi ulike kuimwe yomeemhango dOmhango yaMoses, ile kefinamhango oko kwe likolelela omhango. — Num 15:16; Deu 4:8; Mat 7:12; Gal 3:24.
-
Omhango yaMoses.
-
Omhangu yoPombada yOvajuda.
Omhangu yoPombada yOvajuda oyo ya li muJerusalem. Pefimbo laJesus oya li ya fikama po moilyo 71, mwa kwatelwa omupristeri munene nosho yo vamwe ovo va li hava yakula omupristeri munene, oilyo yomapata ovapristeri, ovakulunhu, ovakulunhu vomapata, omitwe domaumbo novanongo vomishangwa. — Mar 15:1; Oil 5:34; 23:1, 6.
-
Omhepo.
Oshitya shOshiheberi ruach noshOshigreka pneuma, luhapu ohai tolokwa “omhepo,” noi na omaityo mahapu. Aishe ohai yukifwa koshinima osho ihashi monika kovanhu nohai ulike keenghono tadi longo. Oshitya shOshiheberi noshOshigreka osha longifwa tashi ulike (1) komhepo oyo tai pepe, (2) keenghono domwenyo tadi longo moishitwa yokombada yedu, (3) keenghono odo hadi linyengifa omutima wopafaneko womunhu nohadi mu linyengifa a popye sha, ile a ninge oinima monghedi yonhumba, (4) keendjovo da nwefwa mo odo hadi di kodjo ihai monika, (5) kovanhu vopamhepo (6) nokeenghono daKalunga tadi longo, ile omhepo iyapuki. — Ex 35:21;Ep 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13.
-
Omhepo iyapuki.
-
Omina.
MuHeskiel oya popiwa omane. Oshiyelekifo shondjudo noshongushu yoimaliwa. Oumbangi wovalafululi voikulunima owa ulika kutya omina oi fike peesekeli 50, nosekeli oi na ondjudo yeegrama 11,4. Omina oyo i li mOmishangwa dOshiheberi oi na ondjudo yeegrama 570. Otashi dulika pa li yo omina yomombala, ngaashi shi na sha noludimbo. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, omina oi fike peedrakma 100. Oya li i na ondjudo yeegrama 340. Eemina 60 odi fike poshitalenti. (Esr 2:69; Luk 19:13). — Tala Oshiw. B14.
-
Omingome dokutalika.
Omingome omulongo nambali da pakelwa paengudu mbali, keshe ongudu oi na hamano, di li poshitaafula mOuyapuki wometwali nowomotembeli. Ohadi ifanwa yo ‘omingome da londafana’ nosho yo “omingome dokuulikwa.” Eyambo olo la li hali yandjwa kuKalunga ola ka pingenwa po nomingome odo opo da longekidwa odo da li hadi yandjwa mEshabata keshe. Omingome odo da pingenwa po, pamhango oda li ashike di na okuliwa kovapristeri. (2Om 2:4; Mat 12:4; Ex 25:30; Lev 24:5-9; Heb 9:2) — Tala Oshiw. B5.
-
Omingome dokuulikwa.
— Tala OMINGOME DOKUTALIKA.
-
Omirha.
Eka ledimba liwa hali tutuma komano e lili noku lili, ile koumuti vanini voludi lo-Commiphora. Omirha oya li imwe yomoilongifo yomaadi mayapuki okuvaeka. Oya li hai longifwa okunyikifa nawa oinima ngaashi oikutu, ile eembete, noya li yo hai wedwa momaadi okolutu nomwaao okufulifa. Omirha oya li yo hai vaekwa koimhu, ofimbo inai pakwa. — Ex 30:23; Omy 7:17; Joh 19:39.
-
Omishangwa.
Omashangelo mayapuki Eendjovo daKalunga. Outumbulilo oo owa holoka ashike mOmishangwa dopaKriste dOshigreka. — Luk 24:27; 2Tm 3:16.
-
Omitwe.
-
Omona waDavid.
Outumbulilo oo luhapu ohau yukifwa kuJesus, tau divilike kutya oku li Omufyuululi wehangano lOuhamba olo la li li na okuwanifilwa umwe womepata laDavid. — Mat 12:23; 21:9.
-
Omona womunhu.
Outumbulilo oo otau hangwa momavaengeli lwoikando 80 lwaapo. Owa yukifwa kuJesus Kristus notau ulike kutya eshi a dalwa pambelela, okwa ninga omunhu, ndele ka li ashike oshishitwa shopamhepo sha holoka po molupe lopanhu. Outumbulilo oo owa li tau ulike yo kutya Jesus okwa li ta ka wanifilwa exunganeko olo li li muDaniel 7:13, 14. MOmishangwa dOshiheberi, outumbulilo oo owa longifwa wa yukifwa kuHesekiel naDaniel, tau divilike eyooloko pokati kovakalelipo vaKalunga vopanhu nosho yo Odjo yetumwalaka lavo lopakalunga. — Hes 3:17; Dan 8:17; Mat 19:28; 20:28.
-
Omudalwa; Omumangululwa.
Pefimbo lepangelo laRoma, “omudalwa” omunhu oo ehe fi omupika, oo e na oukwashiwana we lixwa po. Mepingafano naasho, “omumangululwa” omunhu oo a mangululwa moupika. Omunhu oo a mangululwa pambelewa okwa li ha pewa oukwashiwana waRoma, ndele ka li a wana okupewa ondodo yopapolotika. Omunhu oo a li a mangululwa moupika, ndele ina mangululwa pambelewa, ka li ha pewa oukwashiwana we lixwa po. — 1Ko 7:22.
-
Omudo wEkuwililo.
Omudo keshe omuti-50, ohau valulwa okudja eshi Ovaisrael va ya mEdu lEudaneko. Edu kala li hali longwa mOmudo wEkuwililo, novapika Ovaheberi ova li hava mangululwa. Omadu oo a li a fyuululwa, oo a li a landifwa po, okwa li haa shunifwa. Omudo wEkuwililo owa li odula aishe yoshivilo, omudo wemangululo, oo hau kwafele oshiwana shi shune konghalo oyo sha li hashi hafele, eshi Kalunga e shi tota po tete. — Lev 25:10.
-
Omuheberi.
Edina olo la li la ifanwa tete Abram (Abraham), opo li mu yoolole ko kovashiinda shaye Ovaamori. Ola ka longifwa yo tali ulike koludalo laAbraham olo la dja momutekulu waye Jakob, nola yukifwa yo kelaka lavo. Pefimbo laJesus, elaka lOshiheberi ola li la kwatela mo omautumbulilo mahapu Oshiaramea nolo la li hali popiwa kuKristus nokovahongwa vaye. — Gen 14:13; Ex 5:3; Oil 26:14.
-
Omuhongi woiyuma.
Omuhongi weembiya dedu, omatiti nomalwiyo noikwatelwa imwe vali. Oshitya shOshiheberi osho sha tolokwa omuhongi otashi ti “omutoti.” Eenghonopangelo odo omuhongi woitoo ha kala e na ngeenge ta ungaunga nedu, luhapu ohadi longifwa tadi ulike keenghonopangelo daJehova dokupangela ovanhu pauhandimwe, ile oiwana. — Jes 64:8; Rom 9:21.
-
Omujuda.
Outumbulilo oo ohau longifwa tau ulike komunhu womepata laJuda, konima eshi ouhamba womapata omulongo aIsrael wa xula po. (2Ee 16:6) Konima youkwatwa waBabilon, owa li hau longifwa tau ulike kOvaisrael ovo va dja momapata a yoolokafana ovo va li va shuna kuIsrael. (Esr 4:12) Lwanima, owa ka kala hau longifwa mounyuni aushe okuyoolola pokati kOvaisrael novanhu vomoiwana imwe. (Est 3:6) Outumbulilo oo owa longifwa vali pafaneko komuyapostoli Paulus, eshi a li ta tomhafana kutya meongalo lopaKriste kamu na eyooloko loukwashiwana. — Rom 2:28, 29; Gal 3:28.
-
Omukala.
Onhele i li moluumbo la dingilila etwalihangano, nolwanima ola ka ninga ekuma la dingilila etungo la kula lotembeli. Oaltari yomaxwikiloyambo oya li momukala wetwalihangano nosho yo momukala womeni wotembeli. (Tala Oshiw. B5, B8, B11.) Ombiibeli oya popya yo omikala domaumbo nodeembala. — Ex 8:13; 27:9; 1Ee 7:12; Est 4:11; Mat 26:3.
-
Omukala waSalomo.
Pefimbo laJesus, motembeli omwa li omukala u li koushilo womukala wokondje, oo kwa itavelwa kutya ou li edimbulukifo lotembeli yaSalomo. Omo omo Jesus a li ha ende pefimbo ‘lokufu,’ nOvakriste vopefimbo lonale omo va li hava shakene va longele Kalunga. (Joh 10:22, 23; Oil 5:12) — Tala Oshiw. B11.
-
Omukaldea; Ovakaldea.
Ovanhu ovo va li moshitukulwa opo omulonga waTigris naEufrat wa shakena nefuta. Mokweendela ko kwefimbo, omautumbulilo oo okwa li yukifwa kuBabilonia ashishe novanhu vamo. “Ovakaldea” ohava yukifwa yo kovanhu ovo va hongwa, ovo ve lihonga ounongononi, ondjokonona, omalaka nosho yo eenyofi, ashike ove li eemhule novanyanekeli yo veenyofi. — Esr 5:12; Dan 4:7; Oil 7:4.
