TRADUCCIÓN DEL NUEVO MUNDO DE LAS SANTAS ESCRITURAS

Glosario

me̱ʼpha̱a̱
Glosario
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt mbaʼa ináa 2076-2100

Glosario

A B C CH D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V X Y Z

A

  • Ab.

    Nda̱wa̱á dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí maʼni witsu igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judío mú náa calendario rí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni 11 igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ julio naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ agosto. Náa Biblia tséʼkha̱ mbiʼyuu gu̱nʼ rígi̱. I̱ndó nagu̱ mbiʼyuu “witsu igu̱nʼ” (Nú 33:38; Esd 7:9). Atayáá apéndice B15.

  • Abib.

    Xígi̱ kaʼnii nigumbiʼyuu timbá igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni juwan igu̱nʼ. Rí nandoo gáʼthúu̱n ‹iña dí kaʼníí ruduʼ›, gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ marzo naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ abril. Nigumbiʼyuu nisán nda̱wa̱á rí nitangi̱ín judíos bi̱ nijkha kiʼdiin náa Babilonia (Dt 16:1). Atayáá apéndice B15.

  • Acaya.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas nandoo gáʼthúu̱n mbá xuajin dí kaʼyoo Roma dí nirígá xígií náa agoo Grecia ga̱jma̱a̱ xuajin rí niʼtáñajuunʼ ninindxu̱u̱ Corinto. Acaya kaʼyoo xúgíʼ Peloponeso ga̱jma̱a̱ mbá chíʼgíiʼ mbayuuʼ Grecia (Hch 18:12). Atayáá apéndice B13.

  • A̱ʼdá giʼnii.

    Najmaa ajngáa rígi̱ mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu dxámá bi̱ naguma ginii. Mbiʼi rí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia, a̱ʼdá giʼnii gíʼdoo mbá ñajunʼ kiejuunʼ náa mbá guʼwíin. Índo̱ anu̱u̱ nakháñuu, a̱ʼdá giʼnii nindxu̱u̱ bi̱ ndayá edxu̱u̱ náa mbá guʼwíin, ma̱ngaa najmaa mu miʼthá ga̱jma̱a̱ numún ejñu̱ún xujkhúʼ bi̱ nagumiin ginii bi̱ nindxu̱ún xujkhú i̱ya̱ (Éx 11:5; 13:12; Gé 25:33; Col 1:15).

  • Adar.

    Nda̱wa̱á dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí ma’ni 12 igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni majun igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ febrero naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ marzo (Est 3:7). Atayáá apéndice B15.

  • A̱ʼdióo David.

    Ajngáa rígi̱ najmaa mbaʼa nuthu mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu Jesús, ma̱ngaa mu makujmaa rí ikhaa kaʼyoo náa rí nimbánúún ga̱jma̱a̱ numuu Xa̱bu̱ Ñajunʼ ndrígóo Dios, rí nimbánuu náa mbáa bi̱ ni̱ʼkha̱ náa David (Mt 12:23; 21:9).

  • A̱ʼdióo xa̱biya̱.

    Náa Escrituras Hebreas, xígi̱ egumbiʼyuu Ezequiel ga̱jma̱a̱ Daniel mu masngájma rí nindxu̱ún mixtiʼkuiin bi̱ nagún kuñu̱u̱n ajngáa ga̱jma̱a̱ bi̱ niʼthí xóo magumaraʼmáʼ ajngáa ndrígóo (Eze 3:17; Da 8:17). Náa Evangelios, ajngáa A̱ʼdióo Xa̱biya̱ nakujmaa itháan rí 80 nuthu rí naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu Jesús. Jesús nindxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ numbaaʼ, rúʼko̱ nasngájma rí ni̱ʼkha̱ náa mbáa a̱ʼgú numbaaʼ ga̱jma̱a̱ raʼkháa i̱ndó nindxu̱u̱ mbáa ángel bi̱ nigutajxi̱i̱ xa̱bu̱ numbaaʼ. Ma̱ngaa nakujmaa rí Jesús maʼnimbánuu rí kiʼtáriyaʼ náa Daniel 7:13, 14 (Mt 19:28; 20:28).

  • A̱ʼgú ñawuun.

    Bi̱ nindxu̱u̱ a̱ʼgú ñawuun mbáa xa̱bu̱ hebreo nindxu̱u̱ xóo bi̱ maʼni a̱jmi̱i̱n gu̱ʼwi̱i̱. Gu̱ʼu̱ bugi̱ nindxu̱ún ñumbáá: Ma̱ndoo manindxu̱u̱ mbáa dxáʼgú hebrea bi̱ anu̱u̱ nigujua̱a̱ (Éx 21:7-9), mbáa dxáʼgú bi̱ nitsi̱i̱ náa imbo̱o̱ xuajin, o mbáa dxáʼgú bi̱ nirugua̱a̱ náa guerra (Dt 21:10-14). Ma̱ngaa ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ a̱ʼgu̱ bi̱ nambáyúu a̱ʼgiu̱u̱ o a̱ʼgú ñumbáá ndrígóo, xó má nigíʼnuu Sara, Lea ga̱jma̱a̱ Raquel (Gé 16:3, 4; 30:3-13; Jue 8:31; 9:18).

  • A̱ʼgua̱a̱n najtsi.

    Rí ma̱ngaa nindxu̱u̱ “a̱ʼgua̱a̱n bi̱ nambiʼii rí miʼcha̱”. Ikhaa nindxu̱u̱ iwáá a̱ʼgua̱a̱n bi̱ na̱ʼkha̱ náa xígií nagájnuu a̱jkha̱ʼ índo̱ inu majtsi (Ap 22:16; 2Pe 1:19).

  • Ajenjo.

    Nindxu̱u̱ mbaʼa enii iná dí ra̱ʼkhá tháán miʼkhu̱u̱n ga̱jma̱a̱ gakhi̱i̱ xu̱u̱ʼ. Náa Biblia najmaa ajngáa rígi̱ xóo mbá xkri̱da dí ra̱májánʼ na̱ʼkha̱ nda̱wa̱á á mu natabáaʼ xkawiʼ kayuuʼ gajmiáanʼ eʼwíinʼ, índo̱ naguma gínáán mu matiejunʼ, índo̱ tséguma rí jmbu ga̱jma̱a̱ índo̱ mbáa nartajxi̱i̱ ajngóo Dios. Náa Apocalipsis 8:11, nandoo gáʼthúu̱n mbá rí miʼkhu̱u̱n ga̱jma̱a̱ mbiiʼ, ma̱ngaa nagumbiʼyuu absintio (Dt 29:18; Pr 5:4; Jer 9:15; Am 5:7).

  • Ajmúú ndrígu̱ún bi̱ nutsimún.

    Rí kayá edxu̱u̱ náa Salmos 120 asndu 134. Maski ajndu mixtiʼkhu xóo endxaʼwamíjna̱ dí nandoo gáʼthúu̱n ajngáa rígi̱, mbaʼin naku̱mu̱ún rí israelitas nuni̱ ajmúú ga̱jma̱a̱ gagi mbá 15 salmos índo̱ nutsimún náa Jerusalén dí grígu náa inuu kúbá ndrígóo Judá, mu muniriya̱a̱ʼ ajtsú ndxa̱a̱ mba̱ʼu̱ dí nagumariya̱a̱ʼ mámbá tsiguʼ.

  • Ajngáa rí májánʼ.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas, nandoo gáʼthúu̱n ajngáa rí májánʼ ga̱jma̱a̱ numuu Xa̱bu̱ Ñajunʼ ndrígóo Dios ga̱jma̱a̱ dí mbáa ma̱ndoo makríyáaʼ á mu nagiʼdoo fe náa Jesucristo (Lu 4:18, 43; Hch 5:42; Ap 14:6).

  • Ajua̱nʼ.

    Nindxu̱u̱ mbá xúgíʼ ajua̱nʼ rí nugíʼ soldados mu muñewumíjna̱ ga̱jma̱a̱. Rí nindxu̱u̱ casco, ajua̱nʼ rí nañewu̱u̱n tsoxtu̱ún, cinturón, rí nañewu̱u̱n itsu̱ rajkhúún ga̱jma̱a̱ escudo (1Sa 31:9; Ef 6:13-17).

  • Alamot.

    Ajngáa dí najmún náa ajmúú dí nandoo gáʼthúu̱n ‹doncellas› o ‹wa̱ʼxa̱ʼ›. Mbáa nandoo gáʼthúu̱n aʼwún wa̱ʼxa̱ʼ dí nawáán smídú rí najmaa mu makujmaa rí ndayóoʼ mawáán smídú mbá ajmúú (1Cr 15:20, nota; Sl 46:edx).

  • Alfa ga̱jma̱a̱ Omega.

    Náa abecedario griego timbáa letra nindxu̱u̱ alfa ga̱jma̱a̱ bi̱ iwáá letra nindxu̱u̱ omega. Nakujmaa ajtsú nuthu ajngáa rígi̱ náa Apocalipsis xóo rí najuiʼthán Dios. Índo̱ naʼthí “Alfa ga̱jma̱a̱ Omega” ikháá má dí eyoo gáʼthúu̱n “bi̱ ginii ga̱jma̱a̱ bi̱ iwáá kayuuʼ” (Ap 1:8; 21:6; 22:13).

  • Alma.

    Náa hebreo ajngáa rígi̱ nindxu̱u̱ néfesh ga̱jma̱a̱ náa griego psykhḗ. Índo̱ nduʼyáá májánʼ xú káʼnii ejmuu ajngáa rígi̱ náa Biblia, naʼni mbuʼyáá kaʼwu rí naʼthí ga̱jma̱a̱ numún 1) xa̱bu̱, 2) xujkhúʼ o 3) rí xtáa ndaʼya xa̱bu̱ o xujkhúʼ (Gé 1:20; 2:7; Nú 31:28; 1Pe 3:20, nota). Náa tikhuu religión mixtiʼkhu xóo ejmúún ajngáa alma raʼkháa xóo phú naʼthí náa Biblia. Náa Biblia ajngáa néfesh ga̱jma̱a̱ psykhḗ, najmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numún bi̱ kúwá náa tsu̱du̱u̱ ku̱ba̱ʼ, mbá rí ma̱ndoo mataxkajma, ma̱ta̱ya̱a̱ ga̱jma̱a̱ mbá rí nakháñuu. Rí xóo najuiʼtájuíi ajngáa rígi̱ naxtiʼkhuu náa mámbá xó má náa na̱ʼkha̱ raʼthí, nguáná najmaa xóo “vida”, “bi̱ ndaʼya”, “xa̱bu̱”, “xúgíʼ xóo nindxu̱u̱” o nguáná i̱ndó najuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu mbáa (mbá xkri̱da, índo̱ naʼthí “ikhaa” naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu “alma ndrígóo”). Mú nguáná naguanúu náa nota “alma” numuu rí xúʼko̱ nindxu̱u̱ i̱mba̱ xóo najuiʼtájuíi. Índo̱ najmaa ajngáa “alma” náa nota ndayóoʼ makru̱ʼu̱lú xó má nijuiʼthá rigúúʼ. Índo̱ najuiʼthá rí mbáa naʼni ga̱jma̱a̱ xúgíʼ xóo nindxu̱u̱, nandoo gáʼthúu̱n naʼni ga̱jma̱a̱ xúgíʼ a̱jkiu̱u̱n o naxná kájxi̱ vida ndrígóo mu maʼni mbá ñajunʼ (Dt 6:5; Mt 22:37). Náa tikhuu dí na̱ʼkha̱ raʼthí ma̱ndoo majuiʼtájuíi rí nagua̱ʼa̱ o rí nanigu̱u̱ʼ mbáa. Ma̱ngaa ma̱ndoo maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbáa bi̱ nikháñuu o xuyuuʼ bi̱ nikháñuu (Nú 6:6; Pr 23:2; Is 56:11; Ag 2:13).

  • Áloes.

    Xígi̱ nigumbiʼyuu mbá ixi̱ rí nagájnuu iyooʼ ga̱jma̱a̱ ndataun, rígi̱ nijmún xóo perfume nákhá mbiʼi rí naʼthí náa Biblia (Sl 45:8; Pr 7:17; Can 4:14).

  • Ángel.

    Náa ajngáa hebreo najuiʼthá, malʼákh, ga̱jma̱a̱ náa ajngáa griego, ágguelos. Nájma̱ ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ na̱jkha̱ kayóo ajngáa›, najuiʼtájuíi xóo “ángel” índo̱ najuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu mbáa bi̱ na̱jkha̱ kayóo ajngóo Dios (Gé 16:7; 32:3; Snt 2:25; Ap 22:8). Ángeles nindxu̱ún espíritus bi̱ guáʼdáá tsiakii, Dios niʼniwíin nákha xóó tséʼniin xa̱bu̱ numbaaʼ. Náa Biblia ma̱ngaa naxná mbiʼñún “e̱ji̱i̱n Dios” ga̱jma̱a̱ “a̱ʼgua̱a̱n bi̱ nambiʼiin rí miʼcha̱” (Job 1:6; 38:7). Tágumawíin mu maguáʼdiin e̱jñu̱ún, mámbíin nigumiin. Kúwá itháan rí cien millones ángeles (Da 7:10). Náa Biblia naʼthí rí mámbáa gíʼdoo mbiʼyuu ga̱jma̱a̱ rí xú káʼnii nindxu̱ún, numuu dí na̱nguá eni̱ mbaʼumíjna̱, ikha jngóo tséniña̱a̱ʼ rí mbiʼyamajkhún ga̱jma̱a̱ mbaʼin tséthi xú káʼnii mbiʼñún (Gé 32:29; Lu 1:26; Ap 22:8, 9). Guáʼdáá mixtiʼkhu ñajunʼ rí nuni̱, xóo muni̱ ñajunʼ náa inuu xíliu̱u̱ Jeobá, magún ku̱ñu̱u̱n ajngóo, mumbañún xa̱bi̱i̱ Jeobá bi̱ kúwá náa tsu̱du̱u̱ ku̱ba̱ʼ, nunimbáníí rí Dios niraʼwíí ga̱jma̱a̱ nuñambáá náa najuiʼtaraʼa ajngáa rí májánʼ (2Re 19:35; Sl 34:7; Lu 1:30, 31; Ap 5:11; 14:6). Índo̱ gáʼkha̱ Armagedón muxmíjná mbóó gajmiún Jesús (Ap 19:14, 15).

  • Anillo rí naxnúu sello.

    Dí gídáʼ náa ñawúúnʼ o kra̱ʼngu̱u̱n náa aphúún. Mbá tsinaʼ rí nasngájma dí nindxu̱ún xa̱bu̱ ñajunʼ o xa̱bu̱ ñajunʼ mbaʼwi̱i̱n (Gé 41:42). Atayáá SELLO.

  • Anticristo.

    Náa ajngáa griego rígá a̱jma̱ rí nandoo gáʼthúu̱n: Timbá, nindxu̱u̱ bi̱ tsíyoo gáʼyoo Cristo, raga̱jma̱, mbáa bi̱ naʼninduwaʼ rí nindxu̱u̱ Cristo o naʼniminaʼ rí nindxu̱u̱ xóo Cristo. Ma̱ndoo muʼthá rí anticristos ni̱ndxu̱ún xúgíinʼ xa̱bu̱ o mbá guéjmi̱i̱n xa̱bu̱ bi̱ tsíñún gúyáá Cristo gajmíi̱n xa̱bi̱i̱, o bi̱ nuthíí rí nuni̱ ñajuunʼ Cristo o rí ni̱ndxu̱ún Mesías (1Jn 2:22, nota).

  • Apostasía.

    Náa griego ajngáa apostasía nandoo gáʼthúu̱n ‹matani̱ tsíngumina̱ʼ náa›. I̱ʼwáʼ rí nandoo gáʼthúu̱n, ‹matatsiʼñááʼ› o ‹manújngurámáaʼ›. Náa Escrituras Griegas Cristianas najmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numún bi̱ nu̱ni̱ña̱a̱ʼ religión rí gajkhun (Pr 11:9, nota; Hch 21:21; 2Te 2:3, nota).

  • Apóstol.

    Ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n ‹kaxúʼmaa›, ma̱ngaa najmaa ajngáa rígi̱ mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu Jesús o tikhuun xa̱bu̱ bi̱ niwaxuʼmiin mumbañún eʼwíinʼ, mú itháan má najuiʼthá ga̱jma̱a̱ numún bi̱ mbá 12 xa̱bi̱i̱ Jesús bi̱ ikhaa má niraʼwíin (Mr 3:14; Hch 14:14).

  • Aram, arameos.

    Aram ninindxu̱u̱ mbáa a̱ʼdióo Sem. Bi̱ naguwáʼ náa ikhaa ninindxu̱ún arameos, ikhiin nikúwá náa kúbá dí rígá náa Líbano asndu náa Mesopotamia ma̱ngaa náa kúbá Tauro dí naguanúu xígi̱í náa norte, asndu náa sur náa mbayuuʼ Damasco. Mbaaʼ rígi̱ nigumbiʼyuu Aram náa ajngáa hebreo, itháán nda̱wa̱á nigumbiʼyuu Siria, xa̱bu̱ bi̱ nikúwá ikhí nithún sirios (Gé 25:20; Dt 26:5; Os 12:12).

  • Arameo.

    Ajngáa rígi̱ nandoo gáyáa má xóo ajngáa hebreo. Ikha̱á abecedario rí najmaa. Nákhá ginii xa̱bu̱ nuthi ajngáa arameo, mú nda̱wa̱á nijmaa ajngáa rígi̱ náa naxtangujua̱ ga̱jma̱a̱ nijmún xa̱bu̱ bi̱ kúwá náa niʼtáñajunʼ Asiria ga̱jma̱a̱ Babilonia. Ajngáa rígi̱ nijmaa índo̱ xa̱bu̱ Persa nitañajunʼ (Esd 4:7). Tikhu rí nigumarámáʼ náa libros ndrígóo Esdras, Jeremías ga̱jma̱a̱ Daniel nigumaraʼmáʼ náa ajngáa arameo. (Esd 4:8-6:18; 7:12-26; Jer 10:11; Da 2:4b-7:28).

  • Arca dí nimbánuu.

    Arca rígi̱ niguma ga̱jma̱a̱ ixi̱ acacia rí kagu̱u̱ oro dí nixtagijxi̱i̱ náa níʼkhóo rí phú mikaʼwu ndrígóo guʼwá xtíin, nda̱wa̱á nixtagijxi̱i̱ náa phú mikaʼwu dí nirígá náa guʼwá rí mbiʼyamajkuíí Dios dí niʼni Salomón. Rí kúgóo ga̱jma̱a̱, nindxu̱u̱ mbawíí oro ikhí trámíinʼ a̱jmi̱i̱n querubines bi̱ mbóó náa eʼni inún. Mbá rí gíʼdoo itháan numuu rí gajti ikhí ninindxu̱u̱ a̱jma̱ itsí wajpa náa na̱ʼkha̱ gu̱wa̱ʼ kiʼtáñajunʼ (Dt 31:26; 1Re 6:19; Heb 9:4). Atayáá apéndices B5 ga̱jma̱a̱ B8.

  • Arcángel.

    Rí nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ naʼtáñajúúnʼ ángeles›. Ajtsú letra rígi̱ arc- nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ naʼtáñajun› ‹bi̱ kayá edxu̱u̱›. Ajngáa rígi̱ ga̱jma̱a̱ rí naʼthí náa Biblia nandoo nduʼyáá rí arcángel káaʼ mbáwíí xtáa. Náa Biblia naʼthí dí arcángel mbiʼyuu Miguel (Da 12:1; Jud 9; Ap 12:7).

  • Areópago.

    Bíjní tsídánʼ dí nirígá náa Atenas, mijngii náa Acrópolis. Ma̱ngaa xúʼko̱ nigumbiʼyuu guʼwá ñajunʼ dí nirígá ikhí náa nagimbúun munimbaníí xkujndu. Mbóo mbiʼi, tikhuun filósofos ndrígóo estoicos ga̱jma̱a̱ epicúreos nigún kuya̱a̱ Pablo náa Areópago mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rí ikhaa naʼsngáa (Hch 17:19).

  • Armagedón.

    Na̱ʼkha̱ náa ajngáa hebreo rí najuiʼthá Har Meghiddóhn, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹kúbá ndrígóo Meguidó›. Armagedón kuajtuminaaʼ ga̱jma̱a̱ “guerra dí marigá náa mbiʼi mba̱a̱ ndrígóo Dios bi̱ gíʼdoo xúgíʼ Tsiaki̱i̱”, náa “reyes bi̱ kúwá náa xúgíʼ ku̱ba̱ʼ” nagimbúun mu muxmijná gajmiún Jeobá (Ap 16:14, 16; 19:11-21). Atayáá MAJPHÚ MBA̱A̱ GA̱ʼKHU̱.

  • Armazón.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ xó má cuádriuu mbá ventana, niguma xígi̱ kaʼnii mu ndxajkun bi̱ natu̱ʼu̱u̱n náa guʼwá xtíin ma̱ndoo mbuñún querubines bi̱ kiʼxmijmii náa xtíin dí lino (Éx 26:15-18). Atayáá apéndice B5.

  • Asia.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas naʼthí rí mbayuuʼ Roma nagumbiʼyuu Asia rí xúgi̱ nindxu̱u̱ Turquía ga̱jma̱a̱ tikhu islas xóo Samos ga̱jma̱a̱ Patmos. Xuajin rí niʼtáñajuunʼ ninindxu̱u̱ Éfeso (Hch 20:16; Ap 1:4). Atayáá apéndice B13.

  • Astoret.

    Nindxu̱u̱ mbáa diosa cananea bi̱ nutakáñíí mu maʼngu̱u̱n náa guerra ga̱jma̱a̱ mu ma̱jma̱a̱ májánʼ rí nudu ma̱ngaa mu maʼni mbaʼin xujkiún. A̱ʼgiu̱u̱ Baal (1Sa 7:3).

  • Astrólogo.

    Xa̱bu̱ xawan bi̱ nduyáá ga̱jma̱a̱ numún a̱ʼgua̱a̱n, xóo ejkha̱ a̱jkha̱ʼ ga̱jma̱a̱ gu̱nʼ mu muthi ndiéjunʼ gárígá nda̱wa̱á (Da 2:27; Mt 2:1).

  • Azazel.

    Náa ajngáa hebreo mbáa nandoo gáʼthúu̱n ‹chivátu bi̱ nandáti̱ga̱a̱›. Mbiʼi rí Majmangudi̱i̱ aʼkhúún nuri̱ya̱a̱ʼ wájíʼ a̱ʼdá tsújtuunʼ mu muxnajxi̱i̱ náa Azazel. Nda̱wa̱á nuxuʼmaa maʼga náa ku̱ba̱ʼ mijxooʼ rí nindxu̱u̱ asndu xóo na̱jkha̱ kagu̱ aʼkhá ndrígu̱ún xa̱bu̱ dí nini̱ náa tsiguʼ rí nijngoo (Le 16:8, 10).

B

  • Baal.

    Dios ndrígu̱ún xa̱bu̱ cananeos. Ikhiin ndiyáá rí ikhaa kaʼyoo mekhu ma̱ngaa rí nindxu̱u̱ dios bi̱ naʼni dí maxnúu ruʼwa ga̱jma̱a̱ bi̱ naʼni dí ma̱jma̱a̱ májánʼ rí nudu ma̱ngaa mu maʼni mbaʼin xujkiún. Ajngáa rígi̱ ma̱ngaa najmaa muxnambiʼñún dioses bi̱ raguáʼdáá wéñuuʼ numún. Náa ajngáa hebreo nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ kaʼyoo› (1Re 18:21; Ro 11:4).

  • Bálsamo.

    Aceite rí ndataun dí nagájnuu náa tikhu iná ga̱jma̱a̱ ixi̱. Najmaa xóo thana ga̱jma̱a̱ perfume ma̱ngaa minumuu wéñuuʼ (Gé 37:25; Jer 8:22).

  • Barco ndrígóo Tarsis.

    Nákha ginii, ajngáa rígi̱ nijmaa mu mixná mbiʼíí barco dí na̱jkha̱ náa xuajin Tarsis dí nirígá nákha wájyúuʼ (náa xúgi̱ nindxu̱u̱ España). Nakujmaa dí nákha ginii ajngáa rígi̱ nijmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu barco rí mba̱ʼu̱ dí naʼngo̱o̱ na̱jkha̱ mitsínguánʼ. Salomón ga̱jma̱a̱ Jehosafat nijmún barco dí xígi̱ kaʼnii mu murangoo ga̱jma̱a̱ dí nugujua̱ (1Re 9:26; 10:22; 22:48).

  • Bato.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ dí iyooʼ. Nuthi dí najnu̱ʼ xóo mbá 22 litro, xó má naʼthí náa dí nixka̱ma̱a̱ arqueólogo daan rayaʼ náa naʼthí “bato”. Xóo nguáthá mba̱ji̱nʼ e̱jni̱ʼ náa bato nañambáá mu mbuyáá nguáthá mba̱ji̱nʼ e̱jni̱ʼ náa i̱ʼwáʼ dí nixtiewan ga̱jma̱a̱ dí iyooʼ ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ dí najma̱a̱ náa nudu, dí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia (1Re 7:38, nota; Eze 45:14). Atayáá apéndice B14.

  • Belcebú.

    I̱mba̱ rí xóo nagumbiʼyuu Gixa̱a̱, bi̱ kayá edxu̱u̱ o bi̱ naʼtáñajúúnʼ xa̱bu̱ wéñiiʼ. Mbáa rígi̱ nixtiʼkura̱ʼa̱a̱ ga̱jma̱a̱ ajngáa Baal-Zebub, Baal bi̱ ndiyamajkuíí filisteos náa Ecrón (2Re 1:3; Mt 12:24, nota).

  • Bi̱ kayá edxu̱u̱ náa ajmúú.

    Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa Salmos, náa hebreo nandoo gáʼthúu̱n mbáa xa̱bu̱ bi̱ naʼnirámáʼ ajmúú ga̱jma̱a̱ naʼsngáa xóo miʼdi̱i̱, naxná ikha xóo mu̱ni̱ ajmúú mbaʼin xa̱bu̱ ma̱ngaa naʼsngúún xóo gíʼmaa mu̱ni̱ ajmúú, naʼniratiin levitas bi̱ mu̱ni̱ ajmúú ga̱jma̱a̱ nda̱yáa edxu̱u̱ índo̱ nu̱ni̱ ajmúú náa mbiʼi kiejunʼ (Sl 4:edx; 5:edx).

  • Bi̱ kayá edxu̱u̱.

    Náa ajngáa griego nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ phú kayá edxu̱u̱›. Nandoo gáʼthúu̱n ñajunʼ rí naʼni Jesucristo mu maʼni káwíin xa̱bu̱ jmbiin náa aʼkhá ga̱jma̱a̱ maxnún ikha mu makuwá kámuu (Hch 3:15; 5:31; Heb 2:10; 12:2).

  • Bi̱ kuya̱ edxu̱u̱.

    Nindxu̱ún xa̱bu̱ wanii. Náa Biblia naʼthí rí nindxu̱u̱ mbáa bi̱ nakánáá mbá ñajunʼ o bi̱ guáʼdáá mbá ñajunʼ náa xuajin. Náa libro Apocalipsis ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n bi̱ kúwá mekhuíí. Náa ajngáa griego presbýteros najuiʼtájuíi xóo “bi̱ kayá edxu̱u̱” índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numún bi̱ guáʼdáá ñajunʼ rí muxná ikha ga̱jma̱a̱ muñewu̱u̱n bi̱ nagimbíi̱n (Éx 4:29; Pr 31:23; 1Ti 5:17; Ap 4:4). Rí naʼni makrua̱ʼa̱a̱ʼ náa griego ga̱jma̱a̱ ajngáa epískopos nindxu̱u̱ bi̱ nañewa̱a̱n. Ajngáa rígi̱ ga̱jma̱a̱ ajngáa presbýteros ikháá má rí nandoo gáʼthúu̱n náa congregación cristiana. Ajngáa presbýteros nasngájma xú káʼnii míjíinʼ xa̱bu̱ nindxu̱ún bi̱ nundrigú ñajunʼ rígi̱ ga̱jma̱a̱ ajngáa epískopos nandoo gáʼthúu̱n ñajunʼ rí ndayóoʼ maʼnimbánuu (Hch 20:28; 1Ti 3:2-7; 1Pe 5:2).

  • Bi̱ ma̱ndoo maʼtsiwáánʼlú.

    Xa̱bu̱ bi̱ ma̱ndoo maʼni kríyáaʼ o maʼtsiríyáaʼ mbáa bi̱ mijngii kaʼyoo náa rí nindxu̱u̱ ñumbáá, o maʼtsiri̱ya̱a̱ʼ mbaaʼ o dí nigruigúu mbáa bi̱ mijngii kaʼyoo (Le 25:25-27, 47-54). Ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n xóo rí naguʼwún nuni̱ dí ikhaa kaʼyoo mbayáa a̱ʼgiu̱u̱ xa̱bu̱ bi̱ nikháñuu bi̱ mijngii kaʼyoo mu xúʼko̱ ikhaa magiʼdiin e̱ji̱i̱n (Rut 4:7-10).

  • Bi̱ nagujuamínáʼ.

    Nindxu̱ún bi̱ nubúúnʼ xkawiʼ kayuuʼ gajmiún eʼwíinʼ bi̱ na̱nguá nindxu̱ún ajmbiu̱ún o guʼñu̱ún, nuni̱ rígi̱ mu makánún mbújkha̱a̱. Náa griego ajngáa pórnē nandoo gáʼthúu̱n ‹naxtagujua̱›. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés mbájkhú má tsíyoo gáʼyoo rí nugujuamíjná xa̱bu̱. Náa goʼwóo Jeobá tséxtrigú mbújkha̱a̱ rí na̱ʼkha̱ náa nugujuamíjná xa̱bu̱, raʼkháa xóo nuni̱ i̱ʼwáʼ religión bi̱ tséyamajkuíí Dios rí najmún ñajunʼ rígi̱ mu muguáʼdáá itháán mbújkha̱a̱ (Dt 23:17, 18; 1Re 14:24). Náa Biblia ma̱ngaa najmaa ajngáa nagujuamínáʼ mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu xa̱bu̱, xuajin, mbá nguáthi̱i̱n xa̱bu̱ bi̱ nduyamajkuíí mbá xtiʼkhuu maski má nuthíí rí nuni̱ dí nandoo Dios. Xúʼko̱ kaʼnii eʼthí náa Apocalipsis ga̱jma̱a̱ numuu “Babilonia rí Mba̱a̱”, numuu rí nimbájxu̱u̱ gajmíi̱n xa̱bu̱ ñajunʼ numbaaʼ mu xúʼko̱ magiʼdoo itháan tsiaki̱i̱ ga̱jma̱a̱ mbújkha̱a̱ (Ap 17:1-5; 18:3; 1Cr 5:25).

  • Bi̱ na̱nguá nindxu̱u̱ ñumbáá.

    Náa mbaaʼ rí niʼtáñajuunʼ Roma, mbáa xa̱bu̱ bi̱ na̱nguá ninindxu̱u̱ ñumbáá ma̱ndoo maʼni o magiʼdoo xúgíʼ xó má mbáa xa̱bu̱ romano. Mú mixtiʼkhu nindxu̱u̱ mbáa bi̱ niguma kríya̱a̱ʼ náa rí ninindxu̱u̱ ñumbáá. Mbáa xa̱bu̱ bi̱ niguma kríya̱a̱ʼ ma̱ndoo makánáán rí mani̱ndxu̱u̱ xa̱bu̱ romano mú xándoo makanáá mbá ñajunʼ maʼni náa xa̱bu̱ ñajunʼ ni má rí magiʼdoo xóo rí guáʼdáá xa̱bu̱ romano (1Co 7:22).

  • Bi̱ naʼni daan.

    Xa̱bu̱ bugi̱ najmuu ku̱ba̱ʼ mu maʼni daan, xúbá ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ. Náa ajngáa hebreo nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ naʼni›. Nguáná najmaa ajngáa rígi̱ mu maʼthí xú káʼnii eʼni Jeobá gajmíi̱n xa̱bu̱, xó má eʼni mbáa xa̱bu̱ bi̱ naʼni daan (Is 64:8; Ro 9:21).

  • Bi̱ nayejngoo.

    Nindxu̱ún xa̱bu̱ bi̱ nindrigi̱i̱n mu mbuyáá dí narígá rí mbruʼun, mu xúʼko̱ nda̱a̱ rí gáguáʼníí xa̱bu̱ o nda̱a̱ rí gágíʼnuu xuajin, á mu xa̱bu̱ bugi̱ ndaʼyoo dí rígá mbá gamíi, naʼthúún eʼwíinʼ. Xa̱bu̱ bugi̱ natraʼmíinʼ náa torres ga̱jma̱a̱ náa xtájtsí náa rí itháan mitsídánʼ mu xúʼko̱ ma̱ndoo mbuyáá asndu mitsínguánʼ á mu naguwáʼ xa̱bu̱ sia̱nʼ. Náa kúwá soldados ma̱ngaa nundri̱gi̱i̱n bi̱ muyejngoo. Profetas ma̱ngaa najuiʼthá rí nindxu̱ún xóo bi̱ nuyejngoo, numuu rí nuthúún xa̱bu̱ xuajin Israel índo̱ gíʼ mijngii rí maguma gámbáa xuajin (2Re 9:20; Eze 3:17).

  • Bi̱ nduyáá dí narígá.

    Nindxu̱ún xa̱bu̱ bi̱ guáʼdáá ñajunʼ náa guʼwá ñajunʼ dí rígá náa Babilonia, na̱nguá má niguáʼdáá wéñuuʼ numún ki xóo sátrapas. Náa Biblia naʼthí, dí bi̱ nduyáá dí narígá kuya̱ edxu̱u̱ náa bi̱ najmañún bi̱ kúwá náa Babilonia. Ma̱ngaa naʼthí rí nikúwá nákha nixtáa raʼtáñajunʼ Darío xa̱bu̱ medo (Da 2:48; 6:7).

  • Bi̱ nuñewa̱a̱n xa̱bu̱ ñajunʼ.

    Nindxu̱ún soldado romano bi̱ nixtaʼwíin mu muñewa̱a̱n xa̱bu̱ ñajunʼ bi̱ xtáa Roma. Ra̱ʼkhá tháán niguáʼdáá tsiaki̱i̱ dí asndu numbayíí mbáa bi̱ magida̱ʼ maʼtáñajunʼ o muxkriya̱a̱ʼ bi̱ gídáʼ má raʼtáñajunʼ (Flp 1:13).

  • Bi̱ nunimbaníí xkujndu.

    Xa̱bu̱ bi̱ Jeobá nigruigi̱i̱n mu muni̱ káwíin xa̱bu̱ xuajñuu nákhá xóo tsékúwá reyes náa Israel (Jue 2:16).

  • Bul.

    Xígi̱ kaʼnii mbiʼyuu gu̱nʼ migiñuʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos mu náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni a̱jma̱ igu̱nʼ. Rí nandoo gáʼthúu̱n ‹maraxna› o ‹mawiʼtóo›, gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ octubre naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ noviembre (1Re 6:38). Atayáá apéndice B15.

C

  • Cab.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ dí najma̱a̱ náa nudu, naʼni 1,22 litro, mbíʼthán ga̱jma̱a̱ bato (2Re 6:25). Atayáá apéndice B14.

  • Caldea, caldeos.

    Nákhá ginii mbaaʼ dí rígá náa majñu̱u̱ʼ mañu Tigris ga̱jma̱a̱ Éufrates dí rígá náa sur nigumbiʼyuu caldea, nda̱wa̱á xúʼko̱ nigumbiʼyuu xúgíʼ mbayuuʼ Babilonia ga̱jma̱a̱ xa̱bu̱ bi̱ kúwá ikhí nigumbiʼñún caldeos. Xúʼko̱ má nigumbiʼñún xa̱bu̱ bi̱ nunigájma̱a̱ numuu ciencia, historia, ajngáa ma̱ngaa xóo tri̱gi̱i̱n a̱ʼgua̱a̱n, mú ma̱ngaa nuni̱ magia ma̱ngaa najmún a̱ʼgua̱a̱n mu muni̱ xawan (Esd 5:12; Da 4:7; Hch 7:4).

  • Canaán.

    A̱ʼdá xíñíiʼ Noé, bi̱ maʼni a̱jkhui̱i̱n e̱ji̱i̱n Cam. Mbá 11 tribu rí nigájnuu náa e̱ji̱i̱n Canaán, xa̱bu̱ bugi̱ nigún gákúwá náa mbaaʼ dí rígá náa lamáa Mba̱a̱ xígií náa nagájnuu a̱jkha̱ʼ, náa majñu̱u̱ʼ Egipto ga̱jma̱a̱ Siria. Mbaaʼ rúʼko̱ nigumbiʼyuu “ku̱ba̱ʼ ndrígóo Canaán” (Le 18:3; Gé 9:18; Hch 13:19). Atayáá apéndice B4.

  • Carro.

    Nákhá wajyúuʼ, carro rígi̱ gíʼdoo a̱jma̱ llántóo ga̱jma̱a̱ nuxmajtaa wáyú najmún náa nuni̱ guerra, ma̱ngaa nijmún mu magún ga̱jma̱a̱ (Éx 14:23; Jue 4:13; Hch 8:28).

  • Casia.

    Nindxu̱u̱ xtáyóo ixi̱ casia (Cinnamomum cassia), mbá ixi̱ rí nindxu̱u̱ ikháá má xóo ixi̱ canela. Casia najmún xóo perfume, mbá rí nijmaa mu maguma aceite rí maxtaʼwíin ga̱jma̱a̱ rí nindxu̱u̱ kaʼwu (Éx 30:24; Sl 45:8, nota; Eze 27:19).

  • Cepo.

    Nindxu̱u̱ mbá rí nijmún mu muni̱ gínáa mbáa xa̱bu̱ rí asndu xándoo maʼbayimínáʼ. Ikhí nuxuda̱ʼ rajkhúún, ñawúúnʼ ga̱jma̱a̱ aphúún mu xúʼko̱ xúbayimíjna̱ mú nguáná i̱ndó rajkhúún (Jer 20:2, nota; Hch 16:24, nota).

  • César.

    Nindxu̱u̱ mbá apellido romano rí xóo nijmaʼniúnʼ ga̱jma̱a̱ xa̱bu̱ bi̱ nitañajunʼ náa Roma. Náa Biblia na̱ʼkha̱ mbiʼñún tikhun xóo: Augusto, Tiberio ga̱jma̱a̱ Claudio. Maski ajndu tséʼkha̱ mbiʼyuu Nerón, mú ma̱ngaa nutháán César. Ajngáa César ma̱ngaa najmaa náa Escrituras Griegas Cristianas mu majuiʼthá ga̱jma̱a̱ numún xa̱bu̱ ñajunʼ (Mr 12:17; Hch 25:12).

  • Columna.

    Nindxu̱u̱ rajkhúu guʼwá, mu ma̱ngaa nutsiji columna mu maʼni marmáʼáan a̱jkiu̱ún mbá dí nirígá. Tikhuun xa̱bu̱ bi̱ na̱nguá nindxu̱ún israelitas nutsiji̱ mbá columna rí itsí mu mbuyamajkún xándiu̱ún. Nguáná asndu israelitas nini xúʼko̱ kaʼnii (Jue 16:29; 1Re 7:21; 14:23).

  • Congregación.

    Nindxu̱ún mbá guéjmi̱i̱n xa̱bu̱ bi̱ nagimbíi̱n ga̱jma̱a̱ mbá numuu o mu muni̱ mbá ñajunʼ. Náa Escrituras Hebreas najmaa ajngáa rígi̱ mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numún xúgíinʼ xa̱bu̱ Israel. Náa Escrituras Griegas Cristianas, nandoo gáʼthúu̱n mbá xúgíinʼ cristianos bi̱ kúwá náa xúgíʼ numbaaʼ, o mbá guéjmi̱i̱n cristianos bi̱ kúwá náa mbá xuajin (Dt 23:1, nota; Hch 9:31, nota; Ap 1:4).

  • Coral.

    Nindxu̱u̱ xóo mbá itsí gújkhúʼ dí nigua̱jta̱a̱ ga̱jma̱a̱ itsu̱ún xujkhúʼ bi̱ kúwá náa lamáa. Rígá mbaʼa color xóo rí maña̱ʼ, miʼxá ga̱jma̱a̱ skuniʼ. Náa lamáa Maña̱ʼ rígá wéñuuʼ coral. Nákhá wajyúuʼ coral dí maña̱ʼ ra̱ʼkhá tháán minumuu, najmún muni̱ xábí (Pr 8:11).

  • Coro.

    Nijmaa mu mixtagiéwan ga̱jma̱a̱ xúgíʼ dí iyooʼ ma̱ngaa i̱ʼwáʼ rí najma̱a̱. Naʼni xóo mbá 220 litro, rí nagájnáa índo̱ naxtagiéwan mbá gu̱wa̱ʼ bato (1Re 5:11). Atayáá apéndice B14.

  • Cortina.

    Ninindxu̱u̱ mbá xtíin mitsaanʼ náa kujmiin querubines dí naruiʼtha̱a̱ náa rí Kaʼwu ga̱jma̱a̱ náa phú Mikaʼwu xó má náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ guʼwá rí nduyamajkuíí Dios (Éx 26:31; 2Cr 3:14; Mt 27:51; Heb 9:3). Ma̱ngaa frájkha mbá cortina náa riejuun guʼwá xtíin xúʼko̱ má náa riejuun rexo̱o̱ (Éx 26:36; 27:16). Atayáá apéndice B5.

  • Cristiano.

    Dios nixná mbiʼñún xígi̱ kaʼnii xa̱bi̱i̱ Jesucristo (Hch 11:26; 26:28).

  • Cristo.

    Nindxu̱u̱ xóo najuiʼthán Jesús. Na̱ʼkha̱ náa ajngáa griego Khristós rí nambríguii rí xóo najuiʼtájuíi náa ajngáa hebreo “Mesías” o “bi̱ Kixtiyáaʼ” (Mt 1:16; Jn 1:41).

CH

  • Chi̱ji̱ʼ.

    Nindxu̱u̱ chijñún xujkhúʼ rí najmaa xóo vaso, mu ma̱jni̱ʼ ceite, yaʼtsín ga̱jma̱a̱ náa nuxiña̱nʼ rí nuni̱ tsiʼyamíjná ga̱jma̱a̱, ma̱ngaa najmaa xóo ajua̱nʼ rí mudi̱i̱ ga̱jma̱a̱ dí mundiyííʼ (1Sa 16:1, 13; 1Re 1:39). Nguáná chi̱ji̱ʼ najmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu mbáa bi̱ gíʼdoo tsiaki̱i̱, muxmijná ga̱jma̱a̱ rí maʼngu̱u̱n (Dt 33:17; Miq 4:13; Zac 1:19).

  • Chi̱jyu̱u̱ʼ dí nakarámáʼ tsigijñaʼ.

    Nindxu̱u̱ dí frúwán náa a̱jkhu̱ eskíniu̱u̱ náa nakarámáʼ tsigijñaʼ (Le 8:15; 1Re 2:28). Atayáá apéndice B5 ga̱jma̱a̱ B8.

D

  • Dagón.

    Dios ndrígu̱ún xa̱bu̱ filisteos. Tsékujmaa kaʼwu náa phú ni̱ʼkha̱ ajngáa rígi̱, mú tikhuun xa̱bu̱ bi̱ najmañún nuthi rí nambríguíi ga̱jma̱a̱ ajngáa hebreo dagh, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹e̱gi̱ʼ› (Jue 16:23; 1Sa 5:4).

  • Dárico.

    Nindxu̱u̱ mbújkha̱a̱ oro dí najmaa náa Persia dí ki̱wu̱n 8,4 g (1Cr 29:7, nota). Atayáá apéndice B14.

  • Decápolis.

    Ninindxu̱u̱ mbá nguéjma̱ xuajin náa nikúwá xa̱bu̱ griegos, nákha ginii ninindxu̱u̱ mbá gu̱wa̱ʼ (náa ajngáa griego déka, nandoo gáʼthúu̱n ‹gu̱wa̱ʼ› ga̱jma̱a̱ ajngáa pólis, nandoo gáʼthúu̱n ‹xuajin›). Ma̱ngaa xúʼko̱ nigumbiʼyuu mbaaʼ rí gíʼ náa nagájnuu a̱jkha̱ʼ náa lamáa ndrígóo Galilea ma̱ngaa náa mañu Jordán, náa rígá mbaʼa xuajin rúʼko̱. Náa xuajin rígi̱ nindxu̱u̱ náa nugu̱jua̱ xa̱bu̱ griegos. Jesús ninújngoo náa mbaaʼ rúʼko̱, mú na̱nguá nigúmarámáʼ á mu ni̱jkha̱ náa xuajin rúʼko̱ (Mt 4:25; Mr 5:20). Atayáá apéndice A7 ga̱jma̱a̱ B10.

  • Denario.

    Nindxu̱u̱ mbújkha̱a̱ rí najmún xa̱bu̱ romano dí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ plata rí ki̱wu̱n naʼni mbá 3,85 gramo ga̱jma̱a̱ náa mbá níjñúu ka̱ma xtiʼkhuu César. Rígi̱ nadaaʼ mbáa xa̱bu̱ bi̱ nañajunʼ mámbá mbiʼi, ma̱ngaa mbújkha̱a̱ rígi̱ dí romanos nirumiin xa̱bu̱ judíos (Mt 22:17; Lu 20:24). Atayáá apéndice B14.

  • Diadema rí mitsúʼkháan.

    Nindxu̱u̱ mbá ajua̱nʼ wajpa rí mbawíí oro ikhí kiʼnirámáʼ ajngáa hebreo rí naʼthí “Dí mikaʼwu kaʼyoo Jeobá”. Nagiʼma náa inuu xtíin kiejuunʼ rí nagrigu edxu̱u̱ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ (Éx 39:30). Atayáá apéndice B5.

  • Diezmo.

    Ninindxu̱u̱ mbá chíʼgíiʼ o mbá 10% rí najuixná o rí nininuma náa xa̱bu̱ ñajunʼ, mú itháan náa religión (Mal 3:10, nota; Dt 26:12, nota; Mt 23:23, nota). Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí rí bi̱ levitas gíʼmaa mundrígú mámbá tsiguʼ mbá nguéjma̱ rí najma̱a̱ náa najuiʼdu, ma̱ngaa xujkhúʼ bi̱ nakúwá xóo xedi̱ ga̱jma̱a̱ mugu̱. Ga̱jma̱a̱ levitas ndiyóoʼ muxnún ndxajkun bi̱ naguwáʼ náa Aarón mbá nguéjma̱ rí nakhánún. Ma̱ngaa rígá i̱ʼwáʼ rí xóo nuxna diezmo. Bi̱ nindxu̱ún cristianos nánguá má eyóoʼ muxna diezmo.

  • Dios bi̱ gajkhun.

    A̱jma̱ ajngáa Hebreo rígi̱, Ha-Elohim ga̱jma̱a̱ Ha-El najuiʼtájuíi “Dios bi̱ gajkhun”. Mbaʼa nuthu náa ajngáa hebreo najmaa xígi̱ kaʼnii mu maʼthí dí Jeobá nindxu̱u̱ mbawíí Dios bi̱ gajkhun ga̱jma̱a̱ nindxu̱u̱ mixtiʼkuii náa eʼwíinʼ dioses bi̱ minduwiinʼ. Xóo rí najuiʼtájuíi “Dios bi̱ gajkhun” xúʼko̱ phú eʼyoo gaʼthí náa hebreo (Gé 5:22, 24; 46:3; Dt 4:39).

  • Dí nuniraʼmáʼ ga̱jma̱a̱.

    Nindxu̱u̱ mbá rí najmún mu muniraʼmáʼ ga̱jma̱a̱ náa tsu̱du̱u̱ dí nigu̱ma̱ ga̱jma̱a̱ ku̱ba̱ʼ ma̱ngaa éjthi̱i̱n (Sl 45:1; Is 8:1; Jer 8:8). Mu, miʼniraʼmá letra náa tsu̱du̱u̱ itsí o náa tsu̱du̱u̱ a̱jua̱nʼ najmún cincel o i̱mba̱ rí gújkhúʼ (Job 19:24; Jer 17:1).

  • Dracma.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas, naʼthí rí ninindxu̱u̱ mbújkha̱a̱ griega rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ plata, rí ki̱wu̱n naʼni mbá 3,4 gramo. Náa Escrituras Hebreas, naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbá dracma dí oro dí nijmún xa̱bu̱ persa, dí nigiʼdoo numuu xó má dárico (Ne 7:70; Mt 17:24, nota). Atayáá apéndice B14.

E

  • Edom.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ i̱mba̱ mbiʼyuu Esaú a̱ʼdióo Isaac. Bi̱ naguwáʼ náa ikhaa nitu̱ʼu̱u̱n nini̱ gámbáa Seír: Náa kúbá dí rígá náa majñu̱u̱ʼ mar Muerto ga̱jma̱a̱ náa golfo de Áqaba. Mbaaʼ rúʼko̱ ni̱jkha̱nú nijmaʼnuuʼ xóo Edom (Gé 25:30; 36:8). Atayáá apéndices B3 ga̱jma̱a̱ B4.

  • Efá.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ dí najma̱a̱ náa nudu. Ajngáa rígi̱ ma̱ngaa nuthán mbá rí nugiewan ga̱jma̱a̱ mbá efá. Nindxu̱u̱ ikháá xó má bato, mu bato nijmaa mu mugiewan ga̱jma̱a̱ dí iyooʼ, naʼni xóo mbá 22 litro (Éx 16:36; Eze 45:10). Atayáá apéndice B14.

  • Efod.

    Nindxu̱u̱ mbá xtíin xóo rí nugíʼ mbájníí ndxajkun. Ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ kagíʼ mbá efod rí kiejuunʼ. Náa tsoxto̱o̱ nagiʼma mbá náa tima 12 itsí mitsaanʼ (Éx 28:4, 6). Nguáná xa̱bu̱ bi̱ na̱nguá nindxu̱ún ndxajkun nugíʼ efod (1Sa 2:18; 2Sa 6:14). Atayáá apéndice B5.

  • Efraín.

    Xígi̱ mbiʼyuu bi̱ maʼni raga̱jmi̱i̱n e̱ji̱i̱n José. Nda̱wa̱á xígi̱ nixnambiʼíí mbá xuajin chíʼgíiʼ ndrígóo Israel. Índo̱ niwiʼtáa Israel, Efraín nijkha̱nú ndiyá edxu̱u̱ náa mbá gu̱wa̱ʼ xuajin majkhaʼ rí niwiʼtáa, numuu rí ikhaa nigiʼdoo itháán numuu (Gé 41:52; Jer 7:15).

  • E̱ji̱i̱n Aarón.

    E̱ji̱i̱n mbáa a̱ʼdá xíñíi Leví, Aarón, bi̱ ninindxu̱u̱ timbá ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ bi̱ ninimbánuu Xtángoo ndrígóo Moisés. E̱ji̱i̱n Aarón niñajunʼ xóo ndxajkun náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ náa guʼwá rí nduʼyamajkuíí Dios (1Cr 23:28).

  • Elul.

    Nda̱wa̱á dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí maʼni majun igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni 12 igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ agosto naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ septiembre (Ne 6:15). Atayáá apéndice B15.

  • Epicúreos.

    Nindxu̱ún xa̱bu̱ bi̱ nagún kidxuuʼ filósofo griego bi̱ mbiʼyuu Epicuro (341-270 ts.g.). Ikhaa naku̱mu̱u̱ rí itháan gíʼdoo numuu náa mbáa xa̱bu̱ nindxu̱u̱ rí maʼni gagiminaʼ (Hch 17:18).

  • Espíritu santo.

    Nindxu̱u̱ tsiaki̱i̱ ndrígóo Dios dí tsékujmaa rí najmuu mu maʼnimbánuu rí nandoo. Nindxu̱u̱ kaʼwu numuu rí na̱ʼkha̱ náa Jeobá bi̱ nindxu̱u̱ mikaʼwii ga̱jma̱a̱ jmbii, rígi̱ najmuu mu maʼnimbánuu rí nindxu̱u̱ kaʼwu (Lu 1:35; Hch 1:8).

  • Estadio.

    Mbá rí nigiewan rí xóo mbaʼ, nindxu̱u̱ ikhaa má 185 metro o 1/8 milla romana (Lu 24:13, nota; Ap 21:16, nota). Atayáá apéndice B14.

  • Estoicos.

    Nindxu̱u̱ náa nunigajmaa filósofos griegos bi̱ nakumu̱ún dí maraxtaa gagi nindxu̱u̱ dí maraxtaa xó má ku̱ma̱a̱ʼ ikháán ga̱jma̱a̱ dí maraxtaa mbóó ga̱jma̱a̱ʼ dí nigumawíi. Ikhiin nakumu̱ún rí mbáa xa̱bu̱ bi̱ nakro̱ʼo̱o̱ nindxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ bi̱ tséxmiéjuunʼ á mu nagawúunʼ o rí maʼni gagiminaʼ (Hch 17:18).

  • Etanim.

    Xígi̱ kaʼnii nigumbiʼyuu rí maʼni juwan igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ gu̱nʼ timbá. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ septiembre naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ octubre. Nigumbiʼyuu tisri nda̱wa̱á rí nitangiín bi̱ judíos náa Babilonia (1Re 8:2). Atayáá apéndice B15.

  • Etiopía.

    Nindxu̱u̱ mbá xuajin dí nirígá nákha wajyúuʼ náa Egipto xígií náa sur. Náa agoo Egipto dí rígá xúgi̱ asndu ikhí mbri̱ga̱a̱ mbayuuʼ ga̱jma̱a̱ rí xúgi̱ najmaʼnuuʼ xóo Sudán. Náa ajngáa hebreo xuajin rígi̱ nuxnambiʼíí Cus mú nguáná nutháán Etiopía (Est 1:1).

  • Éufrates.

    Mañu rí itháan mbaʼ ga̱jma̱a̱ ra̱ʼkhá tháán gíʼdoo numuu náa mbá chíʼgíiʼ mbayuuʼ Asia, nindxu̱u̱ mbá rí maʼni a̱jma̱ mañu rí itháan mba̱a̱ dí rígá náa Mesopotamia. Timbá aʼphu̱ rí naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mañu rígi̱ náa Génesis 2:14, nindxu̱u̱ mbá dí a̱jkhu̱ mañu dí nirígá náa Edén. Nindxu̱u̱ náa na̱jkha̱ gártumuu mbañúúnʼ xa̱bu̱ Israel rí naguanúu xígií norte (Gé 15:18; Ap 9:14; 16:12). Atayáá apéndice B2.

  • Eunuco.