-
Omukesari.
Edina lepata lomuRoma olo la ninga edinafimaneko lovapangeli vomuRoma. Augustus, Tiberius naKlaudius ova tumbulwa mOmbiibeli nedinafimaneko olo, ndele nonande Nero ina tumbulwa nedinafimaneko olo, ola yukifwa yo kuye. “Omukesari” osha longifwa yo mOmishangwa dopaKriste dOshigreka tashi ulike kovakwanepangelo, ile kepangelo. — Mar 12:17; Oil 25:12.
-
Omukomesho Munene.
-
Omukriste.
Edina olo la pewa ovashikuli vaJesus Kristus kuKalunga. — Oil 11:26; 26:28.
-
Omukulukadi wopomunghulo.
-
Omukulunhuongalo; Omulumenhu omukulunhu.
Omulumenhu oo e na omido dihapu, ndele ngeenge tashi uya paMishangwa, otashi ulike komunhu oo e na eenghonopangelo noinakuwanifwa momudingonoko, ile moshiwana. Oshitya osho osha longifwa yo membo lEhololo tashi ulike koishitwa yomeulu. Oshitya shOshigreka presbyteros osha tolokwa “omukulunhuongalo,” ngeenge tashi ulike kwaavo ve na oshinakuwanifwa shokukwatela komesho meongalo. — Ex 4:29; Omy 31:23; 1Tm 5:17; Eh 4:4.
-
Omulutulwa.
Omulumenhu oo a lutulwa. Ovalumenhu va tya ngaho ova li hava nangekwa po luhapu meembala ve li ovapiya, ile ovapashukili vomumbada wohamba novovakulukadi vayo vopomunghulo. Oshitya osho otashi ulike yo komulumenhu oo ina lutulwa, ndele okwa pewa oinakuwanifwa mombala yohamba. Osha longifwa pafaneko tashi ulike ‘komulutulwa omolwOuhamba,’ sha hala okutya oo e na elipangelo, opo a yandje elitulemo filufilu kokulongela Kalunga. — Mat 19:12; Est 2:15; Oil 8:27.
-
Omumonikokule.
Omunhu oo ha kwafelwa kuKalunga a ude ko ehalo lopakalunga, oo omesho aye a pashulwa, ile a ude ko oinima oyo inai yela komunhu keshe. Oshitya shOshiheberi osha kufwa koshitya shopefina tashi ti “okumona ko,” kutya nee okumona kwo venevene, ile opafaneko. Omumonikokule okwa li omunhu oo ha pulwa omayele opandunge kuvamwe shi na sha nomaupyakadi oo va taalela. — 1Sa 9:9.
-
Omunangeli.
Omunhu oo ha pashukile ovanhu vakwao, ile onhele, naluhapu ohe shi ningi oufiku, nohe va londwele ngeenge ve li pokuhangwa koshiponga. Nale ovanangeli ova li hava kala kombada yomakuma oilando nokeeshungo, opo va tale osho tashi ehene popepi noilando. Omunangeli metangakwaita okwa li ha ifanwa omwaameni. Ovaprofeti ova li hava longo ve li ovanangeli vopafaneko koshiwana shaIsrael, tava londwele kombinga yehananuno. — 2Ee 9:20; Hes 3:17.
-
Omunasaret.
Edina laJesus, molwaashi okwa dja modoolopa yaNasaret. Otashi dulika sha pambafana noshitya shOshiheberi osho sha longifwa muJesaja 11:1 tashi ti “twiyuka.” Lwanima osha ka yukifwa yo kovashikuli vaJesus. — Mat 2:23; Oil 24:5.
-
Omunasiri.
Oshitya sha kufwa kOshiheberi tashi ulike komunhu “a yoololwa mo,” “a yapulwa,” ile “a tongolwa mo.” Ovanasiri ove li paeengudu dopavali: ovo ve liyamba nosho yo ovo va hoololwa kuKalunga. Omulumenhu, ile omukainhu oha ningi eano le likalekelwa ta udanekele Jehova kutya ota kala Omunasiri oule wefimbo lonhumba. Ovo va ana okukala ovanasiri ohava wilikwa komafinamhango atatu e na sha neendjidikila: Inava pitikwa va nwe oalkoholi, ile va lye sha sha longwa momandjebele, kava li ve na okukululwa eexwiki davo, ile va kume oshimhu. Ovo va hoololwa kuKalunga ohava kala ngaho onghalamwenyo yavo aishe, na Jehova okwe va tulila po oiteelelwa yokondadalunde. — Num 6:2-7; Ovt 13:5.
-
Omunawii.
-
Omunyanekeli.
Omunhu oo he liti kutya ota dulu okuxunganeka oiningwanima yomonakwiiwa. Ovapristeri veemhule, eemhule, ovanyanekeli veenyofi nosho yo vakwao vamwe ova popiwa mOmbiibeli ve li ngaho. — Lev 19:31; Deu 18:11; Oil 16:16.
-
Omunyanekeli weenyofi.
-
Omupangeli.
-
Omupashukili.
Omulumenhu oo e na oshinakuwanifwa sha fimanenena shokupashukila nokulifa eongalo. Outumbulilo oo ou li metwokumwe noshitya shOshigreka episkopos osho paulelalela tashi ti okwaamena, ile okupashukila. Oshitya “omupashukili” nosho yo “omukulunhuongalo” (presbyteros) otai ulike kondodo ya faafana meongalo lopaKriste. “Omukulunhuongalo” otashi ulike komunhu oo a nangekwa po noku na omaukwatya oo taa ulike kutya okwa pyokoka. Ofimbo “omupashukili” otashi divilike koilonga oyo ta longo eshi a nangekwa po. — Oil 20:28; 1Tm 3:2-7; 1Pe 5:2.
-
Omupokati.
-
Omupristeri.
Omulumenhu oo a nangekwa po a yakule ovanhu e li omukalelipo waKalunga, he va hongo kombinga yaKalunga noyeemhango daye. Ovapristeri ohava kalele po yo ovanhu koshipala shaKalunga, hava yambe omaxwikiloyambo ponhele yovanhu vakwao nohave va indilile ko. Ofimbo Omhango yaMoses yaha li po, omutwe weumbo owa li hau longo ngaashi omupristeri ponhele yovaneumbo lao. Koshi yOmhango yaMoses, ovalumenhu ovo ve li oludalo laAron, ovo va dja mepata laLevi, ovo va ninga epata lovapristeri. Ovalumenhu vakwao Ovalevi ova li ovayakuli vavo. Eshi ehangano lipe la li la tali dikwa po, Israel shopamhepo osha ninga oshiwana shovapristeri, na Jesus Kristus oye a li Omupristeri Munene. — Ex 28:41; Heb 9:24; Eh 5:10.
-
Omupristeri munene.
Koshi yOmhango yaMoses, omupristeri a fimana oye a li ha kalele po ovanhu koshipala shaKalunga nokwa li ha pashukile ovapristeri vakwao. Oha ifanwa yo “omupristeri omukulunhu.” (2Om 26:20; Esr 7:5) Oye aeke a li a pitikwa a ye mOuyapuki elela medimo lomeni letwalihangano, nolwanima, olotembeli. Okwa li ashike ha i mo lumwe momudo mEfiku lEkwatakanifo. Outumbulilo ‘omupristeri munene’ owa yukifwa yo kuJesus Kristus. — Lev 16:2, 17; 21:10; Mat 26:3; Heb 4:14.
-
Omupristeri omukulunhu.
Oo outumbulilo umwe oo tau ulike “komupristeri munene” mOmishangwa dOshiheberi. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, outumbulilo “ovapristeri ovakulunhu” otau ulike kovalumenhu va fimana tava longo ve li ovapristeri, tashi dulika mwa kwatelwa ovapristeri vanene ovo va pendjelwa nosho yo omitwe deengudu 24 dovapristeri. — 2Om 26:20; Esr 7:5; Mat 2:4; Mar 8:31.
-
Omuprofeti.
Omunhu oo ha shiivifilwa omalalakano aKalunga. Ovaprofeti ova li onga ovapopikalelipo vaKalunga, ihava popi ashike osho sha tengenekwa, ndele ohava yandje yo omahongo, oipango nomatokolo aJehova. — Am 3:7; 2Pe 1:21.
-
Omushangwatonywa.
Efo lile lepergamenti, ile lomanenge, la shangwa kombinga imwe, naluhapu ola li hali tangelwa koshiti. Omishangwa oda li da shangwa noda tapelwa momishangwatonywa, odo da li molupe lomambo opefimbo opo Ombiibeli tai shangwa. — Luk 4:17-20; 2Tm 4:13.
-
Omutamo.
Oshiyelekifo shoshinano noshoule u fike hanga poshinano osho shi li pokati koxulo yomunwe wakula nosho yo koxulo yokamunwe aka kashona, ngeenge eke la xwaananekwa. She likolelela koludimbo leesendimeta 44,5, omutamo otau ka kala u na oule weesendimeta 22,2. (Ex 28:16; 1Sa 17:4) — Tala Oshiw. B14.
-
Omuti.
Opala ya yukilila oko kwa li haku valelwa ovo va nyona. Oiwana imwe oya li hai u longifa okudipaela ko ovanhu, ile okuulika oimhu shi li elondwelo kuvamwe, ile oku va fifa ohoni moipafi. Ovaasiria, ovo va li va shiivikila onyanya moita, ova li hava tu eenghwate momadimo noiti ya honga yo tai djuukile monhulo, noku di endjeleleka koiti oyo. Pamhango yOshijuda, ovanyoni ovo va nyona sha kwata moiti, ngaashi ovasheki, ile ovalongeli voikalunga, ova li hava dipawa tete nomamanya, ile meenghedi dimwe di lili, nolwanima omalutu avo ohaa ka endjelelekwa koiti, ile komiti, opo shi kale elondwelo kuvamwe. (Deut 21:22, 23; 2Sam 21:6, 9) Omafimbo amwe, Ovaroma ova li hava mangele omunyoni komuti, oko a li ha efiwa a kale oule womafiku fimbo ina fya kouyehame, kenota, kondjala nokoupyu wetango. Peemhito dimwe, ngaashi eshi Jesus a dipawa, ohava valele omake neemhadi danakuhepekwa komuti. (Luk 24:20; Joh 19:14-16; 20:25; Oil 2:23, 36) — Tala OMUTI WOMAHEPEKO.
-
Omuti wokushiiva ouwa nowii.
-
Omuti womahepeko.
Etoloko loshitya shOshigreka stauros, tashi ti oshiti, ile opala ya yukilila, ngaashi oko kwa dipaelwa Jesus. Kape na oumbangi washa oo tau ulike kutya oshitya osho shOshigreka otashi ti omushiyakano, ngaashi oo wa li hau longifwa kovapaani u li edidiliko lelongelokalunga oule womido, ofimbo Kristus ine uya kombada yedu. Outumbulilo “omuti womahepeko” otau yandje eityo lolela loshitya shOshigreka, molwaashi Jesus naye okwa li a longifa oshitya stauros ta ulike komahepeko, kokumona oixuna nokokufifwa ohoni oko ovashikuli vaye va li tava ka taalela. (Mat 16:24; Heb 12:2) — Tala OMUTI.
-
Omuti womwenyo.
-
Omuwiliki.
Oshitya shOshiheberi osho sha longifwa mOmapsalme, osha fa tashi ulike komunhu oo ha unganeke omaimbilo nokuwilika nghee e na okwiimbwa, okuliendifa po nokudeula ovaimbi Ovalevi, nokukwatela komesho, eshi taku imbwa. Omatoloko amwe okwa toloka outumbulilo oo “omukulunhu womusika,” ile “omuwiliki womusika.” — Ep 4:Oship; 5:Oship.
-
Omuyakuliongalo.
Otashi toloka oshitya shOshigreka diakonos, osho omafimbo amwe hashi tolokwa “omuyakuli,” ile “omupiya.” “Omuyakuliongalo” otashi ulike komunhu oo ha kwafele olutu lovakulunhuongalo meongalo. Oku na okuwanifa po omifikamhango dopaMbiibeli, opo a pewe oufembanghenda oo. — 1Tm 3:8-10, 12.
-
Omuyapostoli.
-
Omwedi mupe.
Efiku lotete lomwedi keshe mokalindeli kOshijuda, olo la li hali danwa li li efiku lokwoongala pamwe, okulya pamwe nokuyamba omayambo e likalekelwa. Mokweendela ko kwefimbo, efiku olo ola ka ninga oshivilo shopashiwana sha fimana, novanhu kava li hava longo mefiku olo. — Num 10:10; 2Omaf 8:13; Kol 2:16.
-
Omweengeli omukulunhu.
Sha hala okutya “omukulunhu wovaengeli.” Outumbulilo “omukulunhu” owa hala okutya “kakukutu komatanga,” ile “omuwiliki.” Efatululo olo ola yeleka, molwaashi outumbulilo “omweengeli omukulunhu” mOmbiibeli owa popiwa paushimwe, tashi ulike kutya ope na ashike omweengeli omukulunhu umwe. Ombiibeli oya tumbula edina lomweengeli omukulunhu kutya oMikael. — Dan 12:1; Jud 9; Eh 12:7.
-
Omwenyo.
Outumbulilo tau ulike koshitya shOshiheberi nephesh nosho yo shOshigreka psykhe. Eshi kwa ningwa omakonakono e na sha nanghee oshitya osho sha longifwa mOmbiibeli, okwa monika kutya otashi ulike (1) kovanhu, (2) koinamwenyo, ile (3) konghalamwenyo yomunhu noyoshinamwenyo. (Gen 1:20; 2:7; Num 31:28; 1Pe 3:20; nomashangelo opedu.) Mepingafano nanghee oshitya “omwenyo” hashi longifwa momalongelokalunga mahapu, Ombiibeli otai ulike kutya oshitya nephesh nosho yo psykhe, ngeenge ya yukifwa koishitwa yokombada yedu, otai ulike koinima oyo hai dulu okukumwa, hai monika nohai fi. MOmbiibeli ei, oitya yomomalaka omo Ombiibeli ya li ya shangwa pehovelo luhapu oya tolokwa she likolelela keityo laasho tashi kundafanwa; oitya oyo ya longifwa ongaashi “onghalamwenyo,” “oshishitwa,” “omunhu,” “okukalamwenyo kwomunhu,” ile oshityaponhele (ngaashi, “ame” shi lile po “omwenyo wange”). Peemhito dihapu, omashangelo opedu okwa yelifa eityo loshitya “omwenyo.” Ngeenge kwa longifwa oshitya “omwenyo,” kutya nee omovelise, ile omeshangelo lopedu, oshi na okuudiwa ko metwokumwe neyelifo olo. Ngeenge taku tiwa kutya omunhu oku na okuninga oshinima nomwenyo waye aushe, osha hala okutya oku na oku shi ninga nounhu waye aushe, nomutima aushe, ile nokukalamwenyo kwaye akushe. (Deu 6:5; Mat 22:37) Moikundafanwa imwe, oitya oyo yomalaka omo Ombiibeli ya li ya shangwa pehovelo otai dulu okuyukifwa komahalo oishitwa. Otai dulu yo okuyukifwa komunhu a fya, ile koshimhu. — Num 6:6; Omy 23:2; Jes 56:11; Hag 2:13.
-
Onarde.
Omaadi ondilo edimba liwa oluvala litilyana, haa longwa moshimeno shonarde (Nardostachys jatamansi). Molwaashi okwa li e na ondilo, luhapu okwa li haa lumbakanifwa nomaadi ongaho, nomafimbo amwe okwa li haa kala a fela konarde. Markus naJohannes ova popya kutya Jesus okwa li a vaekwa “onarde yo venevene.” — Mar 14:3; Joh 12:3.
-
Ondiaboli.
-
Ondjila.
Outumbulilo oo owa longifwa pafaneko mOmishangwa tau ulike keenghatu, ile kelihumbato olo la hokiwa, ile inali hokiwa kuJehova. Ovashikuli vaJesus Kristus ova popiwa ve li ‘mOndjila,’ sha hala okutya onghalamwenyo yavo otai ulike kutya ove na eitavelo muJesus Kristus nohava shikula oshihopaenenwa shaye. — Oil 19:9.
-
Ondjoko.
Omutengi oo hau humbatwa komapepe omunhu, oko haku mangelwa omitwalo keembinga adishe, ile oshiti osho hashi tulwa keefingo doinamwenyo ivali (unene tuu eengobe) ngeenge tai nane oshipululo, ile etemba. Molwaashi ovapika luhapu ova li hava humbata omitwalo didjuu tava longifa eendjoko, ondjoko oya longifwa pafaneko tai ulike koupika, ile kokulongela omunhu wonhumba, komafininiko nokokumona oixuna. Okukufa ko ondjoko, ile oku i teya otashi ulike kokumangululwa moupika, momafininiko nomomahepeko. — Lev 26:13; Mat 11:29, 30.
-
Onghalelo yoinima.
Outumbulilo tau toloka oshitya shOshigreka aion ngeenge tashi ulike konghalo yoinima yopaife, ile koinima oyo tai yoolola efimbo lonhumba, ile epupi. Ombiibeli oya popya “onghalelo yoinima” tai ulike koinima aishe oyo i li mounyuni nosho yo konghedi yokukalamwenyo younyuni. (2Tm 4:10) Okupitila mehangano lOmhango, Kalunga okwa li a etifa po onghalelo yoinima oyo vamwe tava dulu okutya efimbo lOvaisrael, ile efimbo lOvajuda. Jesus Kristus okwa li yo a longifwa kuKalunga pakanghameno lekuliloyambo laye, opo a ete po onghalelo imwe yoinima, oyo ya kwatela mo unene eongalo lOvakriste ovavaekwa. Osho osha etifa po onghalo ipe, oyo ya kwatela mo oinima oyo ya li tai fanekwa kehangano lOmhango oyo ya li omudidimbe woinima yoshili. Ngeenge outumbulilo oo wa longifwa pauhapu, otau ulike koinima i lili noku lili oyo i li mounyuni paife, ya li mo, ile tai ke uya. — Mat 24:3; Mar 4:19; Rom 12:2; 1Ko 10:11.