    Rí phú nandoo gáʼthúu̱n, mbáa xa̱bu̱ bi̱ nagájnuu xndúu. Ikhiin nindxu̱ún bi̱ nuñambáá ga̱jma̱a̱ bi̱ nuñewa̱a̱n reina ga̱jma̱a̱ ñawiin rey. Ma̱ngaa ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n mbáa xa̱bu̱ ñajunʼ bi̱ gíʼdoo ñajunʼ náa inuu rey, maski má tágajnuu xndúu (Est 2:15; Hch 8:27, nota).

F

  • Faraón.

    Xóo nigumbiʼñún reyes bi̱ nikúwá náa Egipto. Náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numún mbá witsiin faraón (Sisac, So, Tirhacá, Nekó ga̱jma̱a̱ Hofrá) eʼwíinʼ tséʼkha̱ mbiʼñún, tikhuun dí ikhiin nindxu̱ún bi̱ nikúwá nákha nixtáa Abrahán, Moisés ga̱jma̱a̱ José (Éx 15:4; Ro 9:17).

  • Fariseos.

    Ninindxu̱ún mbá nguéjmi̱i̱n judíos bi̱ nikúwá nákha siglo timbá. Ikhiin na̱nguá eguwáʼ náa e̱jñu̱ún ndxajkun, mú nunimbáníí kuduun dí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Xtángoo xúʼko̱ má eni̱ ga̱jma̱a̱ rí nuthíí (Mt 23:23). Tsíñún gúnimbáníí rí xóo nuni̱ xa̱bu̱ griego, numuu rí ikhiin nakru̱ʼu̱u̱n májánʼ dí naʼthí náa Xtángoo ga̱jma̱a̱ rí nuni̱, ikha jngóo xa̱bu̱ niguánú ndiyáá dí guáʼdáá numún (Mt 23:2-6). Tikhuun rí ikhiin ninindxu̱ún xa̱bu̱ ede̱ náa Sanedrín. Mbaʼa nuthu nitawéñííʼ Jesús numuu rí tséʼyamajkhuu sábado ga̱jma̱a̱ rí xóo naguʼwún nuni̱, ma̱ngaa ga̱jma̱a̱ numuu rí nambáxu̱u̱ gajmíi̱n xa̱bu̱ aʼkhá ma̱ngaa bi̱ nuruma mbújkho̱o̱ guʼwá ñajunʼ. Tikhuun fariseos xóo Saulo bi̱ na̱ʼkha̱ náa Tarso, ninindxu̱ún cristianos (Mt 9:11; 12:14; Mr 7:5; Lu 6:2; Hch 26:5).

  • Filistea, filisteos.

    Nindxu̱u̱ xuajin dí rígá náa sur ndrígóo Israel, xa̱bu̱ bi̱ kúwá ikhí nindxu̱ún xa̱bu̱ Creta bi̱ niguwáʼ gákúwá ikhí. David niʼngo̱o̱ niʼni gajmíi̱n filisteos, mú ikhiin ninindxu̱ún má xúʼko̱ xa̱bu̱ sia̱nʼ ndrígóo Israel (Éx 13:17; 1Sa 17:4; Am 9:7). Atayáá apéndice B4.

G

  • Galaad.

    Xígi̱ kaʼnii egumbiʼyuu ku̱ba̱ʼ májánʼ dí rígá náa i̱mba̱ ridoo mañu Jordán náa nagájnuu a̱jkha̱ʼ, rí najkhanúu náa norte ga̱jma̱a̱ sur náa mata Jaboc. Nguáná najmaa mu majuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu mbá xúgíʼ mbañúúnʼ israelitas dí rígá náa i̱mba̱ ridoo mañu Jordán náa nagájnuu a̱jkha̱ʼ, náa nikúwá xa̱bu̱ bi̱ naguwáʼ náa Rubén, Gad ga̱jma̱a̱ mbá tumbi̱i̱n xa̱bu̱ bi̱ naguwáʼ náa Manasés (Nú 32:1; Jos 12:2; 2Re 10:33). Atayáá apéndice B4.

  • Gamíi ndrígóo Dios.

    Nindxu̱u̱ rí matayamajkuíí Dios ga̱jma̱a̱ dí mamiñáanʼ xtayáá mu xátani̱ rí tsénigu̱u̱ʼ. Naxkajxi̱i̱n matani̱ rígi̱ numuu rí nandaaʼ xtayáá ga̱jma̱a̱ numuu dí xtaʼdáá fe náa ikhaa. Rígi̱ naʼni rí xa̱bi̱i̱ maʼndún mbuyamajkuíí ga̱jma̱a̱ munimbu̱u̱n xtángoo ndrígóo (Sl 111:10; Pr 8:13; 2Co 7:1).

  • Ganitsu wañuu Tátá.

    Náa ganitsu wañuu rígi̱ rígá pan dí ragíʼdoo levadura ga̱jma̱a̱ vino rí nandoo gáʼthúu̱n xuyuuʼ ga̱jma̱a̱ eʼdiuu Cristo, índo̱ najmaku̱ma̱a̱ xóo nikháñuu Jesús. Náa Biblia naʼthúún cristianos rí gíʼmaa munikuma̱a̱ mbiʼi rígi̱ ikha jngóo ma̱ngaa nagumbiʼyuu Conmemoración (1Co 11:20, 23-26).

  • Gehena.

    Xúʼko̱ nigumbiʼyuu mata Hinón náa ajngáa griego, dí nirígá náa sur ga̱jma̱a̱ xígií náa narámaaʼ a̱jkha̱ʼ náa Jerusalén dí nirígá nákha wajyúuʼ (Jer 7:31). Náa mbaaʼ rígi̱ dí nirígá náa rexo̱o̱ xuajin nijmaa mu mi̱kha náskha. Náa kiʼtáriyaʼ naʼthí rí mata rígi̱ mani̱ndxu̱u̱ mbaaʼ náa majthíi̱n bi̱ nikháñún (Jer 7:32; 19:6). Nda̱a̱ nimbá náa naʼthí rí á mu nitsikhi̱i̱n mbiʼñún xa̱bu̱ o xújkhúʼ náa Gehena. Ikha jngóo Gehena xándoo mani̱ndxu̱u̱ mbá náa mikhiin kámuu xa̱bu̱ ga̱jma̱a̱ aguʼ. Índo̱ Jesús gajmíi̱n xa̱bi̱i̱ nijmún ajngáa Gehena, nindún gúthi ga̱jma̱a̱ numuu rí mbáa mamínuuʼ kámuu ma̱ngaa nagumbiʼyuu ‹makhañúu a̱jma̱ nuthu›, xóo muʼthá, makhañúu mbá kayuuʼ (Ap 20:14; Mt 5:22; 10:28).

  • Granada.

    Nindxu̱u̱ xóo manzana ga̱jma̱a̱ náa inuu grígu xóo ri̱ʼi̱. Ga̱jma̱a̱ awúu̱n gajti tsígooʼ dí gíʼdoo iyooʼ, mámbá tsígooʼ nindxu̱u̱ color rosa o maña̱ʼ. Xtíin mbi̱jua̱ dí azul rí nagíʼ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ náa najmi̱go̱o̱ rawuunʼ jngrígú granada, xúʼko̱ má dí trámáʼ náa edxu̱u̱ columna dí rígá náa inuu guʼwá rí nduyamajkuíí Dios, rí mbiʼyuu Jakín ga̱jma̱a̱ Boaz, nindxu̱u̱ xóo granada (Éx 28:34; Nú 13:23; 1Re 7:18).

  • Griego.

    Ajngáa rígi̱ nuthi xa̱bu̱ Grecia. Náa Escrituras Griegas Cristianas, ikhí nandoo gáʼthúu̱n xa̱bu̱ bi̱ na̱nguá nindxu̱ún judíos o bi̱ nuthi ajngáa griego ga̱jma̱a̱ bi̱ nuni̱ xó má ikhiin naguʼwún nuni̱ (Joe 3:6; Jn 12:20).

  • Guerás.

    Mbá guerá ki̱wu̱n 0,57 gramo naʼni xóo 0,05 siclos (Le 27:25). Atayáá apéndice B14.

  • Guitit.

    Ajngáa rígi̱ najmaa náa ajmúú dí na̱nguá eyáá ndiéjunʼ phú eyoo gáʼthúu̱n. Nakujmaa rí na̱ʼkha̱ náa ajngáa gath dí nindxu̱u̱ hebreo. Mbaʼin naku̱mu̱u̱n rí ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ aʼwóo ajmúú rí nawáán índo̱ nuduunʼ vino, numuu rí gath nandoo gáʼthúu̱n náa nuduunʼ vino (Sl 81:edx).

  • Gu̱nʼ rudiiʼ.

    Timbá mbiʼi rí ndayáa gu̱nʼ náa calendario judío. Nindxu̱u̱ mbá mbiʼi rí nagimbíi̱n, nuni̱ ndxa̱a̱ ga̱jma̱a̱ nuxnajxi̱ tsigijñaʼ kiejuunʼ. Nda̱wa̱á ni̱jkha̱nú ninindxu̱u̱ mbá ndxa̱a̱ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ nigiʼdoo numuu rí asndu tséñajunʼ mbiʼi rúʼko̱ (Nú 10:10; 2Cr 8:13; Col 2:16).

  • Guʼwá náa nduyamajkuíí Dios.

    Guʼwá rígi̱ niguma náa Jerusalén dí niriʼkuriya̱a̱ʼ guʼwá xtíin náa rí nuxnáá gamajkhu Dios xa̱bu̱ israelitas. Timbá guʼwá rí nduyamajkuíí Dios niʼni Salomón rí nini̱ gámbáa xa̱bu̱ babilonios. Dí raga̱jma̱ niʼni Zorobabel índo̱ ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, rí itháan nda̱wa̱á niʼni májáanʼ Herodes bi̱ mba̱a̱. Náa Biblia ma̱ngaa naʼthí dí guʼwá rí nduyamajkuíí Dios nagumbiʼyuu “goʼwóo Jeobá” (Esd 1:3; 6:14, 15; 1Cr 29:1; 2Cr 2:4; Mt 24:1). Atayáá apéndice B8 ga̱jma̱a̱ B11.

  • Guʼwá xtíin.

    Nda̱wa̱á rí israelitas nigájnún náa Egipto nijmún guʼwá xtíin rígi̱ mu mbuyamajkuíí Dios ga̱jma̱a̱ nindoo magún kuñu̱u̱n asndu náá. Náa awúu̱n gídáʼ arca dí nimbánúún gajmiún Jeobá, rí nandoo gáʼthúu̱n rí ikhí xtáa Dios. Ikhí nuxnajxi̱ tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ nduyamajkuíí Dios. Nguáná nagumbiʼyuu guʼwá xtíin rí nagimbíi̱n. Niguma ga̱jma̱a̱ ixi̱ ma̱ngaa katajma xtíin rí lino ga̱jma̱a̱ ikhí kiʼxmijmiin querubines. Gíʼdoo a̱jma̱ cuartiu̱u̱: timbá nigumbiʼyuu náa Mikaʼwu, ragajma náa rí phú Mikaʼwu (Jos 18:1; Éx 25:9). Atayáá apéndice B5.

  • Guʼwá xtíin rí nagimbíi̱n.

    Xígi̱ nitháán guʼwá xtíin ndrígóo Moisés xúʼko̱ ma guʼwá xtíin rí mitsúʼkháan dí niguma náa ku̱ba̱ʼ mijxooʼ. Nagumbiʼyuu “guʼwá xtíin rí nagimbíi̱n” numuu rí xa̱bu̱ nagún ikhí mu munda̱ʼa̱ ikha ndrígóo Jeobá, índo̱ nuni̱ xígi̱ kaʼnii nindxu̱u̱ asndu xóo nagimbíi̱n gajmiún Jeobá (Éx 33:7; 39:32).

  • Gúʼxúʼ.

    Rí xóo naxtagiewan rígi̱, nagi̱ʼdu̱u̱ náa itsu̱ gúʼxáaʼ na̱jkha̱nú asndu náa inuu a̱ʼdióo ñawáanʼ rí itháan mbaʼ. Bi̱ israelitas najmún mbá gúʼxúʼ rí naʼni mbá 44,5 centímetros rí mbaʼ, mú ma̱ngaa najmún mbá gúʼxúʼ rí nagrigu̱u̱ mbá cuarta, rí naʼni mbá 51,8 centímetros rí mbaʼ (Gé 6:15, nota). Atayáá apéndice B14.

H

  • Hades.

    Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa griego rí nambríguii ga̱jma̱a̱ ajngáa hebreo rí nindxu̱u̱ “Seol”. Najuiʼtájuíi xóo “Iñá wajinʼ”, índo̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ mayúscula nandoo gáʼthúu̱n náa ndu̱ya̱a̱ xu̱únʼ bi̱ nikháñún. Atayáá IÑÁ WAJINʼ.

  • Hebreo.

    Xígi̱ nindxu̱u̱ timbá aʼphu̱ rí xóo nimajniiʼ Abrán (Abrahán) náa majñúnʼ xa̱bu̱ amorreos bi̱ nixtáa gajmíi̱n. Nda̱wa̱á xúʼko̱ nigumbiʼñún e̱ji̱i̱n Abrahán bi̱ niguwáʼ náa a̱ʼdá xíñíiʼ bi̱ nindxu̱u̱ Jacob, nijmaʼniún xígi̱ kaʼnii numuu rí ajngáa rúʼko̱ nindxu̱u̱ rí nuthi. Mbiʼi rí nixtáa Jesús, ajngáa hebreo nigandawo̱o̱ʼ ga̱jma̱a̱ ajngáa arameo, ajngáa rígi̱ dí niʼthí Jesús gajmíi̱n xa̱bi̱i̱ (Gé 14:13; Éx 5:3; Hch 26:14).

  • Hermes.

    Ninindxu̱u̱ mbáa dios griego, a̱ʼdióo Zeus. Nijmaʼniiʼ xóo bi̱ ni̱jkha̱ kayóo ajngún dioses ga̱jma̱a̱ nindxu̱u̱ dios bi̱ najmañuu naʼthí itháán. Ikhaa rúʼko̱ numuu rí xa̱bu̱ Listra nikumu̱ún dí Pablo nindxu̱u̱ Hermes (Hch 14:12).

  • Herodes.

    Apellido ndrígu̱ún xa̱bu̱ bi̱ Roma nigruigi̱i̱n mu mutañajúúnʼ xa̱bu̱ judíos. Herodes bi̱ mba̱a̱ nijmaniiʼ numuu rí niʼni májáanʼ goʼwóo Dios náa Jerusalén ga̱jma̱a̱ nigíʼ maxíyáa Jesús índo̱ nikuʼma dí muradíin e̱ji̱n (Mt 2:16; Lu 1:5). Herodes Arquelao ga̱jma̱a̱ Herodes Antipas, nindxu̱ún e̱ji̱i̱n Herodes bi̱ mba̱a̱, nikhánún rí mutañajunʼ náa mixtiʼkhu mbaaʼ rí niʼtáñajunʼ anu̱ún (Mt 2:22). Antipas ninindxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ ñajunʼ maski ajndu xa̱bu̱ xuajin nutháán rey, ikhaa niʼtáñajunʼ mbá ajtsú tsiguʼ tikhu índo̱ Jesús nixtáa raʼtáraʼa, ikháá má nixtáa raʼtáñajunʼ índo̱ nirígá dí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Hechos capítulo 12 (Mr 6:14-17; Lu 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Hch 4:27; 13:1). Nda̱wa̱á Herodes Agripa I, a̱ʼdá xíñíiʼ Herodes bi̱ mba̱a̱, na̱nguá niʼtáñajunʼ mba̱yu̱u̱ʼ índo̱ ángel ndrígóo Dios nixíyáa (Hch 12:1-6, 18-23). Nda̱wa̱á a̱ʼdióo bi̱ nigumbiʼyuu Herodes Agripa II, nigruigúu rí maʼtáñajunʼ ga̱jma̱a̱ nixtáa raʼtáñajunʼ asndu índo̱ bi̱ judíos nigiʼdu̱u̱n gajmiún bi̱ Roma (Hch 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32).

  • Higayón.

    Ajngáa rígi̱ najmaa náa ajmúú. Náa Salmo 9:16 mbá nandoo gáʼthúu̱n rí i̱ndó nawáán arpa o mbájkhu má nánguá ewáán mu xúʼko̱ xa̱bu̱ mundxa̱ʼwa̱míjna̱ náa ajmúú.

  • Hin.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí iyooʼ. Gíʼdoo mbá 3,67 litro. Ndiyáá dí xígi̱ mba̱ji̱nʼ eʼngo̱o̱ e̱jni̱ʼ náa mbá hin, numuu rí xúʼko̱ niʼthí historiador Josefo, ikhaa niʼthí dí mbá hin nindxu̱u̱ ikháá má rí a̱jma̱ congios atenienses (Éx 29:40, nota). Atayáá apéndice B14.

  • Hisopo.

    Nindxu̱u̱ xkuíyá rí gíʼdoo inúu, najmún mu muxtijyááʼ ga̱jma̱a̱ eʼdi o iyaʼ índo̱ nuni̱ kaʼwumijnáa. Índo̱ náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu hisopo náa ajngáa hebreo ga̱jma̱a̱ griego ma̱ndoo manindxu̱u̱ mixtiʼkhu enii iná. “Hisopo” rí naʼthí náa Juan 19:29, mbáa niruʼwajma náa mbá ixi̱ o mbáa nijmún mbá xkuíyá rí mbaʼ ikhí nigrigu mugu̱ rí nirmajan ga̱jma̱a̱ vino rí miga̱ʼ nda̱wa̱á nixuʼdujma náa rawuunʼ Jesús (Éx 12:22; Sl 51:7).

  • Homer.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ dí najma̱a̱ náa nudu dí nambánii ga̱jma̱a̱ coro. Naʼni 220 litro, mbíʼthán ga̱jma̱a̱ bato (Le 27:16). Atayáá apéndice B14.

  • Horeb, kúbá Horeb.

    Kúbá dí rígá mbájndi̱i̱ náa kúbá Sinaí. Xúʼko̱ kaʼnii i̱mba̱ mbiʼyuu kúbá Sinaí (Éx 3:1; Dt 5:2). Atayáá apéndice B3.

  • Horno.

    Nindxu̱u̱ náa najmúún mu murkuiya̱a̱ʼ itsí o ajua̱nʼ ma̱ngaa najmaa mu mutsikha daan rayaʼ ga̱jma̱a̱ iwáʼ rí nagu̱ma ga̱jma̱a̱ ku̱ba̱ʼ. Mbiʼi rí naʼthí náa Biblia horno rígi̱ niguma ga̱jma̱a̱ tabique o itsí. Ma̱ngaa nindxu̱u̱ náa nutsigáá mu muxumbuʼ ganitsu (Gé 15:17; Da 3:17; Ap 9:2).

I

  • Ilírico.

    Mbayuuʼ Roma dí niguanúu xígií náa nijniúu Grecia. Pablo ni̱jkha̱nú asndu náa xuajin rígi̱ índo̱ niʼtáraʼa, mú tsékujmaa kaʼwu á mu niʼtáraʼaʼ náa xuajin rígi̱ o i̱ndó ni̱jkha̱nú asndu ikhí (Ro 15:19). Atayáá apéndice B13.

  • Índo̱ gártumuu mbiʼi.

    Nindxu̱u̱ mbiʼi nákhá xóó tséguma gámbáa dí rígá ga̱jma̱a̱ índo̱ gáguma gámbáa o rí xóo xtáa rarígá náa numbaaʼ rí naʼtáñajunʼ Gixa̱a̱. Dí marigá índo̱ gátanga̱a̱ Cristo. Jesús maxnún ikha ángeles mu “muni̱ wájíinʼ bi̱ míjíinʼ náa bi̱ ra̱míjíinʼ” ga̱jma̱a̱ muni̱ gámbíin (Mt 13:40-42, 49). Xa̱bi̱i̱ Jesús ra̱ʼkhá tháán nindúún mbuyáá nguáná “gártumuu mbiʼi” (Mt 24:3). Nákhá Jesús xóó tséjkha̱a̱ mekhuíí, niʼthún xa̱bi̱i̱ rí maxtáa má xúʼko̱ gajmíi̱n asndu índo̱ gártumuu mbiʼi (Mt 28:20). Atayáá MBIʼI XÚGI̱.

  • Iñá mbiʼ.

    Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa griego ábyssos, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹mi̱jnu̱ʼ›, ‹tsétumuu›. Náa Escrituras Griegas Cristianas nandoo gáʼthúu̱n náa xtáa, xóo xtáa mbáa o náa nánguá xóo kaʼnii magajnáa. Ma̱ngaa ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ a̱ʼgua̱a̱n najtsi mú raʼkháa i̱ndó rúʼko̱ nandoo gáʼthúu̱n (Lu 8:31; Ro 10:7; Ap 20:3).

  • Iñáʼ náa nuduunʼ uva.

    Rígi̱ ninindxu̱u̱ a̱jma̱ iñáʼ rí niguma náa itsí idiʼ, mbá nindxu̱u̱ itháan mi̱jnu̱ʼ ki xóo imbo̱o̱ ga̱jma̱a̱ kajua̱a̱ ga̱jma̱a̱ mbá rigiyooʼ. Iñáʼ dí grígu rijma̱a̱ ikhí nuxuʼduunʼ uva o aceituna, iyooʼ o aceite rí nagájnuu najnu̱ʼ náa i̱mba̱ iñáʼ rí gíwánʼ mi̱jnu̱ʼ. Iñáʼ náa nuduunʼ uva ma̱ngaa najmaa xóo mbá xkri̱da rí Dios manda̱ʼa̱a̱ cuenta (Mt 21:33; Ap 19:15).

  • Iñá wajinʼ.

    Ma̱ndoo manindxu̱u̱ mbóó iñáʼ náa najnguáan mbáa xa̱bu̱ o ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n rí nakháñún xúgíinʼ xa̱bu̱ numbaaʼ ma̱ngaa nambríguii ga̱jma̱a̱ ajngáa hebreo Seol mú náa ajngáa griego nindxu̱u̱ Hades. Nájma̱ ajngáa rígi̱, náa Biblia najmaa mu maʼthí náa nibáánʼ bi̱ nikháñún o náa nduya̱a̱ xu̱únʼ náa ni xándoo muni̱ nimbá ñajunʼ ni má nándáa rí ekumu̱ún (Gé 35:20; Sl 6:5; Mt 27:61 Hch 2:31). Náa griego ajngáa mnēméion ma̱ngaa najuiʼtájuíi xóo “iñáʼ náa nudi̱ín wajinʼ” rí na̱ʼkha̱ náa ajngáa “marmáʼáan a̱jkia̱a̱nʼ”. Ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n rí marmáʼáan a̱jkia̱a̱nʼ xtayáá xa̱bu̱ bi̱ nikháñúu (Jn 5:28, 29).

  • Israel.

    Nindxu̱u̱ rí xóo Dios nixná mbiʼyuu Jacob. Xúʼko̱ nigumbiʼñún xúgíinʼ bi̱ niguwáʼ náa ikhaa. Bi̱ niguwáʼ náa mbá 12 e̱ji̱i̱n Jacob ma̱ngaa nijmaʼniún xóo e̱ji̱i̱n Israel, goʼwóo Israel, xuajin Israel, xa̱bu̱ Israel o israelitas. Índo̱ niwiʼtóo niʼni a̱jma̱ reino, mbá ninindxu̱u̱ dí nirígá náa sur ga̱jma̱a̱ i̱mbo̱ʼ náa norte, dí norte nikánáán mbiʼyuu Israel náa nirígá mbá gu̱wa̱ʼ xuajin majkhaʼ. Nda̱wa̱á xígi̱ nigumbiʼñún cristianos bi̱ kaxtaʼwíin, “Israel ndrígóo Dios” (Gál 6:16; Gé 32:28; 2Sa 7:23; Ro 9:6).

  • Itsí rí itháan gíʼdoo numuu.

    Nindxu̱u̱ itsí rí nagiwa̱nʼ náa skínúu mbá guʼwá. Itsí rígi̱ gíʼdoo numuu, ikhaa nagi̱ʼi̱ kayóo mbá nájma̱ níjñúu guʼwá. Nduyáʼ mbá itsí rí itháan gújkhúʼ mu magi̱ʼi̱ kayóo guʼwá mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ xtájtsí ndrígóo xuajin. Ajngáa rígi̱ najmaa ma̱ngaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ rí xóo nigi̱ʼi̱ ku̱ba̱ʼ. Ma̱ngaa xúʼko̱ egumbiʼyuu Jesús, “itsí rí itháan gíʼdoo numuu dí nigi̱ʼi̱ ga̱jma̱a̱” congregación cristiana, rí naʼni mbríguii ga̱jma̱a̱ goʼwóo Dios (Ef 2:20; Job 38:6).

  • Itsí rí mitsúʼkháan.

    Rígi̱ nigumaa ga̱jma̱a̱ itsí, ikhí kiʼniriyaʼ tsáʼkhúun Baal o tsáʼkhún eʼwíinʼ dioses bi̱ ragájkhun (Éx 23:24).

  • Itsí wajpa rí nimbánúu.

    Nindxu̱u̱ Gu̱wa̱ʼ kiʼtáñajunʼ dí kiʼniraʼmáʼ náa a̱jma̱ itsí wajpa rí nikhánáá Moisés (Éx 31:18).

  • Iwáá mbiʼi.

    Najmaa ajngáa rígi̱ náa kiʼtáriyaʼ rí na̱ʼkha̱ náa Biblia ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ ajngáa, xóo “índo̱ gártumuu mbiʼi”, mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbiʼi índo̱ naguámbá mbá dí xtáa rarígá (Eze 38:16; Da 10:14; Hch 2:17). Mixtiʼkhu má xóo nambánuu, ma̱ndoo maʼni mbá nguáthá tiempo o mba̱yu̱u̱ʼ tsiguʼ. Náa Biblia najmuu ajngáa rígi̱ mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu “iwáá mbiʼi” ndrígóo numbaaʼ rígi̱ índo̱ gáʼkha̱a̱ Jesús (2Ti 3:1; Snt 5:3; 2Pe 3:3).

  • Ixi̱ dí naxtagiéwan ga̱jma̱a̱.

    Nindxu̱u̱ ixi̱ dí naʼni majun gúʼxúʼ dí mbaʼ. Á mu najmún gúʼxúʼ dí xóo naguʼwún má nugiewan ga̱jma̱a̱, naʼni mbá 2,67 metro, mú á mu nugiewan ga̱jma̱a̱ gúʼxúʼ dí mbaʼ, naʼni 3,11 metro (Eze 40:3, 5; Ap 11:1). Atayáá apéndice B14.

  • Ixi̱ kúdú.

    Rígi̱ najmún xa̱bu̱ bi̱ nudu mu muni̱ magún xujkhúʼ. Xúʼko̱ má naʼni mbríguii ajngún xa̱bu̱ bi̱ najmañún índo̱ nuxnáá consejo mbáa bi̱ tséndxaʼwóo májánʼ edxu̱u̱. Ajngáa xtaa ratani̱ gawúminaʼ ga̱jma̱a̱ ixi̱ kúdú nasngájma xú kaʼnii xedi̱ naʼni gawúminaʼ ikháá má índo̱ najmangu̱u̱ʼ ga̱jma̱a̱ najngúproʼoo ixi̱ kúdú (Hch 26:14; Jue 3:31).

  • Ixi̱ ku̱ma̱ dí májánʼ ga̱jma̱a̱ dí ra̱májánʼ.