-
Onghundana iwa.
-
Ongudi.
Oshinima sha tungwa sha yukilila shokuyambidida, ile oshinima osho sha tungwa momufolomo wa yukila oko. Dimwe oda li da dikwa di li edidiliko lokudimbuluka oshinima shonhumba shondjokonona, ile oshiningwanima. Eengudi oda li hadi longifwa motembeli nomombala oyo ya li ya tungwa kuSalomo. Ovapaani ova li hava diki eengudi diyapuki di na ekwatafano nelongelokalunga lavo loipupulu, nomokweendela ko kwefimbo Ovaisrael ova ka shikula onghedi oyo. (Ovt 16:29; 1Ee 7:21; 14:23) — Tala OMUTWE.
-
Ongudimanya iyapuki.
Ongudi ya yukilila, naluhapu ohai kala yemanya, noi lile po edidiliko laBaal, ile oikalunga imwe yoipupulu. — Ex 23:24.
-
Onhele iyapuki.
Onhele ye likalekelwa yelongelokalunga. Luhapu oshitya osho osha li hashi longifwa tashi ulike ketwali, ile kotembeli yomuJerusalem. Ohashi longifwa yo tashi ulike kolukalwa laKalunga lomeulu. — Ex 25:8, 9; 2Ee 10:25; 1Om 28:10; Eh 11:19.
-
Onhele yokoshikulundudu.
Onhele yelongelokalunga oyo luhapu ya li hai kala koxulo yoshikulundudu, komhunda, ile onhele ya ningwa po kovanhu. Nonande eenhele dokoikulundudu omafimbo amwe oda li hadi longifwa eshi taku longelwa Kalunga, luhapu oda li di na ekwatafano nelongelokalunga loshipaani loikalunga yoipupulu. — Num 33:52; 1Ee 3:2; Jer 19:5.
-
Oniks.
-
Onyofi yokeengula.
— Tala ONYOFI YONGULA.
-
Onyofi yongula.
-
Oo a ninga weitavelo lOshijuda.
Omulidilululi. Pamishangwa, otashi ulike kuumwe oo a tambula ko eitavelo lOshijuda, nokovalumenhu osha kwatela mo okupita etanda. — Mat 23:15; Oil 13:43.
-
Opaasa.
Oshivilo shokomudo sha li hashi danwa mo 14 omwedi Abib, (oo lwanima wa ka lukwa Nisan) opo Ovaisrael va dimbuluke eshi va mangululwa muEgipiti. Poshivilo osho opa li hapa dipawa odi (ile oshikombo), oyo hai yofwa nohai liwa noimbodi ilula nosho yo nomingome inadi ya efulika. — Ex 12:27; Joh 6:4; 1Ko 5:7.
-
Opala iyapuki.
Oshitya shOshiheberi (asherah) tashi ulike (1) kopala iyapuki i lile po Ashera, oshikalungakainhu sholudalo shOvakaanan, ile (2) oshihongwafano shoshikalungakainhu Ashera ye mwene. Osha fa shi li ngaha kutya eepala odo oda li da yukilila noda li da longwa moiti ombinga imwe. Otashi dulika da li eepala inadi hongwa, ile nokuli omiti. — Deu 16:21; Ovt 6:26; 1Ee 15:13.
-
Oparadisa.
Onhele, ile oshikunino shiwa elela. Oshikunino shaEden osho sha li onhele yotete oyo Jehova a li a shitila ovanhu vavali votete. Eshi Jesus a li ta popi naumwe womovakolokoshi ovo va li pamwe naye eshi a li komuti womahepeko, okwa ulika kutya edu otali ka ninga oparadisa. Mo 2 Ovakorinto 12:4, oshitya osho osha longifwa tashi ulike koparadisa yomonakwiiwa, ofimbo mEhololo 2:7 tashi ulike koparadisa yomeulu. — Ebl 4:13; Luk 23:43.
-
Opentekoste.
Oshivilo oshitivali shomoivilo itatu ya fimana oyo ovalumenhu aveshe Ovajuda va li va teelelwa va dane muJerusalem. Oshitya Opentekoste, tashi ti “(Efiku) etimilongo nhano,” edina olo la longifwa mOmishangwa dopaKriste dOshigreka olo la ifanwa Oshivilo shEteyo, ile Oshivilo shOivike mOmishangwa dOshiheberi. Oshivilo osho osha li hashi danwa mefiku 50, hali valulwa okudja mo 16 Nisan. — Ex 23:16; 34:22; Oil 2:1.
-
O-pim.
Oshiyelekifo nondado oyo ya li hai pulwa kOvafilisti ngeenge tava upike oikwaitenda i lili noku lili. Oiyelekifo yomamanya ya yoolokafana, oyo ya monika kovalafululi voikulunima muIsrael, oi na ouwedwa vOshiheberi shonale ‘vo-pim’; oya li i na ondjudo i fike peegrama 7,8, oyo tashi dulika i fike poshitivali shoshititatu shosekeli. — 1Sa 13:20, 21.
-
Osea.
Oshiyelekifo shoinima ikukutu. Ngeenge osha yelekwa moshiyelekifo shoikwakunguluki shobata oshi fike peelita 7,33. (2Ee 7:1) — Tala Oshiw. B14.
-
Osekeli.
Oshiyelekifo shOshiheberi nongushu yoshimaliwa. Oshi na odjudo i fike peegrama 11,4. Outumbulilo “osekeli yomonhele iyapuki” otashi dulika wa li hau longifwa mokudivilika kutya odjudo oi na okukala i fike pamwe filufilu, ile oi na okutwa kumwe noshiyelekifo osho hashi longifwa pefimbo olo osho sha li hashi kala metwalihangano. Otashi dulika pa li osekeli yomouhamba (ya yooloka ko kosekeli yakwalukeshe), ile oshiyelekifo osho hashi longifwa pefimbo olo osho sha li hashi kala mouhamba. — Ex 30:13.
-
Oshako.
Oshiyata inashi lalakana hashi longifwa okutunga eeshako, ile omakutu, ngaashi oo ha kala oilya. Luhapu osha li hashi longwa molududi loikombo lilaula, nosha li hashi djalwa peefya pamufyuululwakalo. — Gen 37:34; Luk 10:13.
-
Oshanga yomaadi.
Oukende vanini vomaadi ovo pehovelo va li va longwa memanya olo la li popepi nAlabastron, muEgipiti. Oukende ovo ova li va longwa ve na eefingo dinini, taku dulu okufilwa, opo omaadi ondilo edimba liwa aha diye mo. — Mar 14:3.
-
Oshiaramea.
Elaka olo oli lili popepi nOshiheberi, nohali longifa oalfabeta ya faafana. Pehovelo, ola li hali popiwa kOvaaramea, ndele lwanima, ola ka ninga elaka lopashiwana hali longifwa pangeshefa mouhamba waSiria nowaBabilon. Ola li yo elaka lopambelewa mouhamba waPersia. (Esr 4:7) Oitukulwa yomambo amwe ngaashi Esra, Jeremia naDaniel oya li ya shangwa mOshiaramea. — Esr 4:8–6:18; 7:12-26; Jer 10:11; Dan 2:4b–7:28.
-
Oshigreka.
Elaka hali popiwa kovanhu vomuGreka, keedalele damo, ile kwaavo ve na ovapambele va dile oko. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, oshitya osho osha longifwa yo monghedi ya mbwalangadja tashi ulike kwaaveshe ovo vehe fi Ovajuda, ile kwaavo va nwefwa mo kelaka nokeputuko lOshigreka. — Joe 3:6; Joh 12:20.
-
Oshihako.
Oshinima osho hashi longifwa okuninga edidiliko (luhapu okelova, ile kedi) olo tali ulike oumwene, oushili, ile eudafanotwokumwe. Oihako yonale oya li ya longwa moinima ikukutu (momamanya, momayoo eendjaba, ile moiti) mwa takelwa eendada, ile edidiliko la pilama. Oshihako, ile oshihakifo osha longifwa pafaneko tashi ulike koshinima sha dengwa oshilimbo, ile edidiliko loumwene, ile loshinima sha holekwa, ile shi li oshiholekwa. — Ex 28:11; Neh 9:38; Eh 5:1; 9:4.
-
Oshiholekwa shiyapuki.
-
Oshikalunga; Okulongela oikalunga.
Oshikalunga oshihongwafano shi lile po oshinima shonhumba, shoshili, ile shihe fi shoshili osho ovanhu hava longifa melongelokalunga. Okulongela oikalunga okukala u hole, ho fimaneke, wa lenga noho longele oshikalunga. — Ep 115:4; Oil 17:16; 1Ko 10:14.
-
Oshikefa shehangano.
Oshikefa osho osha longwa moiti yomwoonde ya wapekwa noshingoli, nosha li hashi tulwa mOuyapuki elela wetwalihangano, nolwanima, omOuyapuki elela wotembeli oyo ya tungwa kuSalomo. Osha li shi na oshituviko shoshingoli shi na ovakerubi vavali va taalelafana. Moshikefa osho omwa li hamu kala oipelende ivali yOipango Omulongo. (Deu 31:26; 1Ee 6:19; Heb 9:4) — Tala Oshiw. B5 nosho yo B8.