    Nindxu̱u̱ ixi̱ rí nijuaʼan náa jardín dí nirígá náa Edén dí Dios nijmuu mu masngájma rí ikhaa kaʼyoo maʼthúún xa̱bu̱ numbaaʼ ndiéjunʼ nindxu̱u̱ rí májánʼ ga̱jma̱a̱ dí ra̱májánʼ (Gé 2:9, 17).

  • Ixi̱ náa makhañúu.

    Náa ajngáa griego najuiʼtájuíi xóo staurós, rí nandoo gáʼthúu̱n mbá ixi̱ jmbu, xóo náa rí nijuiʼdujmaa Jesús. Nda̱a̱ nimbá náa nasngájma dí rígi̱ náa ajngáa griego nandoo gáʼthúu̱n mbá cruz, xóo rí najmún xa̱bu̱ bi̱ tséyamajkuíí Dios nákha xóó tséʼkha̱ Cristo. Ajngáa “ixi̱ náa makhañúu” naʼni makru̱ʼu̱lú xó má rí nandoo gáʼthúu̱n náa ajngáa dí nigumarámáʼ, numuu rí ajngáa staurós ma̱ngaa najmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu índo̱ mbáa nuni̱ gínáa, nuni̱ mamínuuʼ ga̱jma̱a̱ ma̱jti̱ʼ dí muraʼníí xa̱bi̱i̱ Jesús (Mt 16:24, nota; Heb 12:2). Atayáá IXI̱.

  • Ixi̱ rí ndaʼya.

    Nindxu̱u̱ ixi̱ rí nijuaʼan náa jardín dí nirígá náa Edén. Náa Biblia na̱nguá eʼthí á mu xndúu naʼni rí maraxtaa. Ixi̱ rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n rí Dios maxnún makuwá kámuu bi̱ maniñúúnʼ muphu xndúu (Gé 2:9; 3:22).

  • Ixi̱.

    Nindxu̱u̱ mbá ixi̱ mbaʼ náa rí najuiʼdujmaa mbáa bi̱ makhañúu. Náa tikhuu xuajin najmún mu muxiyáa mbáa o murajkhaa mbáa bi̱ nikháñuu mu muni̱ májthi̱i̱ʼ o mu munimiñúúnʼ eʼwíinʼ. Asirios najmaʼniún rí tségáwíinʼ a̱jkiu̱ún muradíin xa̱bu̱, najmún ixi̱ kúdú mu mutsraʼangañii bi̱ nurugui̱i̱n. Mú náa xtángoo ndrígu̱ún judíos naʼthí rí bi̱ nutanumáá Dios o bi̱ nduyamajkhún xándú ginii nuradíin ga̱jma̱a̱ itsí o i̱mba̱ xóo nuradíin, nda̱wa̱á nurajkhiin náa ixi̱ mu xúʼko̱ mamiñún eʼwíinʼ (Dt 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9). Nguáná xa̱bu̱ romanos nurajkhaa náa ixi̱ mbáa xa̱bu̱ bi̱ makhañúu, frájkháa má xúʼko̱ mbayuuʼ mbiʼi asndu índo̱ nakháñuu ga̱jma̱a̱ numuu rí na̱ʼkhu̱ náa nigawúunʼ, nakándawuuʼ, naxkidxu̱u̱ o rí ndaʼyoo mijkha. Nguáná narígá xó má nini̱i̱ Jesús, rí nudujma clavos náa ñawúúnʼ ga̱jma̱a̱ rajkhúún bi̱ nudujmiin náa ixi̱ (Lu 24:20; Jn 19:14-16; 20:25; Hch 2:23, 36). Atayáá IXI̱ NÁA MAKHAÑÚU.

J

  • Jacob.

    Ninindxu̱u̱ a̱ʼdióo Isaac ga̱jma̱a̱ Rebeca. Nda̱wa̱á Dios nixná mbiʼyuu Israel. Ikhaa ninindxu̱u̱ anu̱ún xa̱bu̱ xuajin Israel (ma̱ngaa nigumbiʼñún israelitas, nda̱wa̱á judíos). Nigiʼdiin mbá 12 e̱ji̱i̱n. Ikhiin ga̱jma̱a̱ e̱jñu̱ún ninindxu̱ún mbá 12 xuajin majkhaʼ ndrígóo xuajin Israel. Jacob nijmaa má xúʼko̱ mu magumbiʼyuu xuajin o xa̱bu̱ xuajin Israel (Gé 32:28; Mt 22:32).

  • Jedutún.

    Ajngáa rígi̱ na̱nguá eyáá ndiéjunʼ phú eyoo gáʼthúu̱n rí na̱ʼkha̱ náa edxu̱u̱ Salmos 39, 62 ga̱jma̱a̱ 77. Nakujmaa rí ajngáa rígi̱ dí na̱ʼkha̱ náa edxu̱u̱ salmos naʼthí xóo gaguma ajmúú náa mámbá salmos, o xú kaʼnii gúdi̱i̱ ajua̱nʼ rí muni̱ ga̱jma̱a̱ ajmúú. Nixtáa mbáa levita bi̱ naʼni ajmúú nigumbiʼyuu Jedutún, ikha jngóo, ajngáa Jedutún mbáa nandoo gáʼthí xóo nindxu̱u̱ mbá aʼwóo ajmúú o mbá ajua̱nʼ rí nudi̱i̱ ga̱jma̱a̱ ajmúú rí naʼni marmáʼáan a̱jkiu̱ún kuyáá ikhaa gajmíi̱n e̱ji̱i̱n.

  • Jeobá.

    Xígi̱ kaʼnii nijuiʼtájuíi mbiʼyuu Dios náa Biblia me̱ʼpha̱a̱, (náa ajngáa hebreo nagumarámáʼ ga̱jma̱a̱ a̱jkhu̱ letra rí najmaʼnuu xóo Tetragrámaton) náa Biblia rígi̱ na̱ʼkha̱ itháan dí 7,000 nutu mbiʼyuu Dios. Atayáá apéndice A4 ga̱jma̱a̱ A5.

  • Jubileo.

    Tsiguʼ rígi̱ nanindxu̱u̱ kiejuunʼ, nagumariya̱a̱ʼ mámbá dí narámúunʼ 50 tsiguʼ, nigíʼdi̱i̱ niniriya̱a̱ʼ nákhá xa̱bu̱ Israel nitu̱ʼu̱u̱n gákúwá náa Ku̱ba̱ʼ rí nijuiʼthá Makánún. Índo̱ na̱jkha̱nú tsiguʼ rígi̱, nuniña̱a̱ʼ ku̱ba̱ʼ mbayáa jxu̱u̱ʼ ga̱jma̱a̱ nuniñu̱u̱nʼ magúun ñumbáá hebreos. Ma̱ngaa ku̱ba̱ʼ rí nitsi̱i̱ nuxna̱a̱ bi̱ mbayuuʼ rí wajin xiʼñúunʼ nixnáá. Jubileo nindxu̱u̱ mbá tsiguʼ dí narígá i̱ndó ndxa̱a̱, mbá tsiguʼ rí xa̱bu̱ xuajin natangiín nakúwá xó má kúwá nákhá Dios timbá miʼtsu niʼthúún muniriya̱a̱ʼ Jubileo (Le 25:10, nota).

  • Judá.

    Ninindxu̱u̱ bi̱ maʼni a̱jkhui̱i̱n e̱ji̱i̱n Jacob bi̱ nigiʼdaa ga̱jma̱a̱ Lea. Nákhá Jacob inu makhañúu niʼtáriyaʼ dí náa e̱ji̱i̱n Judá maxtáa mbáa xa̱bu̱ ñajunʼ bi̱ maʼtáñajunʼ mba̱yu̱u̱ʼ tsiguʼ. Nákhá Jesús nixtáa xóo xa̱bu̱ numbaaʼ ninindxu̱u̱ bi̱ ni̱ʼkha̱ náa e̱ji̱i̱n Judá. Ma̱ngaa nijmaa mu mixnambiʼíí mbá xuajin chíʼgíiʼ, nda̱wa̱á xúʼko̱ nigumbiʼyuu reino ndrígóo Judá. Reino rígi̱ ma̱ngaa nigumbiʼyuu reino ndrígóo sur, ikhí rígá xuajin chíʼgíiʼ ndrígóo Judá ga̱jma̱a̱ Benjamín, ma̱ngaa ikhí kúwá ndxajkun ga̱jma̱a̱ levitas. Mbaaʼ rígi̱ nirígá xígií náa sur, ikhí nirígá Jerusalén ga̱jma̱a̱ guʼwá náa nduyamajkuíí Dios (Gé 29:35; 49:10; 1Re 4:20; Heb 7:14).

  • Judío.

    Xúgi̱ kaʼnii etháán mbáa xa̱bu̱ bi̱ na̱ʼkha̱ náa xuajin chíʼgíiʼ ndrígóo Judá nda̱wa̱á rí niguma gámbáa mbá gu̱wa̱ʼ xuajin majkhaʼ ndrígóo Israel (2Re 16:6). Nda̱wa̱á rí israelitas nitangiín dí nijkha kiʼdiin náa Babilonia nijmaa ajngáa rígi̱ mu miʼthúún tséʼniuu má náa xuajin eguwáʼ (Esd 4:12). Nda̱wa̱á nijmaa náa xúgíʼ numbaaʼ mu miʼthúún xa̱bu̱ israelitas (Est 3:6). Pablo nijmuu ajngáa rígi̱ xóo xkri̱da índo̱ niʼthí rí tséʼniuu má náa e̱ʼkha̱ mbáa xa̱bu̱ mu mani̱ndxu̱u̱ xa̱bi̱i̱ Jesús (Ro 2:28, 29; Gál 3:28).

K

  • Kamba̱a̱ rí gajkhun.

    Náa Biblia, kamba̱a̱ najmaa xóo mbá xkri̱da rí xóo mbáa xa̱bu̱ naʼni mu Jeobá magruiguíi o xágruiguíi. Xa̱bi̱i̱ Jesucristo najuiʼthá rí kaʼñún magún náa “Kamba̱a̱”, numuu rí xóo kúwá nasngájma rí guáʼdáá fe náa Jesucristo ga̱jma̱a̱ rí nduyaridáá xkri̱da ndrígóo (Hch 19:9).

  • Kaʼwu, kaʼwii.

    Xígi̱ kaʼnii nindxu̱u̱ Jeobá, xúgíʼ rí xóo nandxa̱ʼwáminaʼ nindxu̱u̱ kaʼwu ga̱jma̱a̱ mitsúʼkháan (Éx 28:36; 1Sa 2:2; Pr 9:10; Is 6:3). Índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numún xa̱bu̱ numbaaʼ (Éx 19:6; 2Re 4:9), xujkhú’ (Nú 18:17), dí rígá (Éx 28:38; 30:25; Le 27:14), mbaaʼ (Éx 3:5; Is 27:13), nguáthá mbiʼi (Éx 16:23; Le 25:12) ga̱jma̱a̱ numuu ñajunʼ (Éx 36:4), náa ajngáa hebreo ga̱jma̱a̱ griego nandoo gáʼthúu̱n rí matani̱ wájíʼ, matiejxí nga̱jua̱a̱ʼ o naguma kaʼwi̱i̱ mu makhánáá Dios, nindxu̱u̱ mbá rí niguma wájíʼ mu majmaa náa nduyamajkuíí Jeobá. Náa Escrituras Griegas Cristianas, ajngáa rí najuiʼtájuíi xóo “kaʼwu” ga̱jma̱a̱ “kaʼwii” najmaa mu miʼtá rí xóo májánʼ eʼni mbáa xa̱bu̱ (Mr 6:20; 2Co 7:1; 1Pe 1:15, 16).

  • Kemós.

    Xa̱bu̱ moabitas nduyáá rí dios bugi̱ gíʼdoo itháan numuu (1Re 11:33).

  • Kislev.

    Nda̱wa̱á dí judíos nitangiín dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí maʼni mijna gu̱wa̱ʼ igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni ajtsú igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ noviembre naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ diciembre (Ne 1:1; Zac 7:1). Atayáá apéndice B15.

  • Kiʼtáriyaʼ.

    Nindxu̱u̱ mbá ajngáa rí na̱ʼkha̱ náa Dios, rí niwasngájma o mbá rí najuiʼthá rí nandoo Dios. Ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ mbá kiʼsngáa, mbá kiʼtáñajunʼ, mbá rí Dios naraʼwíí maʼni o mbá rí najuiʼthá marigá nda̱wa̱á (Eze 37:9, 10; Da 9:24; Mt 13:14; 2Pe 1:20, 21).

  • Ku̱ba̱ʼ mitsaanʼ.

    Rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n mbá jardín mitsaanʼ. Timbá dí nirígá ninindxu̱u̱ rí Jeobá niʼni náa Edén mu makuwá timbíin xa̱bu̱ numbaaʼ. Índo̱ Jesús frájkaa náa ixi̱, rí niʼthúu̱n xa̱bu̱ bi̱ frájkaa ga̱jma̱a̱ niʼni makro̱ʼo̱o̱ rí náa ku̱ba̱ʼ gi̱i̱ maguajtha̱a̱ mbá ku̱ba̱ʼ mitsaanʼ. Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa 2 Corintios 12:4 mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu ku̱ba̱ʼ mitsaanʼ dí marigá nda̱wa̱á ga̱jma̱a̱ náa Apocalipsis 2:7, naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu dí rígá mekhuíí (Can 4:13; Lu 23:43).

  • Kulámbra.

    Ninindxu̱u̱ rí naguma ga̱jma̱a̱ xtún xujkhúʼ xóo tsujthu̱nʼ o mugu̱ náa nuxiña̱ʼ vino ga̱jma̱a̱ iyaʼ. Índo̱ vino naʼkhu̱u̱, ikhú nagájnuu jxu̱u̱ʼ ga̱jma̱a̱ naʼni dí ma̱jnu̱ʼ giñánʼ kulámbra. Ikhaa rúʼko̱ numuu rí vino nuxiña̱ʼ náa kulámbra nuxi̱ʼ numuu rí na̱ʼkho̱o̱ʼ. Numuu rí kulámbra wayuu itháan gujkhuʼ ikha jngóo najmídá índo̱ najnu̱ʼ giñánʼ (Jos 9:4; Mt 9:17).

L

  • Legión.

    Ninindxu̱ún soldados romanos bi̱ nikúwá nákhá wajyúuʼ naʼni mbá 4,000 o 6,000 soldados. Náa Escrituras Griegas Cristianas ajngáa ‹legión› mbáa nandoo gáʼthúu̱n mbaʼin wéñuuʼ rí asndu xáʼngo̱o̱ gágixnii (Mt 26:53, nota; Mr 5:9; Lu 8:30).

  • Lepra.

    Nandii mbiiʼ dí nagiʼdoo náa xuyuuʼ xa̱bu̱. Nandii lepra dí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia nindxu̱u̱ itháan mbiiʼ ki xóo nandii lepra dí rígá xúgi̱, numuu rí ma̱ngaa naʼni gachúu xtíin ga̱jma̱a̱ guʼwá. Xa̱bu̱ judío bi̱ nikúwá nákhá wajyúuʼ, nduyáá dí lepra naʼni rí mbáa xa̱bu̱ mani̱ndxu̱u̱ tsagaa ga̱jma̱a̱ xándoo mambajxúu gajmíi̱n eʼwíinʼ. Ikha jngóo ajngáa “matani̱ thanuʼ” ga̱jma̱a̱ “ga̱ʼni̱i̱ a̱jkia̱a̱nʼ” nandoo gáʼthúu̱n rí maʼni̱i̱ a̱jkiu̱u̱n ga̱jma̱a̱ nandii ma̱ngaa rí mani̱ndxu̱u̱ kaʼwii ga̱jma̱a̱ rí maxtriguíi mu mbaʼyamajkuu Dios ma̱ngaa rí ma̱ndoo mambajxúu gajmíi̱n eʼwíinʼ (Le 14:54, 55; Lu 5:12).

  • Leptón.

    Mbiʼi dí nigumarámáʼ Escrituras Griegas Cristianas ninindxu̱u̱ mbújkha̱a̱ rí itháan chíʼgíiʼ dí nijmún judíos rí niguma ga̱jma̱a̱ cobre o bronce (Mr 12:42, nota; Lu 21:2, nota). Atayáá apéndice B14.

  • Levadura.

    Nindxu̱u̱ rí nagandawo̱o̱ʼ náa xúwáʼ o náa mbá iyaʼ mu maʼni magayu̱u̱ʼ. Ma̱ngaa xúwáʼ rí nigayu̱u̱ʼ nagijxi̱i̱ mu maʼni magayu̱u̱ʼ i̱ʼwáʼ xúwáʼ. Náa Biblia najmaa xóo mbá xkri̱da mu miʼthá ga̱jma̱a̱ numuu aʼkhá ma̱ngaa rí nachúu. Ma̱ngaa najmaa mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu rí nda̱ja̱a̱ ga̱jma̱a̱ dí najkaroʼoo asndu náá rí tsékujmaa (Éx 12:20; Mt 13:33; Gál 5:9).

  • Leví, levita.

    Nindxu̱u̱ bi̱ maʼni ragajtsíin e̱ji̱i̱n Jacob bi̱ nigiʼdaa ga̱jma̱a̱ Lea, xúʼko̱ má nigumbiʼyuu xuajin chíʼgíiʼ. Ajtsíin e̱ji̱i̱n Leví niruiʼta̱a̱ mbá ajtsú rí itháan gíʼdoo numuu náa levitas. Nguáná ajngáa levitas nandoo gáʼthúu̱n mbá xúgíʼ xuajin majkhaʼ, mú tsétu̱ʼu̱u̱n bi̱ naguwáʼ náa goʼwóo ndxajkun Aarón. Xuajin chíʼgíiʼ ndrígóo Leví na̱nguá nikhánáá nimbá mbaaʼ rí nijuiʼthá makánún. Nijuixnún mbá 48 xuajin dí rígá má náa awúu̱n mbaaʼ dí nikhánún i̱ʼwáʼ xuajin (Dt 10:8; 1Cr 6:1; Heb 7:11).

  • Leviatán.

    Nindxu̱u̱ mbáa xujkhúʼ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ gamíi bi̱ xtáa náa iyaʼ. Náa Job 3:8 ga̱jma̱a̱ 41:1, nakujmaa rí naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu cocodrilo o i̱mba̱a̱ xujkhúʼ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ xkujiiʼ. Náa Salmo 104:26, mbáa nandoo gáʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbáa ballena. Náa i̱ʼwáʼ texto najmaa xóo xkri̱da mú tséʼyáá tsáa xujkhúʼ nandoo gáʼthí ga̱jma̱a̱ numuu (Sl 74:14; Is 27:1).

  • Libra.

    Rígi̱ nijmaa mu mugiewan ga̱jma̱a̱ rí ki̱wu̱n, káaʼ a̱jma̱ nuthu e̱ʼkha̱ náa Biblia (Jn 12:3; 19:39). Libra romana ki̱wu̱n mbá 327 gramo.

  • Líbano, kúbá.

    Nindxu̱u̱ rí maʼni a̱jma̱ kúbá mitsídánʼ dí rígá náa mbaaʼ Líbano. Kúbá rígi̱ rígá náa narámáanʼ a̱jkha̱ʼ, mú kúbá Antilíbano rígá xígií náa nagájnuu a̱jkha̱ʼ. Mbá mata mba̱a̱ náa nawiʼtáa a̱jma̱ kúbá rígi̱. Náa lamáa Mediterráneo asndu náa inuu kúbá Líbano naʼni mbá 1,800 asndu 2,100 metro rí mitsídánʼ. Nákhá wajyúuʼ náa Líbano rígá wéñuuʼ ixi̱ cedro dí ra̱ʼkhá tháán mitsaanʼ ga̱jma̱a̱ xa̱bu̱ bi̱ kúwá mijngii nduyáʼ wéñuuʼ (Dt 1:7; Sl 29:6; 92:12). Atayáá apéndice B7.

  • Log.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ dí iyooʼ dí naʼthí náa Biblia. Xó má eʼthí náa Talmud judío, naʼni 0,083 hin. Mbá log naʼni xóo 0,31 litro (Le 14:10). Atayáá apéndice B14.

M

  • Macedonia.

    Ninindxu̱u̱ mbaaʼ dí nirígá tsu̱du̱u̱ Grecia rí nijmaʼnuuʼ wéñuuʼ índo̱ niʼtáñajunʼ Alejandro Magno. Ninindxu̱u̱ mbaaʼ náa nda̱wa̱a̱ tsáa kaʼyoo asndu índo̱ nindrigúu xa̱bu̱ romanos. Índo̱ apóstol Pablo ni̱jkha̱ timbá aʼphu̱ náa Europa nindxu̱u̱ mbaaʼ ndrígóo Roma. Pablo ni̱jkha̱ náa mbaaʼ rígi̱ mbá ajtsú nutu (Hch 16:9). Atayáá apéndice B13.

  • Mahalat.

    Ajngáa rígi̱ najmaa náa ajmúú. Na̱ʼkha̱ náa edxu̱u̱ Salmos 53 ga̱jma̱a̱ 88. Ajngáa rígi̱, náa ajngáa hebreo mbáa nandoo gáʼthúu̱n ‹nakáguabaaʼ› o ‹naʼniuu nandii›, mbáa aʼwóo salmo rígi̱ nindxu̱u̱ ngíná, numuu rí ngíná má nindxu̱u̱ rí naʼthí náa salmo rígi̱.

  • Majnguáaʼ iyááʼ, majuatsúwáán.

    Nandoo gáʼthúu̱n rí ‹marmáʼáán náa iyaʼ›, xóo muʼthá rí majnguáanʼ mbá kayuuʼ náa iyaʼ. Jesús nikuʼma rí xa̱bi̱i̱ majngún iyááʼ. Náa Kiʼniraʼmáʼ najuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu rí Juan nikumíinʼ iyááʼ xa̱bu̱, rí nijuatsúwíin ga̱jma̱a̱ espíritu santo ma̱ngaa ga̱jma̱a̱ aguʼ, ma̱ngaa rígá i̱ʼwáʼ (Mt 3:11, 16; 28:19; Jn 3:23; 1Pe 3:21).

  • Majphú mba̱a̱ ga̱ʼkhu̱.

    Náa ajngáa griego “majphú mba̱a̱ ga̱ʼkhu̱” naʼni rí matatsaʼwamínáʼ ga̱jma̱a̱ numuu mbá tsingíná ma̱ngaa rí matamíníiʼ gáʼni mbá ga̱ʼkhu̱. Jesús niʼthí rí Jerusalén maraʼnuu mbá “ga̱ʼkhu̱ rí majphú mba̱a̱” rí nimbá miʼtsú xóó tárígá. Ma̱ngaa niʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbá “gaʼkhu rí majphú mba̱a̱” dí muraʼníí xúgíinʼ xa̱bu̱ nda̱wa̱á, índo̱ ikhaa gásngájma nguáthá mba̱a̱ tsiaki̱i̱ gíʼdoo (Mt 24:21, 29-31). Pablo niʼthí dí majphú mba̱a̱ ga̱ʼkhu̱ nindxu̱u̱ dí maʼni Dios ‹gajmíi̱n bi̱ tséni nuwiinʼ ga̱jma̱a̱ bi̱ tsénimbu̱ún ajngáa rí májánʼ› ga̱jma̱a̱ numuu Jesucristo. Náa Apocalipsis capítulo 19 nakujmaa rí Jesús nindxu̱u̱ bi̱ naxná ikhúún soldados bi̱ kúwá mekhuíí mu muxmíjná gajmiún xujkhú xkawi̱i̱ʼ, reyes bi̱ kúwá náa tsu̱du̱u̱ ku̱ba̱ʼ gajmiún soldados ndrígu̱ún (2Te 1:6-8; Ap 19:11-21). Ma̱ngaa naʼthí rí “mbaʼin xa̱bu̱” makáwíin náa majphú mba̱a̱ ga̱ʼkhu̱ rígi̱ (Ap 7:9, 14). Atayáá ARMAGEDÓN.

  • Malcam.

    Mbáa ikháá má nindxu̱u̱ Mólek, dios ndrígu̱ún ammonitas bi̱ gíʼdoo itháan numuu (Sof 1:5). Atayáá MÓLEK.

  • Maná.

    Ninindxu̱u̱ ganitsu rí ni̱ʼphu̱ israelitas mbá 40 tsiguʼ náa desierto. Ni̱ʼkha̱ náa Jeobá ga̱jma̱a̱ nijnguti̱ga̱ mbayííʼ xóo índo̱ najngutígú jma̱ʼ xúgíʼ miʼcha̱, i̱ndó sábado dí na̱nguá. Timbá miʼtsú dí israelitas nithi “ndiéjunʼ nindxu̱u̱ rígi̱ rá.” Rí náa hebreo nandoo gáʼthúu̱n “¿Man hu’?” (Éx 16:13-15, 35). Náa i̱ʼwáʼ texto naʼthí rí nindxu̱u̱ “ganitsu rí na̱ʼkha̱ mekhuíí” (Sl 78:24), “ganitsu rí nagajthaa mekhuíí” (Sl 105:40) ga̱jma̱a̱ “ganitsu ndrígu̱ún bi̱ guáʼdáá tsiaki̱i̱” (Sl 78:25). Jesús ma̱ngaa niʼthí numuu maná xó mbá xkri̱da (Jn 6:49, 50).

  • Mañu rí nakha.

    Rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n “mañu rí nakha ga̱jma̱a̱ azufre”. Ma̱ngaa nagumbiʼyuu “rí makhañún a̱jma̱ nuthu”. Ikhí najthiin xa̱bu̱ aʼkhá bi̱ tsétanga̱a̱ a̱jkiu̱ún, ma̱ngaa Gixa̱a̱, rí nakháñulú ga̱jma̱a̱ Iñá wajinʼ (o Hades). Índo̱ naʼthí rí náa mañu rí nakha najti rí aguʼ xándoo matsikhá xóo mbáa bi̱ nindxu̱u̱ espíritu, rí nakháñulú ga̱jma̱a̱ Hades, nasngájma dí mañu rígi̱ nindxu̱u̱ dí nandoo gáʼthúu̱n, maguma gámbáa asndu kámuu, raʼkháa náa numíniiʼ asndu kámuu (Ap 19:20; 20:14, 15; 21:8).

  • Maskil.

    Nindxu̱u̱ ajngáa hebreo rí na̱nguá eyáá ndiéjunʼ phú eyoo gáʼthúu̱n rí na̱ʼkha̱ náa edxu̱u̱ mbá 13 salmos. Mbáa nandoo gáʼthúu̱n ‹ajngáa mitsaanʼ rí naʼniaaʼ matatsaʼwamínáʼ›. Mbaʼin nakumu̱ún rí ikhaa má rí eyoo gáʼthúu̱n náa mbá ajngáa rí nambriguíi rí najuiʼtájuíi xóo “bi̱ nuni̱ ñajuunʼ nundxa̱ʼwa̱a̱ májánʼ edxu̱ún” (2Cr 30:22; Sl 32:edx).

  • Mataxkrámáanʼ.

    Nuxkrama̱a̱ʼ mbáa mu muxnáá mbá ñajunʼ kiejuunʼ o muni̱ tsajkurámáanʼ, muni̱i̱ a̱jkiu̱u̱n o mu makánáán mbá rí naxná espíritu santo. Nguáná ma̱ngaa nutamaʼ ñawúúnʼ náa edxu̱u̱ xujkhú bi̱ muxnajxi̱i̱n (Éx 29:15; Nú 27:18; Hch 19:6; 1Ti 5:22).