-
Oshikolelo shomaviinyu.
Luhapu omalambo avali ohaa hokwa memanya, limwe ohali kala pombada ofimbo likwao hali kala pedu, nokwa kwatakanifwa nokambululu kanini. Eshi omandjebele taa tyanghaulilwa melambo lopombada, omeva ao ohaa kungulukile melambo lopedu. Oshitya osho osha longifwa pafaneko tashi ulike ketokolo laKalunga. — Jes 5:2; Eh 19:15.
-
Oshikulundudu.
-
Oshikunwayambo.
-
Oshilando shaDavid.
Edina olo la pewa oshilando shOvajebusi, konima eshi David e shi finda nokutunga mo ombala yaye. Ohashi ifanwa yo Sion. Oshi li koushilolukadi, noshi li yo oshitukulwa shikulukulu shaJerusalem. — 2Sa 5:7; 1Om 11:4, 5.
-
Oshimbodi shilula.
Oimbodi i lili nokuli oyo i na oululu nedimba lidjuu. Oshimbodi shilula osha longifwa pafaneko mOmbiibeli tashi yelifa oululu oo hau etifwa koluhaelo, koupika, kokuhenouyuki nosho yo koushunimonima. Mehololo 8:11, “oshimbodi shilula” otashi yandje edimba loshinima shilula noshi na oudiyo. — Deu 29:18; Omy 5:4; Jer 9:15; Am 5:7.
-
Oshimhanga.
Ongudu yovanhu ovo ve li ovadiinini komuwiliki, ile kehongo lonhumba nokushikula omaitavelo avo vene. Osha li hashi longifwa tashi ulike keengudu mbali odo da li da fimanekwa deitavelo lOshijuda, Ovafarisai nOvasadukai. Ovo vehe fi Ovakriste navo ova li hava ifana Ovakriste “oshimhanga,” ile “oshimhanga shOvanasaret,” tashi dulika sha talika ko she litukula ko kelongelokalunga lOshijuda. Oimhanga oya enda tai holoka meongalo lopaKriste; mEhololo omwa tumbulwa ‘oshimhanga shOvanikolaiti.’ — Oil 5:17; 15:5; 24:5; 28:22; Eh 2:6; 2Pe 2:1.
-
Oshinagoga.
Oshitya osho otashi ti “okuuya pamwe; okwoongala pamwe,” ndele momishangwa dihapu otashi ulike ketungo, ile konhele omo Ovajuda va li hava ongala opo va leshe Omishangwa, va pewe omalombwelo, va udifilwe nokwiilikana. Pefimbo laJesus, meedoolopa adishe dinene daIsrael omwa li oshinagoga, nomoilando oyo ya kula omwa li oinagoga i dulife pushimwe. — Luk 4:16; Oil 13:14, 15.
-
Oshipalanyole.
-
Oshipaxu.
-
Oshitalenti.
Oshiyelekifo sha kula shondjudo shOvaheberi shokuyeleka ongushu yoimaliwa. Oshi na ondjudo yeekilograma 34, 2. Oshitalenti shOvagreka osha li shinini, shi na eekilograma 20,4 lwaapo. (1Omaf 22:14; Mat 18:24) — Tala Oshiw. B14.
-
Oshitimulongo.
Oshitukulwa oshitimulongo, ile eepersenda omulongo odo da li hadi yandjwa, ile hadi futwa omolwolupandu, unene tuu palongelokalunga. Ohashi ifanwa “oshitimulongo,” nongeenge to shi yandje oto “yandje oshitimulongo.” (Mal 3:10; Deut 26:12; Mat 23:23; Heb 7:5) PaMhango yaMoses, omudo keshe okwa li haku yandjwa oshitimulongo shoilikolomwa yomepya noshoimuna, opo ku yambididwe Ovalevi. Ovalevi navo ova li hava yandje oshitimulongo shomoshitimulongo oyo, opo va yambidide ovapristeri vomepata laAron. Opa li yo oitimulongo imwe vali. Ovakriste inava teelelwa va yandje oitimulongo.
-
Oshituviko shehanganifo.
Oshituviko shoshikefa shehangano, oko omupristeri munene a li ha shamine ohonde yomatimbayambo mEfiku lEkwatakanifo. Outumbulilo wOshiheberi owa dja koshityalonga shopefina osho tashi ti “okutuvika (etimba),” ile tashi dulika “okufeta po (etimba).” Osha li sha longwa moshingoli, ku na ovakerubi vavali, ve li keexulo dasho. Omafimbo amwe ohaku tiwa ashike “oshituviko.” (Ex 25:17-22; 1Om 28:11; Heb 9:5) — Tala Oshiw. B5.
-
Oshiumbifo.
Omwiya woshipa, ile oshinima sha hodilwa nomifipa doinamwenyo, nomwiidi, ile nolududi. Ondabo oyo i li pokati ohai humbata osho tashi umbwa, naluhapu emanya. Oxulo imwe yoshiumbifo ohai mangelwa konyala, ile poshikesho, ofimbo ikwao hai kala i li meke nokweefwa konima eshi oshiumbifo sha vikwavikwa. Oiwana yonale oya li hai kala i na ovaumbi momatangakwaita ayo. — Ovt 20:16; 1Sa 17:50.
-
Oshiveli.
Luhapu ohashi yukifwa komonamati oo a dalwa tete kuxe (ponhele yoshiveli osho sha dalwa komukulukadi). Pefimbo lOmbiibeli, omumati woshiveli okwa li ha kala e na ondodo ya fimana moukwaneumbo nokwa li ha ningi omutwe woukwaneumbo, ngeenge xe okwa fi. Outumbulilo oo ohau yukifwa yo koshinamwenyo shoshindume osho sha “dalwa tete.” — Ex 11:5; 13:12; Gen 25:33; Kol 1:15.
-
Oshivilo shEteyo; Oshivilo shOivike.
— Tala OPENTEKOSTE.
-
Oshivilo shOkudimbuluka Eyapulo lOtembeli.
Efiku lokomudo lokudimbuluka ekosholo lotembeli, konima eshi ya li ya nyatekwa kuAntiokus Epifanes. Oshivilo osho osha li hashi hovele mo 25 muKislev nosha li hashi kwata oule womafiku ahetatu. — Joh 10:22.
-
Oshivilo shOmatwali.
Ohashi ifanwa yo Oshivilo shomatwalihangano, ile Oshivilo shOkutuvikila. Osha li hashi danwa mo 15-21 muEtanim. Osha li hashi danwa pexulilo leteyo lokomudo lOvaisrael nosha li hashi kala efimbo lehafo nolokupandula Jehova, eshi a nangeka noupuna oikunomwa yavo. Momukokomoko womafiku oshivilo, ovanhu ova li hava kala momatwali, ile moinima ya fa outala, opo shi va dimbulukife etembu lokudja muEgipiti. Osha li shimwe shomoivilo itatu oyo ovalumenhu va li va teelelwa va ye kuJerusalem, opo ve ke i dane. — Lev 23:34; Esr 3:4.
-
Oshivilo shOmingome inadi ya Efulika.
-
Oshixwa shaisopi.
Oshimeno shi na omafo noitai ipu oyo ya li hai longifwa okushamina ohonde, ile omeva poivilo yokukoshola. Oshimeno osho otashi dulika hashi ifanwa marjoram (Origanum maru; Origanum syriacum). PaJohannes 19:29, otashi dulika oshimeno osho sha li sha tulwa kokatai, ile kushimwe shomoimeno yoludi loilyavala oyo i shiivike apeshe (Sorghum vulgare), molwaashi oya li i na oihati ile, oyo ya li tai dulu okulongifwa okuyelula oshiyavo osho sha li sha yavekwa momaviinyu malula nokuhanga kokanya kaJesus. — Ex 12:22; Ep 51:7.
-
Oshixwango.
Oshiti shile shi na oshitenda sha honga koxulo, hashi longifwa kovanafaalama, ngeenge tava xwange oshimuna, opo shi ende. Osha yelekanifwa yo neendjovo domunaendunge odo hadi linyengifa omupwilikini a tambule ko omayele opandunge. “Okulyata koshixwango” osha kufwa keenghatu dongobe yomhedi itangalali oyo inai hala okuxwangwa noshiti sha honga, hai shi lyata nohai liyehameke yo vene. — Oil 26:14; Ovt 3:31.
-
Oshoongalele.
-
Otembeli.
Etungo la kola lomuJerusalem olo la li la pingena po etwalihangano olo hali tembulwa, li li ondingandinga yelongelokalunga lOvaisrael. Otembeli yotete oya li ya tungwa kuSalomo noya li ya hanaunwa po kOvababilon. Onhivali oya li ya tungwa kuSerubbabel konima youkwatwa waBabilon, nolwanima oya ka tungululwa kuHerodes Munene. MOmishagwa, peemhito dihapu otembeli oya li hai ifanwa “eumbo laJehova.” (Esr 1:3; 6:14, 15; 1Om 29:1; 2Om 2:4; Mat 24:1) — Tala Oshiw. B8 nosho yo B11.
-
Oudjuu munene.