  • Mbayáa a̱ʼgiu̱u̱ ndxájuu.

    Nákhá wajyúuʼ á mu mbáa nakháñun ga̱jma̱a̱ tségiʼdiin e̱ji̱n, ndxájuu o giʼtio̱o̱ mbaʼyóoʼ mbayáa a̱ʼgiu̱u̱ mu xúʼko̱ magiʼdiin e̱ji̱i̱n. Nda̱wa̱á, rígi̱ nigumaraʼmáʼ náa Xtángoo ndrígóo Moisés (Gé 38:8; Dt 25:5).

  • Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá.

    Ninindxu̱u̱ mbá mbiʼi kiejuunʼ ga̱jma̱a̱ gíʼdoo wéñuuʼ numuu eyáá xa̱bu̱ israelitas, ma̱ngaa mbiʼyuu Yom Kipur (náa hebreo najuiʼthá yohm hakkippurím, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹mbiʼi dí nuruguáá›). Nagumariya̱a̱ʼ gu̱wa̱ʼ ñajuunʼ gu̱nʼ etanim. Mbóó mbiʼi rígi̱ dí mbá tsiguʼ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ nato̱ʼo̱o̱ náa níʼkhóo guʼwá xtíin rí phú Mikaʼwu, tsiguʼ nda̱wa̱á náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Ikhí nuxnaxi̱ eʼdiún xujkhú bi̱ najuixnájxi̱i̱n xóo tsigijñaʼ mu muruguáá aʼkhá ndrígu̱ún ikhiin ga̱jma̱a̱ aʼkhá ndrígu̱ún levitas ma̱ngaa aʼkhá ndrígu̱ún xa̱bu̱ xuajin. Nindxu̱u̱ mbóo mbiʼi kiejuunʼ rí nagimbúun ga̱jma̱a̱ nurkuéyimijná. Nindxu̱u̱ mbóo mbiʼi sábado, mbiʼi rí nimbáa tséñajunʼ (Le 23:27, 28).

  • Mbiʼi rí mixtanda̱ʼa̱a̱ Cuenta.

    Mbiʼi o tiempo rí Dios mandi̱ʼi̱i̱n cuenta xa̱bu̱. Mbáa nindxu̱u̱ mbiʼi rí magudíin bi̱ nijuiʼthá má makhañún. Mú eʼwíinʼ, mbiʼi rígi̱ ma̱ndoo makáwíin mu makuwá kámuu mbiʼi. Jesucristo gajmíi̱n xa̱bi̱i̱ nithi rí nda̱wa̱á marigá mbá “Mbiʼi rí mixtanda̱ʼa̱a̱ Cuenta”, mixtandiʼíín cuenta bi̱ nduya ga̱jma̱a̱ bi̱ nikháñún (Mt 12:36).

  • Mbiʼi rí nagumaratáá.

    Xúʼko̱ nigumbiʼyuu mbiʼi nákha xóó tséyáa sábado, índo̱ judíos nuniratáá rí majmúún mbiʼi sábado. Mbiʼi rígi̱ naguámbá índo̱ narámáaʼ a̱jkha̱ʼ rí xúgi̱ nuxná mbiʼíí viernes, ikhú má nagi̱ʼdu̱u̱ mbiʼi sábado. Xa̱bu̱ judíos nduyáá rí mbiʼi nagi̱ʼdu̱u̱ índo̱ naʼni kína (Mr 15:42; Lu 23:54).

  • Mbiʼi xúgi̱.

    Ajngáa rígi̱ náa griego nindxu̱u̱ aiṓn nandoo gáʼthúu̱n numbaaʼ rígi̱, mbiʼi, tiempo dí nirígá, tiempo dí xtáa rarígá mbá rí gíʼdoo numuu o ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ índo̱ naxtáa mbáa xa̱bu̱ bi̱ gíʼdoo numuu ga̱jma̱a̱ tiempo rúʼko̱ na̱jkha̱nú nagumbiʼyuu xó má mbiʼyuu xa̱bu̱ buʼko̱ o dí xtáa rarígá, mbá xkri̱da xóo “mbiʼi ndrígóo Noé”, “iwáá mbiʼi”. Mú índo̱ náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu “mbiʼi xúgi̱” o “numbaaʼ rígi̱” nandoo gáʼthí ga̱jma̱a̱ numuu dí xtáa rarígá náa numbaaʼ (1Co 2:6; 2Ti 4:10). Nákhá nimbánúún náa Xtángoo, Dios nigíʼdu̱u̱ mbá awan rí tikhuun nixna mbiʼíí, mbiʼi ndrígu̱ún israelitas o judíos. Nda̱wa̱á nijmiuu Jesucristo ga̱jma̱a̱ tsigijñaʼ ndrígóo mu magíʼ i̱mba̱ nuxi̱ʼ awan rí mambáñún i̱ndó bi̱ kaxtaʼwíin. Náa i̱mba̱ nuxi̱ʼ awan rígi̱ nigíʼdu̱u̱ nimbánuu xúgíʼ rí nijuiʼtáriyaʼ wapháá náa Xtángoo. Índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu “mbiʼi”, nandoo gáʼthúu̱n dí nirígá náa numbaaʼ o dí marigá (Mt 24:3; Mr 4:19; Ro 12:2; 1Co 10:11). Atayáá ÍNDO̱ GÁRTUMUU MBIʼI.

  • Mbiʼyamajkuíí Dios.

    Nindxu̱u̱ rí matani̱ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ matani̱ ñajuunʼ Jeobá Dios, ma̱ngaa rí matasnga̱jmá dí xtaa ratambáyíí rí ikhaa kaʼyoo maʼtáñajunʼ (1Ti 4:8; 2Ti 3:12).

  • Mbuyáaʼ rí niguanáa.

    Bi̱ nugimbóo rí nijuiʼdu nuniña̱a̱nʼ kiejuunʼ mu xúʼko̱ eʼwíinʼ ma̱ndoo mbuyáaʼ rí niguanáa. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí dí xúgimbóo xúgíʼ dí rígá náa rawuunʼ mbaaʼ, ni má xúgimbóo xúgíʼ aceitunas o uva. Dios naxnún bi̱ ngíníin, bi̱ nda̱ñúunʼ, xa̱bu̱ naguwaáʼ, e̱jín wáʼa bi̱ ndawa̱a̱ anu̱ún ga̱jma̱a̱ gu̱ʼú xuáʼa mu mbuyáaʼ rí niguanáa nda̱wa̱á rí nigimbóo dí nijuiʼdu (Rut 2:7).

  • Mediador.

    Ninindxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ bi̱ nañambáá mu a̱jmi̱i̱n xa̱bu̱ bi̱ nagiʼdu̱u̱n mambaxi̱ín. Náa Biblia naʼthí rí Moisés ninindxu̱u̱ bi̱ niñambáá náa rí nimbánún ga̱jma̱a̱ numuu Xtángoo, Jesús náa rí nimbánún nuxi̱ʼ (Gál 3:19, nota; 1Ti 2:5, nota).

  • Medos, Media.

    Nindxu̱u̱ xuajin náa nikúwá bi̱ niguwáʼ náa Madái bi̱ nindxu̱u̱ a̱ʼdióo Jafet. Bi̱ nikúwá náa xkua̱ ndrígóo kúbá iraní, rí ni̱jkha̱nú ninindxu̱u̱ xuajin Media. Xa̱bu̱ medos nimbájxu̱u̱n gajmiún xa̱bu̱ Babilonia mu maʼngu̱u̱n muni̱ gajmiún xa̱bu̱ Asiria. Nákhá ikhú xa̱bu̱ medos naʼtáñajúúnʼ Persia rí nindxu̱u̱ mbá xuajin chíʼgíiʼ. Mú índo̱ Ciro nikujximínáʼ, xa̱bu̱ Medo ga̱jma̱a̱ xa̱bu̱ Persia niwi̱ín ga̱jma̱a̱ nijmaʼniún xóo Imperio medopersa, nini gámbáa Babilonia nákhá tsiguʼ 539 ts.g. Nákha Pentecostés tsiguʼ 33 ts.n. Nikúwá xa̱bu̱ medos náa Jerusalén (Da 5:28, 31; Hch 2:9). Atayáá apéndice B9.

  • Merodac.

    Nindxu̱u̱ mbáa dios bi̱ nigiʼdoo numuu náa Babilonia. Índo̱ rey babilonio bi̱ mbiʼyuu Hammurabi niʼni rí Babilonia mani̱ndxu̱u̱ xuajin rí mbayá edxu̱u̱, Merodac (o Marduk) nijkhanú nigiʼdoo itháán numuu ki xóo eʼwíinʼ dioses bi̱ ndiyamajkhún nákhá ginii xa̱bu̱ Babilonia. Itháán nda̱wa̱á nixtiʼkhu̱u̱ mbiʼyuu niʼni̱i̱ Belu (rí nandoo gáʼthúu̱n ‹bi̱ kaʼyoo›) nijkhanú nijmaʼniiʼ xóo Bel (Jer 50:2).

  • Mesías.

    Nindxu̱u̱ ajngáa rí nagájnuu náa hebreo rí nandoo gáʼthúu̱n “bi̱ Kixtiyáaʼ”. Mú náa ajngáa griego nandoo gáʼthúu̱n Cristo (Da 9:25; Jn 1:41).

  • Miktam.

    Ajngáa hebreo rí na̱ʼkha̱ náa mbá majun edxu̱u̱ salmos (Sl 16, 56-60). Rí na̱nguá eyáá ndiéjunʼ phú eyoo gáʼthúu̱n, mbáa nambríguii ga̱jma̱a̱ ajngáa dí “nagumarámá”.

  • Milagro.

    Nindxu̱u̱ mbá dí narígá rí xa̱bu̱ numbaaʼ ga̱jma̱a̱ tsiaki̱i̱ ndrígu̱ún xáʼngu̱u̱n gúni̱, i̱ndó maʼngu̱u̱n muni̱ bi̱ guáʼdáá itháán tsiaki̱i̱ ki xóo xa̱bu̱ numbaaʼ. Náa Biblia nguáná najmuu ajngáa xóo “tsinaʼ”, “milagros dí itháan mba̱ʼu̱” ga̱jma̱a̱ “ñajunʼ rí nasngájma tsiaki̱i̱” mu maʼthí ga̱jma̱a̱ numuu milagro (Éx 4:21; Hch 4:22; Heb 2:4).

  • Milcom.

    Nindxu̱u̱ dios ndrígu̱ún ammonitas, mbáa nindxu̱u̱ ikháá má Mólek (1Re 11:5, 7). Náa iwáá tsiguʼ rí niʼtáñajunʼ Salomón niʼni mbaaʼ mitsídánʼ náa mbiʼyamajkuíí dios bugi̱. Atayáá MÓLEK.

  • Milla.

    Ninindxu̱u̱ rí xóo nigiewan nguáthá mitsínguánʼ, náa Escrituras Griegas Cristianas, i̱ndó najmaa ajngáa rígi̱ náa Mateo 5:41. Mbáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n milla romana rí naʼni xóo 1,479,5 metro rí mbaʼ. Atayáá apéndice B14.

  • Mina.

    Náa Ezequiel ma̱ngaa nagumbiʼyuu mané. Najmaa mu mixtagiéwan rí ki̱wu̱n ga̱jma̱a̱ najmún xóo mbújkha̱a̱. Xó má rí nixka̱ma̱a̱ arqueólogo, mbá mina naʼni mbá 50 siclos ga̱jma̱a̱ mbá siclo ki̱wu̱n 11,4 gramo. Mina rí naʼthí náa Escrituras Hebreas ki̱wu̱n 570 gramo. Ma̱ngaa rígá mina rí najmún reyes, xó má codo. Náa Escrituras Griegas Cristianas, mbá mina naʼni mbá 100 dracmas ga̱jma̱a̱ rí ki̱wu̱n 340 gramo. Mbá talento nindxu̱u̱ mbá 60 mina (Esd 2:69; Lu 19:13). Atayáá apéndice B14.

  • Mirra.

    Nindxu̱u̱ wajyaʼ rí ndataun dí nagájnuu náa mixtiʼkhu xtaʼdu̱u̱ iná ga̱jma̱a̱ tikhuu ixi̱ tsuwanʼ rí mbiʼyuu Commiphora. Nindxu̱u̱ mbá rí nunda̱wa̱a̱ʼ náa aceite kaʼwu rí najmaa mu maxtaʼwíin ga̱jma̱a̱. Ma̱ngaa nuxtajmáán náa xtíin, xia̱woo ga̱jma̱a̱ náa aceite rí najmún mu maxuʼduun ga̱jma̱a̱, ma̱ngaa náa crema rí nuni̱i̱ xuñúnʼ. Ma̱ngaa najmún mu muxtajmáá xuñúnʼ bi̱ nikháñún mu majuiʼdi̱ín (Éx 30:23; Pr 7:17; Jn 19:39).

  • Mitsaga.

    Náa Biblia nandoo gáʼthúu̱n rí mbáa o mbá nindxu̱u̱ mitsaga o bi̱ nanújngurámúuʼ xtángoo rí xóo gíʼmaa maʼni, nguáná nandoo gáʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbá rí tsextrigú o na̱nguá nindxu̱u̱ kaʼwu xó má naʼthí náa Xtángoo ndrígóo Moisés (Le 5:2; 13:45; Mt 10:1, nota; Hch 10:14; Ef 5:5). Atayáá RÍ NA̱NGUÁ NINDXU̱U̱ MITSAGA.

  • Mólek.

    Ninindxu̱u̱ dios ndrígu̱ún ammonitas, mbáa nindxu̱u̱ ikháá má Malcam, Milcom o Moloc. Mbáa xúʼko̱ ethán, ra̱ʼkhá xúʼko̱ phú mbiʼyuu. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí rí á mu mbáa xa̱bu̱ naxnájxi̱i̱n e̱ji̱i̱n náa Mólek mbaʼyóoʼ makhañúu (Le 20:2; Jer 32:35; Hch 7:43).

  • Moloc.

    Atayáá MÓLEK.

  • Muthu xtóo xuyuuʼ tsáʼkhún.

    Rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n rí muthu mbájndi xtóo xuyuuʼ tsáʼkhúun xa̱biya̱. Rígi̱ ndiyóoʼ maʼnimbánuu Abrahán gajmíi̱n bi̱ naguwáʼ náa ikhaa, mú nánguá má eyóoʼ muni̱ cristianos. Nguáná najmaa xóo xkri̱da (Gé 17:10; 1Co 7:19; Flp 3:3). Nguáná najmaa ajngáa bi̱ túthu xtóo xuyuuʼ tsáʼkhúun mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numún xa̱bu̱ bi̱ tséʼni ñajúúnʼ Dios (1Sa 17:26).

  • Mut-laben.

    Xígi̱ kaʼnii kayá edxu̱u̱ náa Salmo 9. Rí nandoo gáʼthúu̱n ‹ga̱jma̱a̱ numuu rí nikháñúu mbáa ada̱›. Mbaʼin naku̱mu̱ún rí xúʼko̱ mbiʼyuu, o mbáa ajngáa rí nugíʼdi̱i̱ ga̱jma̱a̱ índo̱ nuni̱ salmo rígi̱.

N

  • Náa Mikaʼwu.

    Ninindxu̱u̱ náa timbá níʼkhóo guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios, níʼkhóo rígi̱ ninindxu̱u̱ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ mixtiʼkhu ki xóo náa rí phú Mikaʼwu dí nirígá asndu awúún. Náa níʼkhóo guʼwá xtíin rí Mikaʼwu, nirígá candelabro dí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro, náa nikarámáʼ rí ndataun rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro ma̱ngaa mesa náa nijngútama pan rí nijuixnájxi̱ ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ rí nijmaa rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro, náa níʼkhóo guʼwá rí nduyamajkuíí Dios náa rí Mikaʼwu, rígá náa nikarámáʼ rí ndataun dí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro ga̱jma̱a̱ ikhí nirígá mbá gu̱wa̱ʼ candelabros rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro ga̱jma̱a̱ mbá gu̱wa̱ʼ mesa náa nijngutámáʼ pan rí nijuixnájxi̱ (Éx 26:33; Heb 9:2). Atayáá apéndice B5 ga̱jma̱a̱ B8.

  • Náa nakarámáʼ rí ndataun.

    Rígi̱ niguma ga̱jma̱a̱ ixi̱ rí nixtajmáá oro. Dí gídáʼ náa awúu̱n timbá cuarto ndrígóo guʼwá xtíin rí nduyamajkuíí Dios. Najmaa mu mikarámáʼ dí ndataun (Éx 39:38; 1Re 6:20; Lu 1:11). Atayáá apéndice B5.

  • Náa nakarámáʼ tsigijñaʼ.

    Rígi̱ ma̱ndoo miʼni ga̱jma̱a̱ ku̱ba̱ʼ, itsí o ixi̱ náa nda̱wa̱á nutamaʼ ajua̱nʼ mu maʼni mitsídánʼ ma̱ngaa nuxtajmáá cobre, ikhí nuxnajxi̱ tsigijñaʼ, nindxu̱u̱ mbá rí xóo nduyamajkuíí Dios. Náa rexo̱o̱ guʼwá rí nduyamajkuíí Dios gíʼ mbá “náa mikarámáʼ tsigijñaʼ dí niguma ga̱jma̱a̱ cobre” (Éx 27:1; 39: 39; Gé 8:20; 2Cr 4:1). Atayáá apéndice B5 ga̱jma̱a̱ B8.

  • Náa rí mitsídánʼ.

    Nindxu̱u̱ náa nuxnajxi̱ tsigijñaʼ ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ náa inuu bíjní, náa kúbá o náa mbá rí mitsídánʼ. Nguáná nijmaa mu mbuyamajkuíí Dios, mú itháán má nijmún náa mbuyamajkún dioses bi̱ ragájkhun (Nú 33:52, nota; 1Re 3:2; Jer 19:5).

  • Nagabi̱ín.

    Nindxu̱u̱ índo̱ natanga̱a̱ naxtáa mbáa xa̱bu̱ bi̱ nikháñuu. Náa griego ajngáa anástasis nandoo gáʼthúu̱n ‹nagijxi̱i̱› o ‹natujxi̱i̱›. Náa Biblia najuiʼthá mbá mijna gu̱wa̱ʼ rí nigabi̱ín xa̱bu̱ asndu dí nigabi̱i̱ Jesús, rí niʼni Jeobá. Maski ajndu Elías, Eliseo, Jesús, Pedro ga̱jma̱a̱ Pablo ninigabi̱ín xa̱bu̱, nakujmaa kaʼwu rí tsiaki̱i̱ ndrígóo Dios nijmún. Rí magabi̱ín xa̱bu̱ náa tsu̱du̱u̱ ku̱ba̱ʼ “bi̱ nini̱ rí májánʼ ga̱jma̱a̱ bi̱ túni̱ rí májánʼ” xúʼko̱ gámbanúu rí nandoo Jeobá (Hch 24:15). Náa Biblia ma̱ngaa naʼthí ga̱jma̱a̱ numún “bi̱ nigabi̱ín ginii” mekhuíí o “timbíin bi̱ nigabi̱ín”, bi̱ nindxu̱ún a̱ngui̱i̱n Jesús bi̱ kaxtaʼwíin ga̱jma̱a̱ espíritu (Flp 3:11; Ap 20:5, 6; Jn 5:28, 29; 11:25).

  • Najngudi̱i̱ aʼkhá.

    Náa Escrituras hebreas, rígi̱ kuajtuminaʼ ga̱jma̱a̱ tsigijñaʼ rí nuxnaxi̱ mu xa̱bu̱ xuajin ma̱ndoo muxuʼmamijná náa Dios ga̱jma̱a̱ rí mbuyamajkuíí. Xó má naʼthí náa Xtángoo ndrígóo Moisés, nuxnaxi̱ tsigijñaʼ rígi̱ mámbá tsiguʼ índo̱ na̱jkha̱nú Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá, mu xúʼko̱ ma̱ndoo mambajxíín gajmiún Dios maski ajndu nixudami̱jná aʼkhá. Tsigijñaʼ rúʼko̱ nandoo gáʼthúu̱n tsigijñaʼ ndrígóo Jesús, rí niʼni majngudi̱i̱ mbá kayuuʼ aʼkhúún xa̱bu̱ numbaaʼ mbóó miʼtsú asndu kámuu. Xúʼko̱ niʼni rí xúgíinʼ xa̱bu̱ ma̱ndoo mambajxíín gajmiún Jeobá (Le 5:10; 23:28; Col 1:20; Heb 9:12).

  • Najuiʼtá tsrígú.

    Matani̱ miñín o marata̱ dí magíʼnuu mbá dí ra̱májánʼ mbáa. Mú rígi̱ na̱nguá nindxu̱u̱ dí marata wéñííʼ mbáa o matatsaʼwajmáa. Á mu Dios nindxu̱u̱ bi̱ naʼthí o mbáa bi̱ ikhaa nagiʼmaa maʼthí, nagiʼdoo numuu ga̱jma̱a̱ nambánuu tsiaki̱i̱ (Gé 12:3; Nú 22:12; Gál 3:10).

  • Nakúwá ngíná.

    Rí xóo nusngajma dí nagawúunʼ a̱jkiu̱ún índo̱ mbáa nakháñúu o ga̱jma̱a̱ numuu mbá gamiéjunʼ dí narígá. Nákhá mbiʼi rí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia xa̱bu̱ naguʼwún makuwá ngíná nguáthá mbiʼi. Xa̱bu̱ numbiyaʼ ngínún ma̱ngaa nugíʼ mbá xtíin kiejuunʼ, nuxtrámáʼ idiʼ edxu̱ún, nuxkuʼtu xtíñún ga̱jma̱a̱ nuxnáá tsoxtún. Nguáná náa nakháñúu mbáa nuthúún magún xa̱bu̱ bi̱ nuruma mu mumbi̱ya̱ʼ (Gé 23:2; Est 4:3; Ap 21:4).

  • Nambánún.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ índo̱ a̱jmi̱i̱n xa̱bu̱ nuxudamijna̱ dí rígá mbá rí munimbaníí o rígá mbá rí muniña̱a̱ʼ runi̱. Ma̱ndoo maʼni Dios gajmíi̱n xa̱bu̱ numbaaʼ, o kaníkhíín xa̱bu̱ numbaaʼ. Nguáná, mbáwíí má tsáa eyóoʼ maʼnimbánuu. Mú nguáná, nájmi̱i̱n ndayóoʼ munimbáníí rí nixudami̱jna̱. Raʼkháa i̱ndó Dios nambánuu gajmíi̱n xa̱bu̱, náa Biblia ma̱ngaa naʼthí rí nambánún xa̱bu̱, xuajin majkhaʼ, xuajin mba̱ʼu̱ ga̱jma̱a̱ mbá nguéjmi̱i̱n xa̱bu̱. Rí itháan gíʼdoo numuu rí nimbánún nindxu̱u̱ rí Dios nimbánuu ga̱jma̱a̱ Abrahán, David ma̱ngaa náa xa̱bu̱ Israel (rí nimbánún náa Xtángoo) ga̱jma̱a̱ náa Israel ndrígóo Dios (nimbánúún nuxi̱ʼ) (Gé 9:11; 15:18; 21:27; Éx 24:7; 2Cr 21:7).

  • Nandii.

    Nindxu̱u̱ asndu káʼníí nandii mbiiʼ rí nacha̱ ejkha̱ roʼoo ga̱jma̱a̱ nagudíin xa̱bu̱. Naʼthí itháán ga̱jma̱a̱ numuu índo̱ Dios naʼni marigá numuu rí xa̱bu̱ tsénimbu̱ún (Jer 24:10; Eze 38:22, 23).

  • Nardo.

    Ninindxu̱u̱ mbá aceite maña̱ʼ rí ndataun ga̱jma̱a̱ minumuu wéñuuʼ. Nagájnuu náa iná rí mbiʼyuu espicanardo (Nardostachys jatamansi). Xa̱bu̱ naguʼwún munda̱wa̱a̱ʼ aceite rí na̱nguá májánʼ wéñuuʼ o nuninduwaʼ rí nindxu̱u̱ aceite nardo. Mbáa rígi̱ numuu rí Marcos ga̱jma̱a̱ Juan ninirámáʼ rí aceite dí “mbawíí nardo” nixidírámáán’ náa edxu̱u̱ Jesús (Mr 14:3; Jn 12:3).

  • Náskoo.

    Nindxu̱u̱ mbújní rí nagájnáa índo̱ nurujtsi̱i̱ tsígáʼ ga̱jma̱a̱ nundijthíí. Najmaa ajngáa rígi̱ mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu mbá rí tsíñún gúyáá ma̱ngaa mbá dí ragíʼdoo numuu (Sl 1:4; Job 21:18; Mt 3:12).

  • Naxtaʼwíin.

    Náa ajngáa hebreo nandoo gáʼthúu̱n ‹mataxtíguíí aceite›, ‹mataxtajmáá› o ‹mataxidirámááʼ›. Nuxidirámááʼ aceite náa edxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ o náa mbá rí majmaa mu mixnájxi̱ náa maguma mbá ñajunʼ kiejuunʼ. Náa Escrituras Griegas Cristianas, ajngáa rígi̱ najmaa mu miʼtá rí nikhánún espíritu santo náa bi̱ nixtaʼwíin mu makuwá mekhuíí (Éx 28:41; 1Sa 16:13; 2Co 1:21).

  • Nazareno.

    Nindxu̱u̱ i̱mba̱ xóo nutháán Jesús numuu rí na̱ʼkha̱ náa xuajin Nazaret. Mbáa ajngáa rígi̱ nambríguii ga̱jma̱a̱ ajngáa hebreo rí nandoo gáʼthúu̱n “rudiuuʼ” rí nijmaa náa Isaías 11:1. Nda̱wa̱á xúʼko̱ nijmaniún xa̱bi̱i̱ Jesús (Mt 2:23; Hch 24:5).

  • Nazareo.

    Na̱ʼkha̱ náa ajngáa hebreo dí najmaa mu miʼtá “nixtaʼwíi”, “nixnájximinaʼ”, “niguma wájíiʼ”. Nirígá a̱jma̱ enii nazareo: Bi̱ nandún ikhi̱ín mani̱ndxu̱ún ga̱jma̱a̱ bi̱ Dios naʼni rí mani̱ndxu̱ún. Xa̱bekha ga̱jma̱a̱ gu̱ʼu̱ ma̱ndoo muxudamíjna̱ muni̱ mbá rí kiejunʼ náa Jeobá mu makuwá xóo nazareo mbá nguáthá mba̱yu̱u̱ʼ. Bi̱ nandún ikhi̱ín mani̱ndxu̱ún rígá mbá ajtsú dí xándoo muni̱: Xándoo muwa̱a̱n iya najnga̱a̱, ni má i̱ʼwáʼ dí naguma ga̱jma̱a̱ iyooʼ uva, xándoo mi̱ʼda̱ edxu̱ún ga̱jma̱a̱ xándoo muru̱gua̱a̱ mbáa wajinʼ. Bi̱ Dios naʼni mani̱ndxu̱ún nazareo, nanindxu̱ún náa mbá xúgíʼ mbiʼi rí nakúwá, ga̱jma̱a̱ Jeobá naʼthúún ndiéjunʼ gáʼyóoʼ munimbaníí (Nú 6:2-7; Jue 13:5).

  • Ndxajkun bi̱ kayá edxu̱u̱.

    Náa Escrituras Hebreas, xígi̱ kaʼnii mbiʼyuu ma̱ngaa ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱. Náa Escrituras Griegas Cristianas, ajngáa rígi̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numún ndxajkun bi̱ guáʼdáá itháán numún, mbáa ikhí ma̱ngaa kúwá bi̱ ninindxu̱ún ndxajkun bi̱ phú kuya̱ edxu̱u̱ ga̱jma̱a̱ bi̱ nutañajúúnʼ mbá 24 grupo ndxajkun (2Cr 26:20; Esd 7:5; Mt 2:4; Mr 8:31).

  • Ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱.

    Náa Xtángoo ndrígóo Moisés, ndxajkun bugi̱ gíʼdoo itháán numuu. Náa inuu Dios ikhaa kajkuáa ñawúunʼ xuajin ga̱jma̱a̱ kayá edxu̱u̱ náa eʼwíinʼ ndxajkun. Ma̱ngaa nagumbiʼyuu “ndxajkun bi̱ kayá edxu̱u̱” (2Cr 26:20; Esd 7:5). I̱ndó ikhaa ma̱ndoo mato̱ʼo̱o̱ náa phú Mikaʼwu, náa mbá níʼkhóo guʼwá xtíin, nda̱wa̱á niʼni náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. I̱ndó nato̱ʼo̱o̱ káaʼ mbá miʼtsu rí mbá tsiguʼ, Mbiʼi rí Majmangudi̱i̱ aʼkhúún. Ajngáa ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n Jesucristo (Le 16:2, 17; 21:10; Mt 26:3; Heb 4:14).

  • Ndxajkun.

    Ninindxu̱u̱ bi̱ niwi̱ji̱ inún xa̱bu̱ xuajin náa inuu Dios, niʼsngúún xa̱bu̱ tsáá nindxu̱u̱ Dios ga̱jma̱a̱ xú káʼnii nindxu̱u̱ xtángoo ndrígóo. Ikhaa ninindxu̱u̱ bi̱ nixnájxi̱ tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ numún xa̱bu̱ xuajin, ma̱ngaa niʼtájkáan ga̱jma̱a̱ numún. Nákhá xóó nda̱a̱ Xtángoo ndrígóo Moisés, bi̱ niʼni ñajunʼ rígi̱ nindxu̱u̱ bi̱ kayá edxu̱u̱ náa mbá guʼwíin xa̱bu̱. Xó má naʼthí náa Xtángoo rí bi̱ ninindxu̱ún ndxajkun nindxu̱ún e̱ji̱i̱n Aarón bi̱ niguwáʼ náa xuajin chíʼgíiʼ ndrígóo Leví ga̱jma̱a̱ eʼwíinʼ levitas numbañún. Mú índo̱ nimbánuu nuxi̱ʼ, Israel dí rígá mekhuíí ni̱jkha̱nú ninindxu̱u̱ mbá xuajin náa kúwá ndxajkun ga̱jma̱a̱ Jesucristo nindxu̱u̱ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ (Éx 28:41; Heb 9:24; Ap 5:10).

  • Ndxo̱o̱ dí Nigijxi̱i̱ ginii kayuuʼ, Ndxo̱o̱ Xmáná.

    Atayáá PENTECOSTÉS.

  • Ndxo̱o̱ Guʼwá rí nduyamajkuíí Dios.

    Ndxa̱a̱ rígi̱ nigumariya̱a̱ʼ mu maguma kaʼwi̱i̱ goʼwóo Dios nda̱wa̱á dí Antíoco Epífanes niʼni gachúu. Ndxa̱a̱ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ 25 ñajuunʼ gu̱nʼ kislev ga̱jma̱a̱ ndajyúuʼ mbá migiñuʼ mbiʼi (Jn 10:22).

  • Ndxo̱o̱ guʼwá Xtúguá.

    Ma̱ngaa nigumbiʼyuu Ndxo̱o̱ guʼwá Xtíin o Ndxo̱o̱ rí Naxtagijxi̱i̱. Rígi̱ nigumariya̱a̱ʼ mbiʼi 15 asndu 21 ñajuunʼ gu̱nʼ etanim nirígá rígi̱ ga̱jma̱a̱ numuu dí xa̱bu̱ Israel nirajxi̱i̱ rí nixná iwáá tsiguʼ rúʼko̱. Nindxu̱u̱ mbá mbiʼi tsímáá mu muxnáa núma̱aʼ Jeobá ga̱jma̱a̱ numuu dí niʼni tsajkurámuuʼ rí nidu. Índo̱ xtáa rarígá ndxa̱a̱, xa̱bu̱ nakúwá náa guʼwá xtúguá mu marmáʼáan a̱jkiu̱ún xóo nikúwá índo̱ nigájnún náa Egipto. Xa̱bekha ndayóoʼ rí magún náa Jerusalén mu muniriya̱a̱ʼ ajtsú enii ndxa̱a̱ mbá rí ikhaa nindxu̱u̱ Ndxo̱o̱ guʼwá Xtúguá (Le 23:34; Esd 3:4).

  • Ndxo̱o̱ Pan dí Ragíʼdoo Levadura.

    Timbá rí mbá ajtsú ndxa̱a̱ rí itháán gíʼdoo numuu dí nuniriya̱a̱ʼ israelitas. Nagi̱ʼdu̱u̱ 15 ñajuunʼ nisán, mbiʼi nda̱wa̱á dí nirígá Pascua ga̱jma̱a̱ ndajyúuʼ mbá juwan mbiʼi. Mbiʼi rúʼko̱ i̱ndó naʼphu̱ pan dí ragíʼdoo levadura, mu xúʼko̱ marmáʼáan a̱jkiu̱ún xóo nikúwá nákhá nigájnún náa Egipto (Éx 23:15; Mr 14:1).

  • Nefilim.

    Ninindxu̱ún e̱jñu̱ún ángeles bi̱ nirtajxi̱mi̱jna̱ xa̱bu̱ bi̱ niguáʼdiin gajmiún wa̱ʼxiúnʼ xa̱bu̱ numbaaʼ nákhá xóo tséxnúu ruʼwambiʼ, ikhiin ninindxu̱ún xkawi̱i̱nʼ wéñuuʼ (Gé 6:4).

  • Nehilot.

    Nindxu̱u̱ mbá ajngáa rí na̱nguá eyáá ndiéjunʼ phú eyoo gáʼthúu̱n, rí na̱ʼkha̱ náa edxu̱u̱ Salmo 5. Tikhuun nakumu̱ún rí nindxu̱u̱ mbá ajua̱nʼ rí nundiyííʼ, ajngáa rígi̱ náa hebreo nunimbríguíi ga̱jma̱a̱ ajngáa jalíl, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹flauta›. Ma̱ngaa ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ mbá aʼwóo ajmúú.

  • Netineos.

    Nindxu̱ún xa̱bu̱ bi̱ niñejunʼ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios bi̱ na̱nguá nindxu̱ún israelitas. Náa ajngáa hebreo, nandoo gáʼthúu̱n ‹nijuixnájxi̱i̱n›, nandoo gáʼthúu̱n rí nijuixnájxi̱i̱n muñajunʼ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Mbáa ikhiin ninindxu̱ún e̱jñu̱ún gabaonitas, bi̱ Josué nixnúún ñajunʼ “dí murangoo ixi̱ ga̱jma̱a̱ dí mbuyáʼ iyaʼ dí majmúún xa̱bu̱ xuajin ga̱jma̱a̱ dí majmaa náa najuixnájxi̱ tsigijñaʼ náa inuu Jeobá” (Jos 9:23, 27; 1Cr 9:2; Esd 8:17, nota).

  • Ngajua rí tsétumuu.

    Xóo najuiʼtájuíi ajngáa jésedh náa hebreo. Nandoo gáʼthúu̱n ngajua rí naxkajxi̱i̱ mbáa mu maʼnimbánuu dí nikudaminaʼ, rí maʼni má xúʼko̱ dí májánʼ, dí mawiji̱ jmbu ga̱jma̱a̱ rí mambajxúu má xúʼko̱ ga̱jma̱a̱ mbáa. Ngajua rígi̱ nindxu̱u̱ dí Dios nasngájmúún xa̱bu̱ numbaaʼ, mú mbáa xa̱bu̱ ma̱ngaa ma̱ndoo masngájmuu i̱mba̱a̱ ngajua rígi̱ (Éx 34:6; Rut 3:10).

  • Ngu̱ʼwa̱ rí mitsúʼkháan.

    Nindxu̱u̱ mbá rí Dios nandoo maʼni rí niyéjxi̱i̱ ngu̱ʼwa̱ mu masngájma mbiʼi rí kaʼyoo, i̱ndó nasngájmúún bi̱ ikhaa nandoo mbuyáá (Mr 4:11; Col 1:26).

  • Nijuiʼtsiwáanʼlú.

    Nindxu̱u̱ mbá rí naguma numáá mu maguma kríya̱a̱ʼ mbáa bi̱ xtáa náa guʼwá e̱jua̱nʼ, mbá náa rí naguma gínáa, namínuuʼ, mbá aʼkhá o mbá náa kaxtúmaa maʼni. Nguáná tséjmanumáá ga̱jma̱a̱ mbújkha̱a̱ (Is 43:3). Mbá xkri̱da, náa Israel jiámá bi̱ nindxu̱ún ejín guaʼnii ga̱jma̱a̱ xujkhúʼ i̱ya̱ bi̱ nagumiin ginii, kaʼñún Jeobá ga̱jma̱a̱ niwaxtaʼwíin mu muni̱ ñajuunʼ ikhaa. Ndiyóoʼ rí miʼtsiwíin o maguma numáá mu ma̱ndoo makáwíin náa rí kaxtumiin muni̱ rígi̱ (Nú 3:45, 46; 18:15, 16). Á mu mbáa xedi̱ bi̱ najmangu̱u̱ʼ jngruigo̱o̱ xúʼkhíín ga̱jma̱a̱ naxíyáa mbáa, bi̱ xediu̱u̱ gíʼmaa rí maʼni numa mu xúʼko̱ xákháñúu (Éx 21:29, 30). Mú tséndrigú rí naxná mbáa bi̱ naxíyáa kiejuunʼ ndxájuu (Nú 35:31). Náa Biblia naʼthí rí itháán gíʼdoo numuu nindxu̱u̱ rí Cristo niʼtsiwáánʼ índo̱ ikhaa nixnáximinaʼ xóo tsigijñaʼ mu maʼni káwáánʼ náa aʼkhá ga̱jma̱a̱ rí nakháñulú (Sl 49:7, 8; Mt 20:28; Ef 1:7).

  • Nisán.

    I̱mba̱ nuxi̱ʼ xóo nigumbiʼyuu gu̱nʼ abib nda̱wa̱á rí nitangiín rí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia. Gu̱nʼ nisán nindxu̱u̱ rí nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario rí najmún mámbá mbiʼi, gu̱nʼ rígi̱ nindxu̱u̱ rí maʼni juwan. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ marzo naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ abril (Ne 2:1). Atayáá apéndice B15.

  • Nixkuʼtu xtíñuu.

    Dí nuxkuʼtu xtíñún nindxu̱u̱ mbá dí xóo nusngajma dí kúwá ngíná judío. Nuxkuʼtu náa aphuu xtíin mu xúʼko̱ maguanúu pa̱ʼtha náa tsu̱xtu̱ún, raʼkháa má xúgíʼ exkuʼtu rí asndu nánguá kaʼnii mugíʼ (Gé 37:34; Est 4:1; Hch 14:14).

  • Nubúúnʼ xkawiʼ kayuuʼ.

    Ajngáa rígi̱ najuiʼtájuíi náa ajngáa griego pornéia, nandoo gáʼthúu̱n mbá xúgíʼ enii rí xóo xa̱bu̱ nubúúnʼ rí náa xtángoo ndrígóo Dios tsíyoo gáʼyoo. Rígi̱ nindxu̱u̱ índo̱ mbáa nakudaminaʼ aʼkhá ga̱jma̱a̱ i̱mba̱a̱, rí nugujuamíjna̱, rí xa̱bu̱ bi̱ xóó tsédamijná nubúúnʼ, rí nubúúnʼ kaníkiin xa̱bekha ga̱jma̱a̱ gu̱ʼu̱ ma̱ngaa rí nubúúnʼ gajmiún xujkhúʼ. Náa Apocalipsis índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu religión rí nindxu̱u̱ xóo a̱ʼgu̱ bi̱ nagujuamínáʼ rí najmaʼnuuʼ xóo “Babilonia rí Mba̱a̱”, nindxu̱u̱ numuu rí nimbáxu̱u̱ gajmíi̱n xa̱bu̱ ñajunʼ numbaaʼ mu xúʼko̱ magiʼdoo itháán tsiaki̱i̱ ga̱jma̱a̱ mbújkha̱a̱ (Ap 14:8; 17:2; 18:3; Mt 5:32; Hch 15:29; Gál 5:19). Atayáá BI̱ NAGUJUAMÍNÁʼ.

  • Nuni̱ aʼkhá gajmiún i̱mba̱a̱.

    Nindxu̱u̱ índo̱ xa̱bu̱ bi̱ nidamijná nubúúnʼ gajmiún mbáa bi̱ na̱nguá ndiya̱a̱ (Éx 20:14; Mt 5:27; 19:9).

  • Nuri̱ya̱ʼ suerte.

    Rí naguʼwún nuni̱ xa̱bu̱ nákha wajyúuʼ mu muraʼwíí rí muni̱. Nundri̱ya̱ʼ itsí majkhaʼ o ixi̱ majkhaʼ náa xtábúxa o náa mbá traste nda̱wa̱á nubajngaa. Rí nagájnuu o dí nuri̱ya̱ʼ nasngájma ndiéjunʼ rí ma̱ndoo muni̱. Nuni̱ rígi̱ nda̱wa̱á rí nutajkáan. Náa phú e̱ʼkha̱ ajngáa rígi̱ ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n ‹niʼkhóo› o ‹nitraʼwíí› (Pr 16:33; Is 57:6; Mt 27:35).

  • Nurkuéyimijná.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ rí mbájkhu nuniña̱a̱nʼ ruphiʼtsu mbá nguáthá mbiʼi. Xa̱bu̱ israelitas nurkuéyimijná índo̱ na̱jkha̱nú Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá o índo̱ kúwá náa mbiʼi mingíjyúuʼ ga̱jma̱a̱ índo̱ ndañuúnʼ ikha ndrígóo Dios. Xa̱bu̱ judíos nurkuéyimijná mbá a̱jkhu̱ nuthu rí mbá tsiguʼ mu marmáʼáan a̱jkiu̱ún rí xú kaʼnii niguwáʼ rakúwá. Bi̱ cristianos na̱nguá má extandu̱ʼu̱u̱n dí murkueyimijná (Esd 8:21; Is 58:6; Lu 18:12).

  • Nuxna ajngún.

    Nindxu̱u̱ índo̱ nuthi mbá rí ndiyáá o mbá rí nakudaminaʼ mbáa xa̱bu̱ maʼnimbánuu o xáʼnimbánuu. Índo̱ nuxná ajngún nindxu̱u̱ náa mbáa xa̱bu̱ bi̱ itháán gíʼdoo numuu, mú itháán náa Dios. Jeobá nixná ajngóo rí gajkhun maʼnimbánuu rí niʼthúu̱n Abrahán (Gé 14:22; Heb 6:16, 17).

  • Nuxpajtii.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas naʼthí rí najmún cuarta mu muxpajxtii ga̱jma̱a̱ mbáa, náa inuu trámáʼ xndúu o rí mikúdú (Jn 19:1).

  • Ñajunʼ mitsúʼkháan.

    Mbájmbu eʼyamajkuíí Dios índo̱ nuʼtáraʼa o nuʼni ñajunʼ mitsúʼkháan (Ro 12:1; Ap 7:15).

O

  • Olíbano.

    Ninindxu̱u̱ mbá rí nijndooʼ o wajyooʼ ixi̱ ga̱jma̱a̱ rí nagájnuu náa xtáʼdu̱u̱ iná rí nagumbiʼyuu Boswellia. Índo̱ nakha nagájnuu xu̱u̱ʼ rí ndataun. Nindxu̱u̱ mbá rí nunda̱wa̱a̱ʼ náa rí ndataun dí najmaa náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Ma̱ngaa nugri̱gu náa tsu̱du̱u̱ tsigijñaʼ dí tsígáʼ ga̱jma̱a̱ náa pan dí najuixnájxi̱ dí rígá náa Mikaʼwu (Éx 30:34-36; Le 2:1; 24:7; Mt 2:11).

  • Omer.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ dí naʼni xó mbá 2,2 litro, o mbá décima parte ndrígóo efá (Éx 16:16, 18). Atayáá apéndice B14.

  • Ónice.

    Nindxu̱u̱ itsí mitsaanʼ rí mixtiʼkhu color xóo, (skuniʼ, xáníʼ, maña̱ʼ, gidiʼ ga̱jma̱a̱ maxaʼ) kandawo̱o̱ʼ miʼxáʼ. Nitima náa xtiin kiejuunʼ rí nigíʼ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ (Éx 28:9, 12; 1Cr 29:2; Job 28:16).

P

  • Palmo.

    Nindxu̱u̱ xóo mbá paskoo ñawáanʼ, dí nagiʼdu̱u̱ náa a̱ʼdióo ñawáanʼ rí mba̱a̱ asndu náa a̱ʼdióo ñawáanʼ rí chíʼgíiʼ índo̱ nataxuájan. Awan rígi̱ nagájnuu náa mbá gúʼxúʼ dí nindxu̱u̱ 44,5 centímetros, ikha jngóo mbá paskoo ñawáanʼ naʼni mbá 22,2 centímetros (Éx 28:16, nota; 1Sa 17:4). Atayáá apéndice B14.

  • Pan rí najuixnájxi̱.

    Pan rígi̱ a̱jma̱ ru̱tsu̱u̱ karngujxi̱, majun pan náa mámbá ru̱tsu̱u̱ (12 pan rí mbá xúgíʼ) jngútámáʼ náa mesa dí rígá náa níʼkhóo rí kaʼwu náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ guʼwá náa nduyamajkuíí Dios. Ma̱ngaa mbiʼyuu “pan rí karngujxi̱” o “pan rí najuixnájxi̱”. Mámbá sábado naxtiʼkhu̱u̱ pan rígi̱ rí najuixnájxi̱ náa Dios. I̱ndó ndxajkun e̱ʼphu̱ pan rí nagajta̱a̱ ikhí (2Cr 2:4, nota; Mt 12:4; Éx 25:30; Le 24:5-9; Heb 9:2). Atayáá apéndice B5.

  • Papiro.

    Nindxu̱u̱ rajxa̱ dí rígá náa iyaʼ nambríguíi ga̱jma̱a̱ xmagu. Najmaa mu miʼni ga̱jma̱a̱ canasta, barco ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ. Ma̱ngaa nijmaa náa miʼnirámáʼ letra xó má mbá i̱yi̱i̱ʼ, nijmaa náa mbaʼa rollo (Éx 2:3).

  • Pascua.

    Nindxu̱u̱ ndxa̱a̱ dí nigumariya̱a̱ʼ mámbá tsiguʼ índo̱ ni̱jkha̱nú 14 ñajuunʼ gu̱nʼ abib (rí nda̱wa̱á nigumbiʼyuu nisán) mu xúʼko̱ marmáʼáan a̱jkiu̱ún israelitas xóo nikáwíin náa Egipto. Nuxiyáa ga̱jma̱a̱ nuxumbi̱i̱ʼ mbáa a̱ʼdá mugu̱ o mbáa a̱ʼdá tsújtuunʼ nda̱wa̱á naʼphi̱i̱ ga̱jma̱a̱ yaʼwu miʼkhu̱u̱n ma̱ngaa pan dí ragíʼdoo levadura (Éx 12:27; Jn 6:4; 1Co 5:7).

  • Pectoral.

    Nindxu̱u̱ mbá xtíin náa tima itsí mitsaanʼ dí nagiʼma náa tso̱xto̱o̱ ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ náa Israel mámbá rí nato̱ʼo̱o̱ náa rí Mikaʼwu. Ma̱ngaa ikhí gíʼma Urim ga̱jma̱a̱ Tumim, dí najmaa mu mbiʼyáá dí niraʼwíí maʼni Jeobá, ikha jngóo nagumbiʼyuu, “xtíin dí magiʼma náa tsoxto̱o̱ ndxajkun rí majmaa mu mbiʼyáá ndiéjunʼ eraʼwíí maʼni Dios” (Éx 28:15-30). Atayáá apéndice B5.

  • Pentecostés.

    Ninindxu̱u̱ dí maʼni raga̱jma̱ ndxa̱a̱ rí itháán mba̱ʼu̱, náa xúgíinʼ xa̱bekha judíos ndiyóoʼ muniriya̱a̱ʼ náa Jerusalén. Náa Escrituras Hebreas ndxa̱a̱ rígi̱ nagumbiʼyuu Ndxo̱o̱ dí Nigijxi̱i̱ ginii kayuuʼ o Ndxo̱o̱ Xmáná, mú náa Escrituras Griegas Cristianas nindxu̱u̱ Pentecostés rí nagumariya̱a̱ʼ 50 mbiʼi nda̱wa̱á rí 16 ñajuunʼ gu̱nʼ nisán (Éx 23:16; 34:22; Hch 2:1).

  • Pergamino.

    Nindxu̱u̱ xtún mugu̱, tsu̱jtuunʼ o ejín xédí, nijmún ikhí mu muniraʼmáʼ. Ndajyúuʼ itháán ki xóo papiro ga̱jma̱a̱ nijmaa mu miʼnirámáʼ rí naʼthí náa Biblia. Mbáa pergamino dí Pablo nindo̱ʼo̱o̱ Timoteo ninindxu̱u̱ tikhuu dí nigájnuu náa Escrituras Hebreas. Tikhuu rollo dí nikujmaa náa mar Muerto nindxu̱u̱ pergamino (2Ti 4:13, nota).

  • Persia, persas.

    Ninindxu̱u̱ mbá xuajin ga̱jma̱a̱ xa̱bu̱ bi̱ kúwá ikhí kuyamijná gajmiún xa̱bu̱ medos. Nákhá ginii xa̱bu̱ persas i̱ndó kúwá náa suroeste ndrígóo kúbá iraní. Índo̱ niʼtáñajunʼ Ciro el Grande (tikhun xa̱bu̱ bi̱ nuthi xóo nirígá nákhá wajyúuʼ rí anu̱u̱ nindxu̱u̱ xa̱bu̱ persa ga̱jma̱a̱ ru̱dúu̱ nindxu̱u̱ a̱ʼgú meda), xa̱bu̱ persas niguánú nitañajúúnʼ xa̱bu̱ medos maski má xúʼko̱ niguánú nitañajunʼ mbóó. Ciro nigruigú xuajin Babilonia nákhá tsiguʼ 539 ts.g., ga̱jma̱a̱ niniñúúnʼ rí xa̱bu̱ judíos matangi̱ín náa ku̱bu̱únʼ. Náa mbri̱ga̱a̱ niʼtáñajunʼ persas ninindxu̱u̱ náa mañu Indo asndu náa narámaaʼ a̱jkha̱ʼ náa lamáa Egeo. Xa̱bu̱ persas nitañajúúnʼ má xúʼko̱ judíos asndu índo̱ Alejandro Magno niʼngo̱o̱ niʼni gajmíi̱n xa̱bu̱ persa nákhá tsiguʼ 331 ts.g. Daniel ma̱ngaa niʼtáriyaʼ dí xa̱bu̱ persas maguánú mutañajunʼ. Naʼthí ma̱ngaa náa libros ndrígóo Esdras, Nehemías ga̱jma̱a̱ Ester (Esd 1:1; Da 5:28; 8:20). Atayáá apéndice B9.

  • Pim.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱, xóo nuruma filisteo dí nunu̱u̱ ajua̱nʼ. Náa nindii arqueólogo náa Israel nikujma̱a̱ mbaʼa itsí dí nugiewan ga̱jma̱a̱ dí nirígá nákhá wájyúuʼ náa tima consonante hebreo náa na̱ʼkha̱ ajngáa pim, dí ki̱wu̱n naʼni 7,8 gramo, dí naʼni xóo 0,67 siclos (1Sa 13:20, 21).

  • Pinzas.

    Rígi̱ niguma ga̱jma̱a̱ oro, najmún náa guʼwá xtíin ma̱ngaa náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios mu mutsijui̱i̱ʼ agiuuʼ lámpara (Éx 37:23).

  • Pórtico.

    Ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n 1) a̱jma̱ guʼwá dí niʼni Salomón, 2) guʼwá rí wíji̱ mbaʼ náa inuu guʼwá rí nduyamajkuíí Dios dí niʼni Salomón, 3) dí tima náa natu̱ʼu̱u̱n ga̱jma̱a̱, ma̱ngaa dí gíʼma náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios dí niwasngájmáá Ezequiel, 4) náa natu̱ʼu̱u̱n ga̱jma̱a̱ rí kúgoo, 5) guʼwá rí kúgoo ga̱jma̱a̱ wájun rajkhúu (1Re 7:6; 2Cr 3:4; Eze 8:16).

  • Pórtico ndrígóo Salomón.

    Guʼwá rí nduyamajkuíí Dios dí nirígá nákhá mbiʼi rí nixtáa Jesús, guʼwá rígi̱ gíʼdoo columna dí naguanúu náa na̱ʼkha̱ a̱jkha̱ʼ náa rexo̱o̱ guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Nakumu̱ún rí ninindxu̱u̱ dí nirígá náa guʼwá rí ndiyamajkuíí Dios dí niʼni Salomón. Ikhí ni̱jkha̱ kruígo̱o̱ Jesús índo̱ niʼni “migúwán” ga̱jma̱a̱ ikhí nigimbíin timbíin cristianos mu mbuyamajkuíí Dios (Jn 10:22, 23; Hch 5:12). Atayáá apéndice B11.

  • Poste rí mitsúʼkháan.

    Ajngáa hebreo (ʼasheráh) nandoo gáʼthúu̱n 1) mbá poste rí nandoo gáʼthúu̱n Aserá, diosa cananea bi̱ naʼni rí muguaʼdíin e̱ji̱n, o 2) mbá xtiʼkhuu diosa bugi̱. Nakujmaa dí ninindxu̱u̱ poste rí wájun, raʼkháa má kañiiʼ niguma ga̱jma̱a̱ ixi̱. Mbáa ninindxu̱u̱ poste rí na̱nguá kiʼtháá o ixi̱ (Dt 16:21; Jue 6:26; 1Re 15:13).

  • Presencia.

    Tikhuu rí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Escrituras Griegas Cristianas nandoo gáʼthúu̱n índo̱ gátanga̱a̱ Jesucristo xóo Rey mesiánico. Rígi̱ nirígá índo̱ nigruigú rí maʼtáñajunʼ ga̱jma̱a̱ mambáa índo̱ gáʼni iwáá mbiʼi rí kuwáanʼ. Rí mata̱nga̱a̱ Cristo na̱nguá eyoo gáʼthúu̱n rí maʼkha̱a̱ ga̱jma̱a̱ mbá nacha̱ gáʼgáa. Rígi̱ mbajyúuʼ mbá nguáthá mba̱yu̱u̱ʼ mbiʼi (Mt 24:3).

  • Procónsul.

    Ninindxu̱u̱ mbáa xa̱bu̱ ñajunʼ bi̱ itháán gíʼdoo numuu náa mbayuuʼ Roma. Ikhaa nigiʼdoo ñajunʼ rí maʼnimbánuu xkujndu ga̱jma̱a̱ niʼtáñajúúnʼ soldados. Maski má ajndu dí niraʼwíí maʼni ndayóoʼ má mbaʼyoo Senado romano (Hch 13:7, nota; 18:12, nota).