Oshitya shOshigreka osho sha tolokwa “oudjuu” otashi yandje ediladilo lokunyika oluhodi, ile lokumona oixuna omolwomafininiko omolweenghalo donhumba. Jesus okwa popya shi na sha ‘noudjuu munene’ oo inau monika nale, oo wa li tau ka hanga Jerusalem nosho yo oo tau ka hanga ovanhu monakwiiwa, eshi te ke ‘uya noshinge.’ (Mat 24:21, 29-31) Paulus okwa a li a longifa oshitya osho shOshigreka okuulika konghatu i li pauyuki oyo Kalunga ta ka katuka eshi ta ka handukila ‘ovo inave mu shiiva nosho yo ovo ihava dulika konghundana iwa’ i na sha naJesus Kristus. Ehololo etukulwa 19 otali ulike kutya Jesus oye ta ka kwatela komesho omatangakwaita omeulu eshi taa ka lwifa “oshilyani neehamba dokombada yedu nomatangakwaita ado.” (2Te 1:6-8; Eh 19:11-21) “Ongudu inene” oya monika ya xupa poudjuu oo. (Eh 7:9, 14) — Tala ARMAGEDON.
-
Oudu wolutapo.
Omukifi keshe oo hau tandavele meendelelo nohau dulu okukwata ovanhu vahapu nokudipaa. Luhapu owa pambafana netokolo laKalunga. — Num 14:12; Hes 38:22, 23; Am 4:10.
-
Oudu woshilundu; Omunashilundu.
Oudu woshipa wa kwata moiti. MOmishangwa, oshilundu inashi ngabekelwa ashike koudu oo wa shiivika nedina olo kunena, molwaashi ihau kwata ashike ovanhu, ndele ohau kwata yo oikutu nomaumbo. Omunhu oo a kwatwa koshilundu oha ifanwa omunashilundu. — Lev 14:54, 55; Luk 5:12.
-
Ouhamba waKalunga.
Outumbulilo oo owa longifwa wa yukifwa unene kounamapangelo waKalunga oo u lilwe po kepangelo lOmona waye, Kristus Jesus. — Mat 12:28; Luk 4:43; 1Ko 15:50.
-
Oukoshoki.
PaMbiibeli, oshitya osho itashi ulike ashike koukoshoki wopalutu, ndele otashi ulike yo kokukaleka, ile kokwaalulila konghalo ihe na oshipo, edilo, nokumanguluka ko kukeshe tashi dulu okunyateka, koluhaelo, ile kenyonauko lopaenghedi, ile lopamhepo. PaMhango yaMoses, oshitya osho otashi ulike kokuyelifwa metwokumwe nOmhango. — Lev 10:10; Ep 51:7; Mat 8:2; 1Ko 6:11.
-
Oukwatwa.
Okukufa mo umwe moshitukulwa, ile meumbo omo a dalelwa, luhapu ohaku ningwa kwaavo va findana. Oshitya shOshiheberi otashi ti “okudja mo.” Ovaisrael ova ya momaukwatwa opavali a kwata moiti. Ouhamba womapata omulongo wokolundume owa li wa twalwa moukwatwa kOvaassiria, nolwanima, ouhamba womapata avali wokolukadi owa li wa twalwa moukwatwa kOvababilon. Ooluxupe aveshe veenghwate ova li va shuna kedu lavo koshi yomupangeli Kores, Omupersia. — 2Ee 17:6; 24:16; Esr 6:21.
-
Oumbangi.
“Oumbangi” luhapu ohau ulike kOipango Omulongo ngaashi sha li sha shangwa koipelende ivali yomamanya oyo ya li ya pewa Moses. — Ex 31:18.
-
Oumhulile.
Eitavelo olo kutya eemhepo doonakufya ohadi xupu po konima eshi olutu la fya notadi dulu vati okukwatafana novanamwenyo, unene tuu okupitila movanhu ovo ve na ekwatafano nado. Outumbulilo wOshigreka pharmakia oo wa tolokwa “ovo hava kufa ombinga moumhulile,” paulelalela otau ti “oundudu.” Outumbulilo oo owa kwatafana noshitya oumhulile, molwaashi pefimbo lonale, ovanhu ova li hava longifa oingangamifi ngeenge tava kongo eenghono keendemoni opo va pulike. — Gal 5:20; Eh 21:8.
-
Oupule.
Okulongifa eenghono odo kwaitavelwa kutya oda dja keemhepo da nyata. — 2Om 33:6.
-
Oushunimonima.
Oshitya shOshigreka (apostasia) osha dja koshityalonga tashi ti lelalela “okukala kokule noshinima shonhumba.” Oshityadina osho oshi na edimba “lokufiya po, lokweefa po, ile lounashibofa.” MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, “oushunimonima” owa longifwa tau ulike unene kwaavo va efa po elongelokalunga lashili. — Omy 11:9; Oil 21:21; 2Te 2:3.
-
Ouvalelo wOmwene.
Ouvalelo wo venevene oo wa kwatela mo omungome inau ya efulika nosho yo omaviinyu, oyo tai faneke olutu nohonde yaKristus; edimbuluko lefyo laJesus. Molwaashi oshi li paMishangwa Ovakriste va kale hava dimbuluka ouvalelo oo, osha yukila ko eshi hau ifanwa “Edimbuluko.” — 1Ko 11:20, 23-26.
-
Ouyapuki.
Edimo lotete la kula letwalihangano, ile lotembeli, olo la tukulwa ko kedimo lomeni, sha hala okutya Ouyapuki elela. Metwalihangano, mOuyapuki omwa li mu na oshikwatelwalamba shoshingoli, oaltari yoshingoli yomatwimino, oshitaafula shomingome dokutalika noikwatelwa yoshingoli; motembeli, omwa li mu na oaltari yoshingoli, oikwatelwalamba yoshingoli omulongo noitaafula omulongo yomingome dokutalika. (Ex 26:33; Heb 9:2) — Tala Oshiw. B5 nosho yo B8.
-
Ouyapuki elela.
Edimo lomeni elela letwalihangano, ile lotembeli, omo mwa li hamu kala oshikefa shehangano; ohali ifanwa yo Ouyapuki wOuyapuki. She likolelela kOmhango yaMoses, umwe oo a li a pitikwa a ye mOuyapuki elela omupristeri munene, nokwa li ashike e na okuya mo mEfiku lEkwatakanifo. — Ex 26:33; Lev 16:2, 17; 1Ee 6:16; Heb 9:3.
-
Ouyuki.
PaMishangwa, ouyuki owa kwatela mo osho shi li metwokumwe nomifikamhango daKalunga daasho shi li mondjila naasho sha puka. — Gen 15:6; Deut 6:25; Sef 2:3; Mat 6:33.
-
Ovaengeli.
Osha dja koshitya shOshiheberi malakh nosho yo shOshigreka aggelos. Oitya oyo aishe paulelalela otai ti “omutumwa,” ashike ngeenge taku popiwa ovatumwa vopamhepo ohai tolokwa “omweengeli.” (Gen 16:7; 32:3; Jak 2:25; Eh 22:8) Ovaengeli oishitwa yopamhepo inaenghono ya shitwa kuKalunga nalenale, ofimbo ina shita ovanhu. MOmbiibeli, ova popiwa ve li “ovayapuki omayovi omilongo,” “ovanamati vaKalunga” nosho yo “eenyofi dongula.” (Deu 33:2; Job 1:6; 38:7) Inava shitwa hava dulu okudalafana, ndele keshe umwe womuvo okwa shitwa kuKalunga pauhandimwe. Omuvalu wavo ou dulife pomamiliyona efele. (Dan 7:10) Ombiibeli oya popya kutya ove na omadina opaumwene nomaukwatya a yoolokafana, ashike ohava anye okulongelwa, navahapu nokuli kave hole okuholola omadina avo. (Gen 32:29; Luk 1:26; Eh 22:8, 9) Ove na eendodo noinakuwanifwa ya yoolokafana, ngaashi okuyakula polukalwapangelo laJehova, okutwala omatumwalaka aye, okupopila ovapiya vaJehova vokombada yedu, okukatukila onghatu ovo va tokolwa kuKalunga nokuyambidida oilonga yokuudifa onghundana iwa. (2Ee 19:35; Ep 34:7; Luk 1:30, 31; Eh 5:11; 14:6) Monakwiiwa otava ka yambidida Jesus moita yaArmagedon. — Eh 19:14, 15.
-
Ovafarisai.
Ongudu yelongelokalunga lOshijuda i shiivike nawa oyo ya li ko mefelemudo lotete O.P. Kava li va dja mepata lovapristeri, ashike ova li hava konakona nokudiinina Omhango nosho yo okauyelele keshe ke li mo, nova li va tula eenghulunghedi pondodo imwe nOmhango. (Mat 23:23) Ova li ve li omhinge nomifyuululwakalo dOshigreka. Ndele molwaashi ova li va hongwa Omhango neenghulunghedi, ova li ve na eenghonopangelo dinene di dule dovanhu vakwao. (Mat 23:2-6) Vamwe vomuvo ova li yo oilyo yOmhangu yoPombada yOvajuda. Luhapu ova li hava pataneke Jesus eshi iha diinine Eshabata, eenghulunghedi noha endafana novalunde novafendelifi. Vamwe ova ka ninga Ovakriste, ngaashi Saul wokuTarsus. — Mat 9:11; 12:14; Mar 7:5; Luk 6:2; Oil 26:5.