  • Profeta.

    Xa̱bu̱ bi̱ Dios najmiuu mu maʼtáriyaʼ rí nandoo maʼni. Nindxu̱ún xa̱bu̱ bi̱ nagún ku̱ñu̱u̱n ajngóo Dios, raʼkháa i̱ndó nuthi dí marigá, ma̱ngaa nusngáa ga̱jma̱a̱ nuthúún xa̱bu̱ ndiéjunʼ gíʼmaa muni̱ ma̱ngaa mbá rí Jeobá naraʼwíí maʼni (Am 3:7; 2Pe 1:21).

  • Proverbio.

    Nindxu̱u̱ mbá nguáthá ajngáa náa nagájnuriyo̱o̱ʼ ku̱ma̱ dí rígá mbá dí naʼsngáa o naʼthí mbá rí gajkhun ga̱jma̱a̱ káaʼ nguéjma̱ ajngáa. Proverbios rí na̱ʼkha̱ náa Biblia ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ mitsaanʼ ga̱jma̱a̱ xáʼnga̱a̱ʼ gákrua̱ʼa̱a̱ʼ. Ajngáa rí najmaa mu maʼthí rí gajkhun nindxu̱u̱ ndaʼya, nguáná najmuu xkri̱da mu maʼthí. Tikhuu proverbios ni̱jkhánú nijmaʼnuuʼ wéñuuʼ dí najmún xa̱bu̱ mu muni̱ majthi̱i̱ʼ mbáa o mutawéñííʼ (Ec 12:9; 2Pe 2:22).

  • Purim.

    Nindxu̱u̱ ndxa̱a̱ dí nagumaa mámbá tsiguʼ náa mbiʼi 14 ga̱jma̱a̱ 15 ñajuunʼ gu̱nʼ adar, mu xúʼko̱ marmáʼáan a̱jkiu̱ún judíos dí niguma káwíin náa mbiʼi rí nindúún muradíin nákhá mbiʼi rí nixtáa reina Ester. Ajngáa purím, na̱nguá nindxu̱u̱ hebreo, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹suerte›. Ndxa̱a̱ Purim, o ndxa̱a̱ suerte, nigumbiʼyuu xúʼko̱ numuu rí náa Hamán niriya̱a̱ʼ pur (xóo muʼthá suerte) mu ma̱ndoo mbuyáá mbiʼi dí muradíin judíos (Est 3:7; 9:26).

  • Puzu.

    Nindxu̱u̱ iñáʼ náa na̱jni̱ʼ iya ruʼwa o náa natsuwooʼ dí na̱ʼkha̱ náa iduu. Nguáná iñáʼ rígi̱ na̱nguá ka̱jni̱ʼ iyaʼ.

Q

R

  • Rabí (Rabbóni).

    Rí nandoo gáʼthúu̱n maestro. Nákhá xóó tséxtáa Jesús, ajngáa rígi̱ ni̱jkha̱nú nijmaa mu muthán mbáa ga̱jma̱a̱ gamajkhu rí nandoo gáʼthúu̱n “bi̱ mba̱a̱, bi̱ májáanʼ”. Xígi̱ kaʼnii ninda̱ʼa̱ magumbiʼñúún tikhun xa̱bu̱ bi̱ najmañún ga̱jma̱a̱ bi̱ nusngáa Xtángoo (Mt 23:6, 7, nota).

  • Rahab.

    Nindxu̱u̱ mbá ajngáa rí najmaa xóo xkri̱da náa libro ndrígóo Job, Salmos ga̱jma̱a̱ Isaías (na̱nguá xtáa raʼthí ga̱jma̱a̱ numuu Rahab, a̱ʼgu̱ bi̱ naʼthí náa libro ndrígóo Josué). Rí xóo naʼthí náa Job naʼni mbuʼyáá dí xtáa raʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbáa xujkhúʼ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ gamíi bi̱ xtáa náa iyaʼ, mú náa i̱ʼwáʼ texto índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu xujkhúʼ mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ gamíi nandoo gáʼthúu̱n Egipto (Job 9:13; Sl 87:4; Is 30:7; 51:9, 10).

  • Reina bi̱ xtáa Mekhuíí.

    Xígi̱ kaʼnii mbiʼyuu diosa bi̱ ndiyamajkuíí israelitas bi̱ ninindxu̱ún apóstatas náa mbiʼi rí nixtáa Jeremías. Naku̱mu̱ún rí nindxu̱u̱ diosa Istar (o Astarté) bi̱ nduyamajkuíí náa Babilonia. Nákha ginii náa ajngáa sumeria nuxnambiʼíí Inanna, dí nandoo gáʼthúu̱n ‹reina bi̱ xtáa mekhuíí›. Ma̱ngaa nuthi dí ikhaa naʼtáñajunʼ mekhuíí ga̱jma̱a̱ naʼni maku̱mu̱ún dí ikhaa naʼni rí gu̱ʼu̱ muguaʼdíin e̱jñu̱ún. Náa Egipto nijuaxkama̱a̱ mbá itsí náa kiʼnirámáʼ mbiʼyuu Astarté xóo “a̱ʼgu̱ bi̱ xtáa mekhuíí” (Jer 44:19).

  • Rexo̱o̱ guʼwá.

    Náa rexo̱o̱ guʼwá xtíin rí nduyamajkuíí Dios kugumaʼáan ga̱jma̱a̱ cortina. Índo̱ niguma guʼwá rí nduyamajkuíí Dios mbájndi gíʼdoo rexo̱o̱. Náa rexo̱o̱ guʼwá xtíin ikhí gíʼ náa nakarámáʼ tsigijñaʼ, mú náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios náa nakarámáʼ tsigijñaʼ gíʼ náa rexo̱o̱ dí awúún (atayáá apéndice B5, B8 ga̱jma̱a̱ B11). Náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rexo̱o̱ guʼwún xa̱bu̱ ga̱jma̱a̱ rexo̱o̱ guʼwá ñajunʼ (Éx 8:13; 27:16; 1Re 7:12; Est 4:11; Mt 26:3).

  • Rí jmbu.

    Náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu xó má nambánii ga̱jma̱a̱ ajngóo Dios rí nindxu̱u̱ májánʼ ga̱jma̱a̱ dí ra̱májánʼ. Ma̱ngaa najuiʼtájuíi xóo dí gajkhun ga̱jma̱a̱ dí májánʼ (Gé 15:6; Dt 6:25; Pr 11:4; Sof 2:3; Mt 6:33).

  • Rí kayá edxu̱u̱ Salmo.

    Naʼthí tsáá niʼnirámáʼ, ndiéjunʼ e̱ʼkha̱ raʼthí o xóo miʼni ajmúú, naʼthí xóo gájmaa o ndiéjunʼ gáyambáá. Atayáá rí naʼthí edxu̱u̱ Salmos 3, 4, 5, 6, 7, 30, 38, 60, 92 ga̱jma̱a̱ 102.

  • Rí májánʼ wéñuuʼ a̱jkiu̱u̱n.

    Náa griego ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n mbá rí nagui̱i̱ o mitsiʼyá. Mú itháán má nandoo gáʼthí ga̱jma̱a̱ numuu mbá regalo rí najuixná o índo̱ mbáa naxná numuu rí májáanʼ a̱jkiu̱u̱n. Índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rí májánʼ wéñuuʼ a̱jkiu̱u̱n Dios, nandoo gáʼthúu̱n ga̱jma̱a̱ numuu regalo rí naxná Dios rí tségiʼthu̱u̱n nimbá rí magruigúu. Nindxu̱u̱ mbá rí xóo nasngájma rí májáanʼ a̱jkiu̱u̱n Dios ga̱jma̱a̱ rí nandoo kaʼñún xa̱bu̱ numbaaʼ. Ma̱ngaa náa ajngáa griego najuiʼtájuíi xóo “matani̱ mbá péñu” ga̱jma̱a̱ “regalo dí maraxna ga̱jma̱a̱ xúgíʼ a̱jkia̱a̱nʼ”. Nandoo gáʼthúu̱n mbá rí makánáá mbáa xa̱bu̱ bi̱ nda̱a̱ rí niʼni mu magruigú, bi̱ naxná naʼni numuu rí májáanʼ a̱jkiu̱u̱n (2Co 6:1; Ef 1:7).

  • Rí mata̱nga̱a̱ a̱jkia̱a̱nʼ.

    Índo̱ náa Biblia naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rígi̱, nindxu̱u̱ índo̱ mbáa xa̱bu̱ nariʼkhu̱u̱ rí xóo naʼni numuu rí nagawúunʼ wéñuuʼ dí xóo niʼni nákhá ginii, mbáa numuu mbá dí ra̱májánʼ niʼni o mbá dí táʼni. Índo̱ mbáa gajkhun natanga̱a̱ a̱jkiu̱u̱n nariʼkhu̱u̱ rí naʼni (Mt 3:8; Hch 3:19; 2Pe 3:9).

  • Rí nagúgoo ga̱jma̱a̱.

    Nindxu̱u̱ rí nagúgoo ga̱jma̱a̱ e̱jna̱ rí nimbánuu, náa rí ndxajkun bi̱ kayá edxu̱u̱ naxtíjyóo ga̱jma̱a̱ eʼdiuu tsigijñaʼ rí najuixnájxi̱ Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá. Náa ajngáa hebreo ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n ‹matruguáá [aʼkhá]› o ‹majngudi̱i̱ [aʼkhá]›. Ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ oro ga̱jma̱a̱ trámiinʼ querubines náa mámbá rawuunʼ. Mú nguáná káaʼ má nagumbiʼyuu xóo “nagúgoo ga̱jma̱a̱” (Éx 25:17-22; 1Cr 28:11; Heb 9:5, nota). Atayáá apéndice B5.

  • Rí najma̱a̱ ginii.

    Rí najma̱a̱ ginii kayuuʼ náa najuiʼdu. Jeobá niʼthúún xa̱bu̱ Israel rí muxnajxi̱ náa ikhaa rí najma̱a̱ ginii kayuuʼ náa najuiʼdu, xó má e̱jñu̱ún xujkhúʼ ma̱ngaa xa̱bu̱. Mbiʼi rí nuxnajxi̱ tsigijñaʼ rígi̱ xa̱bu̱ Israel, nindxu̱u̱ índo̱ narígá Ndxo̱o̱ Pan dí Ragíʼdoo Levadura ga̱jma̱a̱ náa Pentecostés. Ajngáa rígi̱ ma̱ngaa najmaa mu miʼthá ga̱jma̱a̱ numuu Cristo gajmíi̱n xa̱bi̱i̱ bi̱ nixtaʼwíin (1Co 15:23; Dt 26:10; Pr 3:9, nota; Ap 14:4).

  • Rí na̱nguá nindxu̱u̱ mitsaga.

    Náa ajngáa rí nijma̱a̱ mu magumaraʼmáʼ Biblia, índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rí “na̱nguá nindxu̱u̱ mitsaga” ra̱ʼkhá i̱ndó nijmaa mu miʼtá dí mbáa xa̱bu̱ na̱nguá nindxu̱u̱ mitsagaa, ma̱ngaa dí náa inuu Dios xáʼni mitsagaa ga̱jma̱a̱ xúgíʼ rí gaʼni xánindxu̱u̱ tsaga. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés, naʼthí rí ndayóoʼ muni̱ kaʼwumijnáa numuu rí niguma tsagiin (Le 10:10; Sl 51:7; Lu 11:41; Snt 1:27).

  • Rí ndataun.

    Ninindxu̱u̱ wajyaʼ rí kandawo̱o̱ʼ ga̱jma̱a̱ dí ndataun dí mañúú ekha, ga̱jma̱a̱ índo̱ nakha, xu̱u̱ʼ ndataun. Náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios nutsikha rí ndataun dí a̱jkhu̱ enii rí kandawo̱o̱ʼ. Nutsikha miʼcha̱ ga̱jma̱a̱ wakíʼ náa awúu̱n rí Mikaʼwu, Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá, nakha náa awúu̱n rí phú Mikaʼwu. Ma̱ngaa nandoo gáʼthúu̱n rí nutajkháan xa̱bi̱i̱ Dios bi̱ guájun jmbu. Bi̱ nindxu̱ún cristianos nánguá extandu̱ʼu̱u̱n mutsi̱kha rí ndataun (Éx 30:34, 35; Le 16:13; Ap 5:8).

  • Rí phú Mikaʼwu.

    Ninindxu̱u̱ níʼkhóo rí gídáʼ itháán awúu̱n náa guʼwá xtíin ga̱jma̱a̱ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios, ma̱ngaa nigumbiʼyuu kaʼwu ndrígu̱ún bi̱ kaʼwiin. Awúu̱n rúʼko̱ nirígá e̱jna̱ rí nimbánuu. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí rí i̱ndó ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ ma̱ndoo mato̱ʼo̱o̱ ikhí mbóó mbiʼi rí mbá tsiguʼ, náa Mbiʼi rí Majngudi̱i̱ aʼkhá (Éx 26:33; Le 16:2, 17; 1Re 6:16; Heb 9:3).

  • Rollo.

    Ninindxu̱u̱ paska rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ xtá o papiro rí nigumarámáʼ náa mbóó inuu ga̱jma̱a̱ naxtámbroʼoo náa mbá ixi̱. Rí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia nigumarámáʼ náa rollos, numuu rí xúʼko̱ egijxi̱i̱ libros nákhá ginii (Jer 36:4, 18, 23; Lu 4:17-20; 2Ti 4:13).

  • Ru̱jtu̱ alabastro.

    Xígi̱ kaʼnii exna mbiʼíí ru̱jtu̱ náa ka̱jnu̱ʼ perfume rí ki̱ʼni̱ ga̱jma̱a̱ itsí dí nirígá mijngii náa Alabastrón (Egipto). Smídú nindxu̱u̱ aphuu mu xúʼko̱ ma̱ndoo maguguáa jxa̱ʼ mu xágadíí perfume. Nda̱wa̱á nixna mbiʼíí ikháá má xóo itsí rí nuni̱ ga̱jma̱a̱ (Mr 14:3).

S

  • Sábado.

    Náa Biblia naʼthí rí ninindxu̱u̱ ndxa̱a̱ rí nini̱ xa̱bu̱ judíos índo̱ námbáa xmáná, rí xúgi̱ najmaʼnuuʼ xóo sabbat. Rígi̱ na̱ʼkha̱ náa ajngáa hebreo rí nandoo gáʼthúu̱n ‹mbi̱ya̱a̱ jxa̱a̱ʼ› o ‹naguámbá›. Nindxu̱u̱ mbiʼi juwan náa xmáná ndrígu̱ún xa̱bu̱ judíos (mbiʼi rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ índo̱ narámaaʼ a̱jkha̱ʼ mbiʼi viernes asndu índo̱ narámaaʼ a̱jkha̱ʼ mbiʼi sábado). Mbiʼi sábado tséguma nimbá ñajunʼ, i̱ndó ñajunʼ rí naʼni ndxajkun náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Ma̱ngaa najmaʼnuuʼ xóo sábado mbiʼi dí nigumariya̱a̱ʼ ndxa̱a̱ náa awúu̱n mbá tsiguʼ, xúʼko̱ má índo̱ narámuuʼ juwan tsiguʼ ga̱jma̱a̱ índo̱ narámuuʼ 50 tsiguʼ. Índo̱ na̱jkha̱nú tsiguʼ sábado, nuniña̱a̱nʼ ku̱ba̱ʼ mbayáa jxu̱u̱ʼ ga̱jma̱a̱ nánguá erumiin a̱ngiu̱ún mu muni̱i̱ gidxawún. Ikha rí na̱ʼkha̱ náa Xtángoo ndrígóo Moisés rí gíʼmaa miʼnimbáníí mbiʼi sábado kaʼnii má maʼnga̱a̱ʼ matanimbáníí, mú bi̱ nindxu̱ún xa̱bu̱ ede̱ nigún runi̱raʼmáaʼ itháan, índo̱ ni̱ʼkha̱ Jesús ninindxu̱u̱ mingíjyúuʼ wéñuuʼ matanimbáníí xúgíʼ (Éx 20:8; Le 25:4; Lu 13:14-16; Col 2:16).

  • Saduceos.

    Ninindxu̱ún mbá nguéjmi̱i̱n xa̱bu̱ judíos bi̱ guáʼdáá wéñuuʼ ga̱jma̱a̱ ndxajkun bi̱ guáʼdáá ñajunʼ náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios. Nunigaʼduunʼ xúgíʼ rí nuthi bi̱ fariseos ga̱jma̱a̱ rí naguʼwún nuni̱. Tsénimbu̱ún rí magabi̱ín xa̱bu̱ ni má rí kúwá ángeles. Táʼndún gúyáá Jesús (Mt 16:1; Hch 23:8).

  • Salmo.

    Nindxu̱u̱ ajmúú rí naguma mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ Dios. Dí nudi̱i̱ ga̱jma̱a̱ nuni̱ ajmúú nindxu̱u̱ rí xóo nuxnáá gamajkhu Jeobá Dios, mbá xkri̱da, náa guʼwá rí nduyamajkuíí Dios dí nirígá náa Jerusalén xa̱bu̱ bi̱ nagún ikhí nuni̱ xígi̱ kaʼnii (Lu 20:42; Hch 13:33; Snt 5:13).

  • Samaria.

    Ninindxu̱u̱ xuajin rí phú ndiyá edxu̱u̱ mbá 200 tsiguʼ náa reino dí nirígá xígií náa norte dí nigumbiʼyuu Israel, náa nirígá mbá gu̱wa̱ʼ xuajin majkhaʼ, xúʼko̱ má nigumbiʼyuu náa xúgíʼ mbaaʼ rí niʼtáñajunʼ. Xuajin rígi̱ nigrigu náa mbá kúbá rí xúʼko̱ má mbiʼyuu. Nákhá ni̱ʼkha̱ Jesús, xuajin Samaria nirígá náa tsu̱du̱u̱ Galilea mú Judea nirígá kawáá. Índo̱ Jesús nijngruigo̱o̱ raʼtáraʼa táʼga náa mbaaʼ rígi̱, mú nguáná ninújngoo ikhí ga̱jma̱a̱ niʼtámíjná gajmíi̱n xa̱bu̱. Pedro niʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rí maʼni raga̱jma̱ llave ndrígóo Reino índo̱ samaritanos nindrigú espíritu santo (1Re 16:24; Jn 4:7; Hch 8:14). Atayáá apéndice B10.

  • Samaritanos.

    Nákhá ginii xígi̱ kaʼnii nigumbiʼñún israelitas bi̱ nikúwá náa mbá gu̱wa̱ʼ xuajin majkhaʼ dí nirígá xígií náa norte, mú nda̱wa̱á rí asirios nitu̱ʼu̱u̱n náa Samaria nákhá tsiguʼ 740 ts.g., xúʼko̱ má nigumbiʼñún xa̱bu̱ bi̱ asirios nigún kudiin makuwá ikhí. Mbiʼi rí nixtáa Jesús, samaritanos nindxu̱ún bi̱ nikúwá náa mbá religión dí nirígá náa Siquem ga̱jma̱a̱ Samaria. Bi̱ kúwá ikhí i̱mba̱ nuthu xóo rí nunimbu̱u̱n ki xóo bi̱ judíos (Jn 8:48).

  • Sanedrín.

    Ninindxu̱u̱ mbá guʼwá ñajunʼ ndrígu̱ún xa̱bu̱ judío dí nirígá náa Jerusalén. Nákhá mbiʼi rí nixtáa Jesús xa̱bu̱ bi̱ nikúwá ikhí nindxu̱ún mbá 71, náa nixtáa ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ ga̱jma̱a̱ eʼwíinʼ bi̱ niguáʼdáá ñajunʼ rúʼko̱, ma̱ngaa bi̱ nikúwá náa guʼwún ndxajkun bi̱ phú kuyá edxu̱u̱, xabuanii, bi̱ ndiya̱ edxu̱u̱ náa xuajin majkhaʼ, bi̱ ndiya̱ edxu̱u̱ náa mbá guʼwá ga̱jma̱a̱ bi̱ nisngáa xtángoo (Mr 15:1, nota; Hch 5:34; 23:1, nota; 6).

  • Satanás.

    Náa ajngáa hebreo nandoo gáʼthúu̱n “bi̱ sia̱nʼ ga̱jma̱a̱”. Nandoo gáʼthúu̱n Gixa̱a̱, bi̱ tsíyoo gáʼyoo Dios (Job 1:6, nota; Mt 4:10, nota). Náa Escrituras Griegas Cristianas, ajngáa “Satanás” nguáná najuiʼtájuíi náa ajngáa griego diábolos rí nandoo gáʼthúu̱n “bi̱ naʼni nduwaʼ”. Satanás nikhánáá mbiʼyuu xóo “bi̱ naʼni nduwaʼ” numuu rí ikhaa nindxu̱u̱ bi̱ phú naʼthá numuu ma̱ngaa naʼthí dí minduwaʼ ga̱jma̱a̱ numuu Jeobá, numuu ajngóo ga̱jma̱a̱ mbiʼyuu rí kaʼwu (Mt 4:1; Jn 8:44; Ap 12:9, nota).

  • Sátrapa.

    Xígi̱ nigumbiʼñún xa̱bu̱ bi̱ niʼtáñajunʼ náa mbayuuʼ Babilonia ga̱jma̱a̱ náa persa, xa̱bu̱ ñajunʼ bi̱ nitañajuíínʼ xuajin rí tri̱ga̱ mijngii náa Babilonia bi̱ rey nigruigi̱i̱n mu mutañajunʼ ikhí (Esd 8:36; Da 6:1).

  • Sea.

    Nindxu̱u̱ rí nixtiewan ga̱jma̱a̱ rí nijndooʼ. Nindxu̱u̱ ikháá xó má bato, mu bato nijmaa mu mugiewan ga̱jma̱a̱ dí iyooʼ, naʼni xóo mbá 7,33 litro (2Re 7:1, nota). Atayáá apéndice B14.

  • Sebat.

    Nda̱wa̱á dí judíos nitangiín dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ nixna mbiʼíí dí maʼni 11 igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni witsu igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ enero naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ febrero (Zac 1:7). Atayáá apéndice B15.

  • Sélah.

    Ajngáa rí najmaa náa ajmúú o índo̱ nagixnuu. Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa Salmos ga̱jma̱a̱ náa Habacuc. Índo̱ ka̱ma ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n rí bi̱ naʼni ajmúú maniñuʼ raʼni ajmúú mbégu̱ʼ xúʼko̱ má aʼwóo ajmúú ma̱ngaa, mu mandxaʼwáminaʼ ga̱jma̱a̱ numuu ajmúú rí niwáán o rí nagixnuu. Náa Septuaginta najmaa ajngáa griego diápsalma, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹aʼwá rí naruwa̱a̱ ajmúú› (Sl 3:4; Hab 3:3).

  • Sello.

    Nindxu̱u̱ mbá rí nugiʼma ga̱jma̱a̱ tsinaʼ (náa daan ku̱ba̱ʼ o náa éjthi̱i̱n) mu masngájma rí nindxu̱u̱ ndrígóo mbáa, rí nindxu̱u̱ gajkhun o mbá rí nimbánuu. Sello rí nijmaa nákha wajyúuʼ nindxu̱u̱ gújkhúʼ (itsí, marfil o ixi̱) dí gíʼdoo letra o dibujo dí tima skidiʼ. Índo̱ gíʼmaa mbá sello nandoo gáʼthúu̱n rí nindxu̱u̱ gajkhun, ndrígóo mbáa, kúgoo o dí rígá ngu̱ʼwa̱ (Éx 28:11; Ne 9:38; Ap 5:1; 9:4).

  • Seminit.

    Ajngáa dí najmún náa ajmúú dí nandoo gáʼthúu̱n ‹migiñuʼ›, najmaa mu mbiʼyáá dí gíʼmaa mawáán mba̱a̱. Índo̱ najuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu ajua̱nʼ dí najmún mu mudi̱i̱, mbáa ajngáa rígi̱ nandoo gáʼthúu̱n rí ajua̱nʼ ma̱ndoo mawáán mba̱a̱ o mañuu. Náa ajmúú najmaa mu mbiʼyáá dí gíʼmaa mawáán mba̱a̱ ga̱jma̱a̱ mu muni̱ ajmúú xó má ejkha̱ (1Cr 15:21, nota; Sl 6:edx; 12:edx).

  • Seol.

    Ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa hebreo rí nambríguii ga̱jma̱a̱ ajngáa griego dí nindxu̱u̱ “Hades”. Najuiʼtájuíi xóo “Iñá wajinʼ”, índo̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ mayúscula nandoo gáʼthúu̱n náa ndu̱ya̱a̱ jxu̱únʼ bi̱ nikháñún (Gé 37:35; Sl 16:10; Hch 2:31, nota). Atayáá IÑÁ WAJINʼ.

  • Serafín.

    Serafines nindxu̱ún ángeles bi̱ guájun náa mbájndi gíʼ xíliu̱u̱ Jeobá náa mekhuíí. Serafím náa ajngáa hebreo nandoo gáʼthúu̱n ‹riʼyu̱u̱ aguʼ› (Is 6:2, 6).

  • Siclo.

    Nindxu̱u̱ dí najmún xa̱bu̱ hebreo mu mugiewan ga̱jma̱a̱ ma̱ngaa najmún xóo mbújkha̱a̱. Ki̱wu̱n 11,4 gramo. Mbáa índo̱ najmaa ajngáa “ki̱wu̱n xó má rí najmaa náa dí mikaʼwu” nandoo gáʼthúu̱n rí gíʼmaa maʼni ki̱wu̱n xó má ki̱wu̱n dí rígá náa guʼwá xtíin. Mbáa rígá mbá siclo o awan rí nigiewan ga̱jma̱a̱ dí i̱ndó rey najmuu dí rígá náa goʼwóo, nindxu̱u̱ mixtiʼkhu xóo rí najmún eʼwíinʼ xa̱bu̱ (Éx 30:13).

  • Siervo ministerial.

    Náa griego ajngáa rígi̱ nindxu̱u̱ diákonos, rí najuiʼtájuíi xóo “bi̱ nañambáá”. Siervos ministeriales nindxu̱ún bi̱ numbañún bi̱ kuya̱ edxu̱u̱ náa congregación. Mu mbáa ma̱ndoo makhánáá ñajunʼ rígi̱ ndayóoʼ maʼnimbánuu xúgíʼ ikha rí kaʼyoo (1Ti 3:8-10, 12).

  • Sion, kúbá Sion.

    Xúʼko̱ nigumbiʼyuu mbá xuajin rí kúgoo ga̱jma̱a̱ xtájtsí dí nirígá náa mbaaʼ ndrígóo Jebús, ikhí nikúwá xa̱bu̱ jebuseos rí niguanúu xígií náa níjniúu Jerusalén. Nda̱wa̱á rí David nigruigú mbaaʼ rúʼko̱, ikhí nigíʼ guʼwá ñajunʼ ndrígóo ga̱jma̱a̱ ni̱jkha̱nú nijmaʼnuuʼ xóo “xuajñuu David” (2Sa 5:7, 9). Índo̱ David ni̱jkha̱ kayóo ikhí arca dí nimbánuu, ikhú kúbá rígi̱ ni̱jkha̱nú ninindxu̱u̱ mikaʼwu náa iduu Jeobá. Nda̱wa̱á xígi̱ nigumbiʼyuu asndu náa rawuunʼ guʼwá rí nduyamajkuíí Dios dí rígá náa kúbá Moria, nguáná xúʼko̱ egumbiʼyuu xúgíʼ xuajin Jerusalén. Náa Escrituras Griegas Cristianas, najmaa xóo xkri̱da (Sl 2:6; 1Pe 2:6; Ap 14:1).