-
Ovafilosofi Ovastoa.
Ongudu yovafilosofi Ovagreka ovo va li va itavela kutya opo omunhu a kale a hafa, oku na okulongifa omadiladilo aye nokukala metwokumwe neemhango deshito. Ohava diladila kutya omunhu omunaendunge oye ou ihe lipula nouyehame, ile nokulihafifa. — Oil 17:18.
-
Ovafilosofi vOvaepikuri.
Ovashikuli vomufilosofi Omugreka wedina Epicurus (341-270 K.O.P.). Oufilosofi wavo owa li wa kanghamena kediladilo olo kutya elalakano longhalamwenyo olo okukala ashike wa hafa. — Oil 17:18.
-
Ovakerubi.
Ovaengeli ovo ve na ondodo yopombada nove na oinakuwanifwa ye likalekelwa. Ova yooloka ko kOvaserafi. — Gen 3:24; Ex 25:20; Jes 37:16; Heb 9:5.
-
Ovakulunhu.
-
Ovamedia; Media.
Ovanhu ovo va dja moludalo laMadai, omonamati waJafet; ova li va tula moshitukulwa shokeemhunda shaIran osho sha ka ninga oshilongo shaMedia. Ovamedia ova li ve limanga oukuni kumwe naBabilon, opo va finde Assiria. Pefimbo opo, Persia okwa li oshitukulwalongo osho shi li koshi yaMedia, ashike Kores okwa tukula ounashibofa, na Media okwa li a mbwangwa mumwe naPersia, va tote po Ouhamba waMedo-Persia oo wa finda Ouhamba waNeo-Babilon mo 539 K.O.P. Ovamedia omo va li muJerusalem pOpentekoste yomo 33 O.P. (Dan 5:28, 31; Oil 2:9) — Tala Oshiw. B9.
-
Ovanamati vaAron.
Oludalo laAron, omutekulu waLevi, oo a li a hoololwa tete e li omupristeri munene koshi yOmhango yaMoses. Ovanamati vaAron ova longa oilonga youpristeri ketwalihangano nosho yo kotembeli. — 1Om 23:28.
-
Ovanefinim.
Ovapiya vomotembeli ovo vehe fi Ovaisrael, ile ovayakuli. Outumbulilo wOshiheberi woshitya noshitya tau ti “Ovo va yandjwa,” ou na ediladilo tali ti ova yandjwelwa oilonga yomotembeli. Otashi dulika Ovanefinim vahapu va dja moludalo lOvagibeon, ovo Joshua a “tyavifa oikuni noku va tekifa omeva ongudu nosho yo oaltari yaJehova.” — Jos 9:23, 27; 1Om 9:2; Esr 8:17.
-
Ovanongo vomishangwa.
Ovashangululi vOmishangwa dOshiheberi. Pefimbo olo Jesus e uyile kombada yedu, outumbulilo oo owa li hau yukifwa kongudu yovalumenhu ovo va hongwa Omhango. Ova li ve tonde Jesus. — Esra 7:6, esh.; Mar 12:38, 39; 14:1.
-
Ovapanguli.
Koshi yepangelo laBabilon, ovapanguli ova li ovanambelewa vomoitukulwa oyo hava lele, ovo ve shii omhango nove na eenghonopangelo dopaveta da ngabekwa. Moukoloni waRoma, ovapanguli vomoitukulwa ova li ovanambelewa vepangelo. Oilonga yavo oya li ya kwatela mo okukaleka po elandulafano, okuungaunga noimaliwa, okutokola ovo tava nyono omhango nokushilipaleka kutya ovo va nyona ova handukilwa. — Dan 3:2; Oil 16:20.
-
Ovasadukai.
Oshimhanga sha li sha shiivika nawa shelongelokalunga lOshijuda osho sha kwatela mo oipuna novapristeri ovo va li hava kwatele komesho oilonga yomotembeli. Ovasadukai ova li ve li omhinge nomahongo Ovafarisai nosho yo eenghulunghedi davo dihapu. Kava li va itavela menyumuko nosho yo kutya oku na ovaengeli. Ova li omhinge naJesus. — Mat 16:1; Oil 23:8.
-
Ovasamaria.
Pehovelo, edina olo ola li la yukifwa kOvaisrael vomomapata omulongo ouhamba wokolundume, ndele konima eshi Ovasamaria va findwa kOvaasiria mo 740 K.O.P., ola ka kwatela mo yo ovanailongo ovo va etwa mo kOvaasiria. Pefimbo laJesus, luhapu edina olo ola li hali yukifwa kwaavo va li voshimhanga shelongelokalunga lomoshitukulwa osho sha li popepi naSikem shonale nosho yo Samaria, ndele haku ulika komuhoko, ile koshiwana shonhumba. Oilyo yoshimhanga osho oya li hai diinine omahongo onhumba oo a li a yooloka ko kwaao Oshijuda. — Joh 8:48.
-
Ovaserafi.
-
Ovatokolipangeli.
Ovalumenhu ovo va li va hoololwa kuJehova va xupife oshiwana shaye efimbo olo la tetekela leehamba dopanhu daIsrael. — Ovt 2:16.
-
Ovatongolume.
Ovalumenhu ovakolokoshi, ovana vovaengeli, ovo va li ve lilundululila momalutu opanhu, ve va dala novakainhu vokombada yedu ofimbo Eelu inali uya. — Gen 6:4.
-
Ovayambididi vaHerodes.
— Tala HERODES, OVAYAMBIDIDI VA.
P
-
Persia; Ovapersia.
Luhapu oshilongo novanhu ohava popilwa pamwe, nosha yela kutya ova pambafana nOvamedia. Pehovelo londjokonona yavo, Ovapersia ova li ashike ve li koshitukulwa shokouningininolukadi leemhunda daIran. Koshi yepangelo laKores Munene (she likolelela kovanandjokonona vamwe vopefimbo lonale, xe okwa li Omupresia, naina Omumedia), Ovapersia ova li ve na eenghonopangelo dinene ve dule Ovamedia, nonande ova twikila okupangela pamwe. Kores okwa kwata ko ouhamba waBabilon mo 539 K.O.P. nokwa efa Ovajuda ovo va li moukwatwa va shune keduumbo lavo. Ouhamba wOvapersia owa tamunuka mo okudja koushilo wOmulonga waIndus fiyo okouninginino wEfuta laAegean. Ovajuda ova kala koshi yepangelo lOvapersia fiyo osheshi Alexander Munene a finda Ovapersia mo 331 K.O.P. Ouhamba wOvapersia owa li wa monika memoniko laDaniel, nowa tumbulwa momambo Ombiibeli ngaashi Esra, Nehemia nosho yo Ester. (Esr 1:1; Dan 5:28; 8:20) — Tala Oshiw. B9.
-
Porneia.
— Tala OLUHAELO.
-
Purim.
Oshivilo shokomudo osho sha li hashi danwa mo 14 nosho yo mo 15 omwedi Adar. Omafiku okudimbuluka nghee Ovajuda va xupifwa mehanauno pefimbo lOmumbada Ester. Oshitya shihe fi shOshiheberi purim otashi ti “oihololifo.” Oshivilo shoPurim, ile Oshivilo shOshihololifo osha li sha lukilwa eenghatu daHaman dokuumba oPur (Oshihololifo) opo ku tokolwe efiku lokuhanuna po Ovajuda. — Est 3:7; 9:26.
R
-
Rahab.
Outumbulilo wa longifwa pafaneko membo laJob, lOmapsalme nolaJesaja (ndele kau na okungwangwanekwa nomukainhu Rahab oo a popiwa membo laJosua). Membo laJob, oshikalimo otashi tu kwafele tu mone kutya Rahab oo oshinamwenyo shinene shomefuta; moikalimo imwe, oshinamwenyo shinene shomefuta osha longifwa tashi ulike kuEgipiti. — Job 9:13; Ep 87:4; Jes 30:7; 51:9, 10.
S
-
Samaria.
Oshilandopangelo shouhamba womapata omulongo okolundume aIsrael oule womido 200 lwaapo nosho yo loshilongo ashishe shomapata oo. Oshilando osho osha li sha tungilwa komhunda hai ifanwa Samaria. Pefimbo laJesus, Samaria ola li edina loshitukulwalongo osho sha li pokati kaGalilea kolundume naJudea kolukadi. Luhapu Jesus okwa li ha henuka okuudifila moshitukulwa ngeenge eli momalweendo aye, ashike omafimbo amwe okwa li ha piti mo, opo a udifile ovakalimo. Eshi Ovasamaria va li va tililwa omhepo iyapuki, Petrus okwa li a longifa oshapi onhivali yopafaneko yOuhamba. (1Eeh 16:24; Joh 4:7; Oil 8:14) — Tala Oshiw. B10.
-
Satana.
-
Sebat.
Omwedi omuti-11 pakalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi omuti-5 mokalindeli kopaife konima eshi Ovajuda va dja moukwatwa waBabilon. Ohau hovele mokati kaJanuali fiyo omokati kaFebruali. (Sak 1:7) — Tala Oshiw. B15.
-
Sela.
Oshitya shopamusika, ile sheendululo tashi hangwa mOmapsalme nosho yo muHabakuk. Otashi dulika tashi ti okukanghama po, ngeenge to imbi, ile momusika, ile mwaaishe, nelalakano lokudilonga, ile lokuholola omaliudo e likalekelwa. O-Septuagint yOshigreka oya longifa oshitya diapsalma, osho tashi ti, “okukanghama po momusika.” — Ep 3:4; Hab 3:3.
-
Sheminit.
Outumbulilo womusika tau ti “oshitihetatu,” oo tashi dulika tau ulike kewi lomusika li li pedu, ile onghedi omo tai imbwa. Koishikomwa, outumbulilo oo otau dulu okuyukifwa kwaayo i na omukwelengedjo wombaafa, ngeenge tashi uya pomadengo omusika. Komaimbilo, ohau yukifwa unene kombinga imwe oyo i na okwiimbwa newi li li pedu notali imbwa ngaashi li na okwiimbwa. — 1Om 15:21; Ep 6:Oship; 12:Oship.
-
Sheol.
Oshitya shOshiheberi osho shi na eityo la faafana noshitya shOshigreka “Hades.” Osha tolokwa “Ombila” (sha hovela nonenendada), opo shi kale sha yooloka ko, tashi ulike koufi ponhele yokuulika kombila yomunhu pauhandimwe. — Gen 37:35; Ep 16:10; Oil 2:31 (esh.).
-
Shiyapuki; Ouyapuki.
Ouyapuki oukwatya waJehova, tau ulike koukoshoki elela wopaenghedi nokouyapuki. (Ex 28:36; 1Sa 2:2; Omy 9:10; Jes 6:3) Ngeenge outumbulilo oo wa yukifwa kovanhu (Ex 19:6; 2Ee 4:9), koinamwenyo (Num 18:17), koinima (Ex 28:38; 30:25; Lev 27:14), keenhele (Ex 3:5; Jes 27:13), komafimbo (Ex 16:23; Lev 25:12) nosho yo koilonga (Ex 36:4), oshitya shopehovelo shOshiheberi otashi yandje ediladilo lokulikalekela, lokulitulila, ile lokuyapulila sha Kalunga omuyapuki; okukala we likalekela sha omolwoilonga yaJehova. MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, oitya oyo ya tolokwa “shiyapuki” nosho yo “ouyapuki” oya longifwa yo tai ulike kokulikalekela sha Kalunga. Oitya oyo oya longifwa yo tai ulike kelihumbato la koshoka lopaenghedi lopaumwene. — Mar 6:20; 2Ko 7:1; 1Pe 1:15, 16.
-
Sif.
Edina lolela lomwedi omutivali pakalindeli kayapuki kOshijuda nomwedi omutimuhetatu mokalindeli kopaife. Ohau hovele mokati kaAprili fiyo omokati kaMei. Owa lukwa Iyyar moTalmud yOshijuda nosho yo omadina amwe vali konima youkwatwa waBabilon. (1Ee 6:37) — Tala Oshiw. B15.
-
Sion; Omhunda yaSion.
Edina loshilando sha pama Jebusi, omo mwa li hamu di Ovajebusi, osha li koushilolukadi woshikulundudu shaJerusalem. Konima eshi David e shi kwata ko, okwa tunga mo ombala yaye nosha ka kala hashi ifanwa “oshilando shaDavid.” (2Sam 5:7, 9) Sion osha ka ninga omhunda iyapuki kuJehova, unene tuu eshi David a twala ko Oshikefa. Lwanima, edina olo ola ka kwatela mo onhele opo pa li otembeli, omhunda yaMoria, nomokweendela ko kwefimbo ola ka kwatela mo oshilando ashishe shaJerusalem. Luhapu edina olo ola longifwa pafaneko mOmishangwa dopaKriste dOshigreka. — Eps 2:6; 1Pe 2:6; Eh 14:1.
-
Siria; Ovasiria.
— Tala ARAM; OVAARAM.
-
Sirti.
Omakololo avali oo a li komunghulofuta waTunisia naLybia shokunena, kolundume laAfrika, oko kwa li haku tilika kovaendifuta vopefimbo lonale, molwaashi okwa li kwa nyika oshiponga omolwedu olo la li alushe hali kungululwa po komakufikufi. (Oil 27:17) — Tala Oshiw. B13.
-
Sivan.
Omwedi omutitatu pakalindeli kayapuki kOshijuda nosho yo omwedi omutimuwoyi mokalindeli kopaife konima eshi Ovajuda va dja moukwatwa waBabilon. Ohau hovele mokati kaMei fiyo omokati kaJuni. (Est 8:9) — Tala Oshiw. B15.
T
-
Tammus.
(1) Edina loshikalunga osho ovakainhu Ovaheberi ovashunimonima va lila eenghali muJerusalem. Okwa itavelwa kutya Tammus okwa li ohamba oyo ya li ya talika ko iyapuki konima yefyo layo. Momashangelo Oshisumeria, Tammus okwa ifanwa Dumusi, nokwa didilikwa kutya oku li omuholike, ile omushamane woshikalungakainhu sholudalo, Inanna (Ishtar shOvababilon). (Hes 8:14) (2) Edina lomwedi omutine lunar mokalindeli kayapuki kOshijuda, nedina lomwedi omutimululongo mokalindeli kopaife, olo la li la lukwa konima youkwatwa waBabilon. Ohau hovele mokati kaJuni fiyo omokati kaJuli. — Tala Oshiw. B15.
-
Tartarus.
MOmishangwa dopaKriste dOshigreka, otashi ulike konghalo ya fa odolongo omo ovaengeli ovanashibofa vopefimbo laNoa va li va umbilwa. Mu 2 Petrus 2:4, eshi mwa longifwa oshityalonga tartaroo (“okuumbila mo-Tartarus”), itashi ulike kutya “ovaengeli ovo va nyona” ova li va umbilwa mo-Tartarus oyo ya li hai popiwa momahokololo oshipaani (sha hala okutya odolongo yomilaulu i li koshi yedu omo mu na ookalunga). Mepingafano naasho, otashi ulike kutya Kalunga okwa umba mo ovaengeli ovo monhele yavo yomeulu, e va kufa omaufembanghenda oo va li ve na nokwe va efela monghalo yomilaulu dopamadiladilo, opo vaha mone vali ouyelele u na sha nomalalakano aye. Omilaulu odo otadi ulike koilanduliko oyo tava ka mona, oyo ya popiwa mOmishangwa i li ehanauno lavo laalushe pamwe nomupangeli wavo, Satana Ondiaboli. Onghee hano, Tartarus ota ulike konghalo inyikifa oluhodi omo mwa tulwa ovaengeli ovanashibofa. Inashi faafana ‘nombwili’ oyo ya popiwa mEhololo 20:1-3.
-
Tebet.
Edina lomwedi omutimulongo mokalindeli kayapuki kOshijuda, nedina lomwedi omutine mokalindeli kopaife, olo la li la lukwa konima youkwatwa waBabilon. Ohau hovele mokati kaDesemba fiyo omokati kaJanuali. Luhapu ohau yukifwa “komwedi omutimulongo.” (Est 2:16) — Tala Oshiw. B15.
-
Terafim.
Oikalunga, ile oihongwafano youkwaneumbo, nomafimbo amwe oya li hai longifwa mokutala momukonda. (Hes 21:21) Imwe oya li inene noi na olupe la fa lovanhu, ofimbo imwe ya li inini neenghono. (Gen 31:34; 1Sa 19:13, 16) Oinima oyo ye lituwa kovalafululi muMesopotamia oya ulika kutya oo a li e na oihongwafano yaterafim oye ha fyuulula po oinima youkwaneumbo. (Osho otashi dulika osho sha ningifa Rackel a kufe po oterafim yaxe.) Ashike onghalo oyo otashi dulika ya yoooloka ko kwaayo yOvaisrael, nonande okulongela oihongwafano yoterafim okwa li ko pefimbo lovatokoli nosho yo leehamba, noya li ya kwatelwa moinima oyo ya hanaunwa po kohamba idiinini Josia. — Ovt 17:5; 2Ee 23:24; Hos 3:4.
-
Tishri.
— Tala ETANIM nosho yo Oshiw. B15.
U
-
Urim naTummim.
Oilongifo oyo ya li hai longifwa komupristeri munene monghedi ya faafana naayo yoihoololifo, opo ku talike kutya ehalo laKalunga olilipi, ngeenge pa holoka omapulo onhumba a fimana e na sha noshiwana nopa pumbiwa enyamukulo tali di kuJehova. Oumanya vo-Urim naTummim ova li hava tulwa mokapapa koponhulo komupristeri munene, ngeenge ta i metwalihangano. Okulongifwa kwavo okwa xula po, eshi Ovababilon va hanauna po Jerusalem. — Ex 28:30; Neh 7:65.
Z
-
Zeus.
Oshikalunga osho sha li sha talika ko sha denga mbada kOvagreka ovo va li va itavela moikalunga ihapu. Ovanhu muListra ova li va pukifa Barnabas naZeus. Omashangelo onale oo a hangwa popepi naListra okwa popya shi na sha “novapristeri vaZeus” nosho yo “oshikalunga shetango Zeus.” Oskepa oyo Paulus a dja nayo kokanhunhu kaMalta oya li ya fanekwa “ovanamati vaZeus” ovakwanambwiyu, Kastor naPolluks. — Oil 14:12; 28:11.