  • Siria, sirios.

    Atayáá ARAM, ARAMEOS.

  • Sirte.

    Xúʼko̱ egumbiʼyuu golfos dí na̱nguá mi̱jnu̱ʼ wéñuuʼ dí rígá náa xígií lamáa ndrígóo Libia ga̱jma̱a̱ Túnez, rí naguanúu náa norte ndrígóo África. Xa̱bu̱ bi̱ nagún kuñu̱u̱n barco namíñúún magún ikhí ga̱jma̱a̱ numuu rí jui̱ʼi̱ mixtiʼkhu náa nagímbuminaʼ mámbá rí naʼbajxu̱u̱ lamáa (Hch 27:17). Atayáá apéndice B13.

  • Siván.

    Índo̱ ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí maʼni ajtsú igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni mijna gu̱wa̱ʼ igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ mayo naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ junio (Est 8:9). Atayáá apéndice B15.

T

  • Talento.

    Ninindxu̱u̱ mbújkha̱a̱ rí itháan mba̱a̱ dí najmún xa̱bu̱ hebreos. Rí ki̱wu̱n naʼni 34,2 kilo. Mú talento rí nijmún griegos nindxu̱u̱ itháan chíʼgíiʼ rí ki̱wu̱n naʼni 20,4 kilo (1Cr 22:14, nota; Mt 18:24). Atayáá apéndice B14.

  • Tamuz.

    1) Índo̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ mayúscula nindxu̱u̱ mbiʼyuu mbáa dios bi̱ numbi̱ya̱ʼ ga̱jma̱a̱ numuu tikhuun gu̱ʼú hebreas bi̱ nánguá eyamajkuíí Dios náa Jerusalén. Tikhuun nuthi rí Tamuz ninindxu̱u̱ mbáa rey nda̱wa̱á rí nikháñuu nini̱i̱ xóo mbáa dios. Náa ajngáa sumerios nagumbiʼyuu Dumuzi, najmaʼniiʼ xóo ñawuun Inanna o diosa bi̱ naʼni rí gu̱ʼu̱ muguaʼdiin e̱ji̱n (diosa bi̱ xtáa náa Babilonia bi̱ mbiʼyuu Istar) (Eze 8:14). 2) Xígi̱ kaʼnii nigumbiʼyuu rí maʼni a̱jkhu̱ igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos nda̱wa̱á rí niguwáánʼ dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni gu̱wa̱ʼ igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ junio naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ julio. Atayáá apéndice B15.

  • Tártaro.

    Náa Escrituras Griegas Cristianas naʼthí rí nindxu̱u̱ náa nijtiin ángeles bi̱ túnimbu̱ún nákha mbiʼi ndrígóo Noé. Náa 2 Pedro 2:4, ajngáa nigruiʼíinʼ náa Tártaro (rí ma̱ngaa najuiʼtájuíi xóo tartaróō) rígi̱ tsíyoo gáʼthúu̱n rí “ángeles bi̱ nixudami̱jna̱ aʼkhá” nijtiin náa Tártaro rí xóo naʼthí náa cuento ndrígu̱ún xa̱bu̱ griego. Numuu rí ikhiin nakumu̱ún rí Tártaro nindxu̱u̱ (mbá guʼwá e̱jua̱nʼ dí rígá náa awúu̱n ku̱ba̱ʼ rí mikína wéñuuʼ náa najtiin dioses bi̱ raguáʼdáá wéñuuʼ numún). Rí phú nandoo gáʼthúu̱n, Dios niríya kaʼñún ñajunʼ dí guáʼdáá ga̱jma̱a̱ nixkríguiin mekhuíí, niʼni rí edxu̱ún magugóo rí mani̱ndxu̱u̱ asndu xóo mikína mbiʼ mu ní xúyáá rí Dios nandoo maʼni. Náa Biblia naʼthí, rí ikhiin guáʼthi̱i̱n mbá rí nindxu̱u̱ mikína mbiʼ, xóo muʼthá rí maguma gámbíin mbá kayuuʼ gajmiún bi̱ naʼtáñajúúnʼ, bi̱ nindxu̱u̱ Gixa̱a̱. Ikha jngóo ángeles bi̱ túnimbu̱u̱n nijtiin náa Tártaro xóo muʼtá náa mbá rí nánguá gíʼdoo numuu mbá kayuuʼ. Rígi̱ na̱nguá nindxu̱u̱ “iñá mbiʼ” rí naʼthí náa Apocalipsis 20:1-3.

  • Tebet.

    Índo̱ ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia, xígi̱ kaʼnii nixna mbiʼíí dí maʼni gu̱wa̱ʼ igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni a̱jkhu̱ igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ diciembre naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ enero. Naguʼwún nuthi rí maʼni “gu̱wa̱ʼ igu̱nʼ” (Est 2:16). Atayáá apéndice B15.

  • Terafim.

    Dioses o xándú bi̱ guaʼdiin náa guʼwún bi̱ nguáná nurajxu̱u̱n xú kaʼnii gákúwá nda̱wa̱á (Eze 21:21, nota). Tikhuun kiejxu̱u̱n ga̱jma̱a̱ mbaʼwi̱i̱n xóo mbáa xa̱bu̱, mú eʼwíinʼ nindxúu̱n itháan majkhiinʼ (Gé 31:34; 1Sa 19:13, nota; 16, nota). Tikhuu rí nixka̱ma̱a̱ arqueólogos náa Mesopotamia nasngájma rí maraʼdiin terafim gíʼdoo wéñuuʼ numuu, mu xúʼko̱ mbuyáá tsáá gágruigúu herencia (mbáa ikha rígi̱ numuu dí Raquel ni̱jkha̱ kagui̱i̱n terafim ndrígóo anu̱u̱). Mú náa Israel tséni xígi̱ kaʼnii, nákha mbiʼi rí nikúwá bi̱ nunimbánii xkujndu ga̱jma̱a̱ náa mbiʼi rí nikúwá reyes nijmiún terafim mu mbuyamajkún, índo̱ rey Josías niʼni gámbíin xándú ma̱ngaa niʼni gámbíin terafim (Jue 17:5, nota; 2Re 23:24, nota; Os 3:4, nota).

  • Tisri.

    Atayáá ETANIM ga̱jma̱a̱ apéndice B15.

  • Trompeta.

    Nindxu̱u̱ mbá ajua̱nʼ rí matandiyíí, najmaa mu mixná ga̱jma̱a̱ ikha o muni̱ ajmúú. Xó má niʼthí náa Números 10:2, Jeobá niʼthí dí maguma a̱jma̱ trompeta dí plata, mu xúʼko̱ maxnún ikha xa̱bu̱ xuajin rí magimbíin, murajxi̱i̱ guʼwún mu magún i̱mba̱ níʼkhá o magún guerra. Mbáa trompeta rígi̱ mbi̱jua̱ nini̱ raʼkháa xóo chijñu̱únʼ xujkhúʼ rí mixngaa nindxu̱u̱. Ma̱ngaa náa guʼwá rí nduʼyamajkuíí Dios rígá trompeta ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ ajua̱nʼ rí nijmún mu nudi̱i̱, mú trompeta dí nirígá ikhí tséʼthí xóo nindxu̱u̱. Mbaʼa nuthu aʼwóo trompeta najmaa xóo mbá xkri̱da mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numuu dí naraʼwíí maʼni Jeobá ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ rí gíʼdoo numuu rí na̱ʼkha̱ náa ikhaa (2Cr 29:26; Esd 3:10; 1Co 15:52; Ap 8:7-11:15).

  • Tsíʼbu.

    Nindxu̱ún xujkhúʼ majkhiinʼ bi̱ nagún mbá jnduʼ. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés najuiʼthá rí nindxu̱ún kaʼwiin, ikha jngóo ma̱ndoo muphu̱u̱n. Nindxu̱ún xujkhú bi̱ nuni̱ gámbáa xúgíʼ náa nanújngúún (Éx 10:4; Mt 3:4).

  • Tsígáʼ.

    Mbaʼa nuthu najmaa xóo xkri̱da mu miʼtá ga̱jma̱a̱ numún e̱ji̱i̱n mbáa xa̱bu̱.

  • Tsigijñaʼ dí magadirámuuʼ.

    Nindxu̱u̱ vino dí nagadirámuuʼ náa nakarámáʼ tsigijñaʼ mbóó má ejuixnájxi̱ ga̱jma̱a̱ i̱ʼwáʼ tsigijñaʼ. Pablo nijmuu tsigijñaʼ rígi̱ xóo xkri̱da mu maʼthí rí ikhaa nandoo majmuu xúgíʼ tsiaki̱i̱ ndrígóo mu mambáñún a̱ngui̱i̱n bi̱ nindxu̱ún cristianos (Nú 15:5, 7; Flp 2:17).

  • Tsigijñaʼ dí nuxnáa núma̱aʼ.

    Nindxu̱u̱ tsigijñaʼ rí nuxnajxi̱ numuu rí kúwá tsímáá, ma̱ngaa numuu rí nandún muni̱ mba̱a̱ Dios numuu rí naxnún rí ndañúnʼ ma̱ngaa numuu rí nandoo kaʼñún. Naʼphu̱ xuwiʼ rí nijuixnájxi̱ xóo tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ pan rí nikájxi̱i̱ ma̱ngaa pan rí na̱nguá nikájxi̱i̱. Mbiʼi rí nijuixnájxi̱ tsigijñaʼ, mbiʼi má rúʼko̱ gáʼyóoʼ mu̱ʼphu̱ xuwiʼ (2Cr 29:31).

  • Tsigijñaʼ dí tsímáá.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ rí najuixnájxi̱ náa Jeobá mu musngajma rí nandún makuwá tsímáá gajmiún ikhaa. Tsigijñaʼ rígi̱ na̱ʼkhu̱ bi̱ naxnájxi̱, bi̱ kúwá náa goʼwóo, ndxajkun bi̱ naxnájxi̱ ma̱ngaa ndxajkun bi̱ nuñejunʼ mbiʼi rúʼko̱. Jeobá nagruigú rí mitsaanʼ ndataun xu̱u̱ʼ sébú rí nakha, xúʼko̱ má eʼdi rí nindxu̱u̱ vida. Nindxu̱u̱ asndu xóo ndxajkun ma̱ngaa bi̱ naxnajxi̱ tsigijñaʼ nutrigi̱i̱n nuphiʼtsu mbóó jnduʼ gajmiún Jeobá mu musngajma rí kúwá tsímáá gajmiún (Le 7:29, 32; Dt 27:7).

  • Tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ numuu aʼkhá.

    Ninindxu̱u̱ tsigijñaʼ rí nixnajxi̱ índo̱ túni kiejuunʼ mbá aʼkhá. Nuxnaxi̱i̱n mixtiʼkhu enii xujkhúʼ, xóo xedi̱ asndu ejín paloma, xa̱bu̱ nuxna asndu ndiéjunʼ má rí guáʼdáá mu muxnajxi̱ ga̱jma̱a̱ numuu aʼkhúún (Le 4:27, 29; Heb 10:8).

  • Tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ numuu rí nikiéʼkhúún.

    Tsigijñaʼ rí naxnájxi̱ mbáa ga̱jma̱a̱ numuu rí nakiéʼkúun. Nindxu̱u̱ mixtiʼkhu xóo tsigijñaʼ rí najuixnájxi̱ ga̱jma̱a̱ numuu aʼkhá. Índo̱ naxnájxi̱ tsigijñaʼ rígi̱, nasngájma rí nikiéʼkhun náa inuu Dios o niʼni rí mbáa magajta káyúuʼ rí kaʼyoo magruigú xó má naʼthí náa Xtángoo, o na̱nda̱ʼa̱ dí magruigúu rí nigajta káyúuʼ índo̱ nikiéʼkúun ma̱ngaa mu xámínuuʼ wéñuuʼ ga̱jma̱a̱ numuu rí nikiéʼkúun (Le 7:37; 19:22; Is 53:10).

  • Tsigijñaʼ rí naʼmbajgaa.

    Índo̱ najuixnájxi̱ tsigijñaʼ rígi̱, mbáa ndxajkun naguajthun ñawúunʼ xa̱bu̱ bi̱ kayá tsigijñaʼ rí maxnájxi̱ nda̱wa̱á nubajngaa “gi̱i̱ ñuʼún”. Ndxajkun ma̱ngaa ma̱ndoo maʼbajngaa mbáwíí má tsigijñaʼ rígi̱. Rí naguma xígi̱ kaʼnii nandoo gáʼthúu̱n rí nagún kuñu̱u̱n tsigijñaʼ náa inuu Jeobá (Le 7:30).

  • Tsigijñaʼ.

    Nindxu̱u̱ mbá regalo rí najuixnáá Dios mu mixnáa núma̱aʼ, mu majngudi̱i̱ aʼkhá ga̱jma̱a̱ mu matangi̱ín mambaxíiʼ májánʼ gajmiún Dios. Xa̱bu̱ numbaaʼ náa a̱jkiu̱ún nigájnuu muxnájxi̱ mixtiʼkhu enii tsigijñaʼ ma̱ngaa xujkhúʼ, bi̱ nigíʼdu̱u̱ niʼni rígi̱ ninindxu̱u̱ Abel. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí rí xúgíinʼ ndayóoʼ muxnajxi̱ tsigijñaʼ. Nánguá má ndiyóoʼ majuixnájxi̱i̱n xujkhúʼ índo̱ nixnáximinaʼ Jesús xóo tsigijñaʼ. Mbiʼi xúgi̱ xúgíinʼ cristianos nuxnáá má xúʼko̱ gamajkhu Dios rí nindxu̱u̱ xóo mbá tsigijñaʼ (Gé 4:4; Heb 13:15, 16; 1Jn 4:10).

  • Tsigijñaʼ dí nakarámáʼ.

    Ninindxu̱u̱ tsigijñaʼ náa najuixnájxi̱i̱n xujkhúʼ, nuxnaxi̱i̱n náa nakarámáʼ tsigijñaʼ ga̱jma̱a̱ nuxnaxi̱i̱ Dios mbá kañiiʼ xujkhúʼ. Xa̱bu̱ bi̱ na̱jkha̱ kayáa xujkhúʼ mu mixnáxi̱i̱ tséguanúu ga̱jma̱a̱ nimbá xuíʼtoo, tséʼniuu má á mu xedi̱, mugu̱, chivátu, mbáa paloma o mbáa a̱ʼdá paloma (Éx 29:18; Le 6:9).

  • Tsi̱nu̱.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ mbá itsí nújndú rí nagrigu náa imbo̱o̱ itsí rí nunu̱ ga̱jma̱a̱ tsígáʼ. Náa tapo̱o̱ itsí rí gíʼ agoo najuaʼan mbá ixi̱ mu ma̱ndoo magrigu imbo̱o̱ itsí náa tsu̱du̱u̱. Mbiʼi dí na̱ʼkha̱ raʼthí náa Biblia nirígá itsí rígi̱ náa mámbá guʼwá ga̱jma̱a̱ gu̱ʼu̱ nindxu̱ún bi̱ nurtua̱ʼa̱n. Mu ma̱ndoo muguáʼdáá rí mu̱phu̱ ndayóoʼ marigá itsí rígi̱, ikha jngóo náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí rí mbáa xa̱bu̱ bi̱ rígá mbá rí naxnátíʼña xándoo maguanúu ga̱jma̱a̱ itsí dí grígu rijma̱a̱. Itsí rí majkhaʼ nindxu̱u̱ ikháá má xóo itsí rí itháan mba̱ʼu̱, mú rígi̱ nurtua̱ʼa̱n xujkhúʼ (Dt 24:6; Mr 9:42).

U

  • Urim ga̱jma̱a̱ Tumim.

    Nindxu̱u̱ rí najmuu ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ mu mbaʼyoo ndiéjunʼ eraʼwíí maʼni Jeobá ga̱jma̱a̱ numuu xkujndu dí narígá náa xuajin. Naguma ikháá má xóo índo̱ nuriyaʼ suerte. Ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱ nagruiyáʼ náa awúu̱n xtíin dí gíʼma náa tsoxto̱o̱ índo̱ nato̱ʼo̱o̱ náa awúu̱n guʼwá xtíin. Nakujmaa rí niniña̱a̱nʼ rajmún índo̱ xa̱bu̱ babilonios nini̱ gámbáa Jerusalén (Éx 28:30; Ne 7:65).

V

  • Vidente.

    Xa̱bu̱ bi̱ Dios naniñuuʼ dí mikro̱ʼo̱o̱ dí nandoo maʼni, mbáa bi̱ nimbaʼtoo iduu mu mbaʼyoo o mikro̱ʼo̱o̱ dí xa̱bu̱ numbaaʼ xándoo mbuyáá. Ajngáa hebreo na̱ʼkha̱ náa mbá ajngáa dí nandoo gáʼthúu̱n ‹ma̱ta̱ya̱a̱›. Xa̱bu̱ nagún gúñún vidente mu maka̱ánún májánʼ consejo mu munimbaníí xkujndu rí guáʼdáá (1Sa 9:9).

X

  • Xa̱bi̱i̱ Herodes.

    Ma̱ngaa najmaʼniúnʼ xóo herodianos. Ninindxu̱u̱ mbá partido bi̱ nimbayíí xa̱bu̱ ñajunʼ judío ga̱jma̱a̱ niñambáá náa dí Herodes nindoo maʼni índo̱ Roma nixtáa raʼtáñajúúnʼ. Mbáa tikhuun saduceos nikúwá náa partido rígi̱. Herodianos nimbájxu̱u̱n gajmiún fariseos mu muxíyáa Jesús (Mr 3:6).

  • Xa̱bu̱ Ñajunʼ ndrígóo Dios.

    Ajngáa rígi̱ najmaa mu majuiʼthá ga̱jma̱a̱ numuu rí Dios kaʼyoo maʼtáñajunʼ, ikhaa nigíiʼ Cristo Jesús bi̱ nindxu̱u̱ A̱ʼdióo mu mani̱ndxu̱u̱ rey náa Xa̱bu̱ Ñajunʼ bugi̱ (Mt 12:28; Lu 4:43; 1Co 15:50).

  • Xa̱bu̱ wéñiiʼ.

    Nindxu̱ún espíritu ga̱jma̱a̱ ra̱míjíinʼ ma̱ngaa tsékujmiin ga̱jma̱a̱ guáʼdáá itháan tsiaki̱i̱ ki xóo xa̱bu̱ numbaaʼ. Náa Génesis 6:2, naxná mbiʼñún “e̱ji̱i̱n Dios bi̱ gajkhun” ga̱jma̱a̱ náa Judas 6 naxná mbiʼñún, “ángeles”. Nákhá nigumiin nindxu̱ún ángeles míjíinʼ, mú nda̱wa̱á nirtajxi̱mi̱jna̱ xa̱bu̱ wéñiiʼ índo̱ túnimbu̱u̱n nákhá mbiʼi ndrígóo Noé ga̱jma̱a̱ nánguá nimbájxu̱u̱n gajmiún Dios ma̱ngaa nigún kidxuuʼ Gixa̱a̱ índo̱ nikujximínáʼ náa inuu Jeobá (Dt 32:17; Lu 8:30; Hch 16:16, nota; Snt 2:19).

  • Xa̱bu̱ Xkawi̱i̱ʼ.

    Rígi̱ nindxu̱u̱ i̱mba̱ rí xóo nutháán Gixa̱a̱, bi̱ nawijijthu̱u̱n Dios ga̱jma̱a̱ ikha ndrígóo (Mt 6:13, nota; 1Jn 5:19, nota).

  • Xándú.

    Nindxu̱u̱ mbá xtiʼkhuu ndrígóo mbá dí rígá o rí naku̱mu̱ún dí rígá, xa̱bu̱ najmún rígi̱ mu mbuyamajkuíí dios. Rí matayamajkhún xándú nindxu̱u̱ rí maʼndaaʼ xtañún ga̱jma̱a̱ matasmbatíga̱a̱ʼ inún (Sl 115:4; Hch 17:16; 1Co 10:14).

  • Xawan.

    Nindxu̱u̱ índo̱ najmún tsiaki̱i̱ ndrígu̱ún xa̱bu̱ wéñiiʼ (2Cr 33: 6). Ma̱ngaa nunimbu̱ún dí espíritu ndrígóo mbáa bi̱ nikháñuu rígá xóó ndaʼya ga̱jma̱a̱ ma̱ndoo maʼtámíjná gajmíi̱n bi̱ nduya, mu ma̱ndoo muni̱ rígi̱ ndayóoʼ maʼni mbáa (xa̱bu̱ xawan). Náa griego ajngáa farmakía nindxu̱u̱ “espiritismo”, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹najmún drogas›. Najuiʼtájuíi xígi̱ kaʼnii ajngáa rígi̱, numuu rí nákhá wajyúuʼ najmún drogas mu munda̱ʼa̱ tsiaki̱i̱ ndrígu̱ún xa̱bu̱ wéñiiʼ mu ma̱ndoo muni̱ xawan (Gál 5:20; Ap 21:8).

  • Xi̱ʼ.

    Náa hebreo ajngáa rúaj ga̱jma̱a̱ náa griego ajngáa pnéuma, rí najuiʼtájuíi xóo “espíritu” mbaʼa rí nandoo gáʼthúu̱n. Nandoo gáʼthúu̱n xúgíʼ rí xa̱bu̱ numbaaʼ tséʼngo̱o̱ gáʼyoo, mú ndaʼyoo tsiaki̱i̱ rí gíʼdoo. Náa ajngáa hebreo ga̱jma̱a̱ griego ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ 1) giñánʼ, 2) tsiaki̱i̱ rí nduya ga̱jma̱a̱ bi̱ kúwá náa tsu̱du̱u̱ ku̱ba̱ʼ, 3) tsiaki̱i̱ rí naxkajxi̱i̱ mbáa xa̱bu̱ rí maʼni o maʼthí, 4) mbá ajngáa rí na̱ʼkha̱ náa mbáa bi̱ tsékujmaa, 5) bi̱ nindxu̱ún espíritu ga̱jma̱a̱ 6) tsiaki̱i̱ ndrígóo Dios o espíritu santo (Éx 35:21; Sl 104:29; Mt 27:50; Lu 11:13).

  • Xíliu̱u̱ guʼwá ñajunʼ.

    Rígi̱, rígá náa paʼtatiga̱ ga̱jma̱a̱ nindxu̱u̱ mitsídánʼ gíʼdoo escalera mu matatsimaaʼ ga̱jma̱a̱. Ikhí natrigi̱i̱n xa̱bu̱ ñajunʼ mu muthún xa̱bu̱ dí niraʼwi̱i̱ muni̱. Ajngáa náa “manda̱ʼa̱a̱ cuenta Dios” ga̱jma̱a̱ náa “manda̱ʼa̱a̱ cuenta Cristo” nandoo gáʼthúu̱n awan rí Jeobá nigíʼ mu mandi̱ʼi̱i̱n cuenta xa̱bu̱ numbaaʼ (Ro 14:10; 2Co 5:10; Jn 19:13).

  • Xkrájtsí.

    Nindxu̱u̱ mbá chíʼgíiʼ xtá o mbá rí niguma ga̱jma̱a̱ níjtún xujkhúʼ, xkudiu̱u̱ ixi̱ o xtátsiu̱ún xujkhúʼ. Náa tu̱mba̱a̱ gíʼdoo náa nugiwa̱nʼ rí nandún mudaʼ, mbá rí naguʼwún nudaʼ nindxu̱u̱ itsí. Náa níjniúu xkrájtsí kaxtoʼóo náa aphuu ñawúúnʼ, ga̱jma̱a̱ náa i̱mba̱ níjniúu kurajtuun ga̱jma̱a̱ a̱ʼdióo ñawúúnʼ ga̱jma̱a̱ nuniña̱a̱nʼ índo̱ nudaʼ itsí. Nákhá wajyúuʼ, xúgíinʼ bi̱ najmañún najmún májánʼ xkrájtsí, nanindxu̱ún soldado (Jue 20:16; 1Sa 17:50).

  • Xtángoo ndrígóo Moisés.

    Xtángoo rí Jeobá nixnúu Moisés mu maxnúún xa̱bu̱ Israel náa ku̱ba̱ʼ mijxooʼ ndrígóo Sinaí nákhá tsiguʼ 1513 ts.g., ma̱ngaa witsu libro rí nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ Biblia nagumbiʼyuu Xtángoo (Jos 23:6; Lu 24:44).

  • Xtángoo.

    Índo̱ nagumaraʼmáʼ ga̱jma̱a̱ mayúscula timbáa letra, ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ Xtángoo ndrígóo Moisés o mbá witsu libro rí nagi̱ʼdu̱u̱ ga̱jma̱a̱ Biblia. Índo̱ nagumaraʼmáʼ ga̱jma̱a̱ minúscula timbáa letra, ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ mbá xtángoo rí na̱ʼkha̱ náa awúu̱n Xtángoo ndrígóo Moisés o mbá ikha rí na̱ʼkha̱ náa xtángoo (Nú 15:16; Dt 4:8; Mt 7:12; Gál 3:24).

  • Xtíin dí nagrigu náa edxu̱ún.

    Ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱, grígu mbá xtíin dí niguma ga̱jma̱a̱ lino dí májánʼ náa edxu̱u̱ ga̱jma̱a̱ náa inuu xtíin gíʼmaa mbá ajua̱nʼ rí wajpa dí mbawíí oro dí kaxtoʼóo ga̱jma̱a̱ ñuñuu dí azul. Mbáa rey ma̱ngaa nagrigu mbá xtíin náa edxu̱u̱ ga̱jma̱a̱ tsu̱du̱u̱ xtíin nagrigu corona. Job niʼni mbríguii rí májánʼ naʼni xóo mbá xtíin dí nagrigu náa edxu̱u̱ (Éx 28:36, 37; Job 29:14; Eze 21:26).

  • Xtíin mi̱du̱.

    Rígi̱ nuxmí ga̱jma̱a̱ xkudi rí xíníʼ mu muni̱ gúxtaa rí najmún mu magijxi̱i̱ tsígáʼ rí najma̱a̱. Nuxmí ga̱jma̱a̱ xtátsiu̱u̱n tsujthu̱nʼ dí skuniʼ ga̱jma̱a̱ nugíʼ rígi̱ índo̱ kúwá ngíná (Gé 37:34; Lu 10:13).

  • Xtíin.

    Nindxu̱u̱ rí naxnáa mbáa xa̱bu̱ náa dí nasngájma rí gajkhun maʼni̱i̱ gidxawúu náa rí nitíʼñuu. Náa Xtángoo ndrígóo Moisés naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rígi̱, mu mixtambáñún bi̱ ngíníi ga̱jma̱a̱ bi̱ ndawa̱a̱ tsáa mambáñún (Éx 22:26; Am 2:8).

  • Xuajin náa numbayúmíjná.

    Xuajin náa kúwá levita náa maʼga ragáyuu mbáa á mu táxíyáa kiejuunʼ ndxájuu mú xúʼko̱ bi̱ naruma̱a̱ eʼdi xáxíya̱a̱ ikhaa. Nirígá mbá majun xuajin rígi̱ náa ku̱ba̱ʼ rí nikhánún bi̱ israelitas. Moisés nindxu̱u̱ bi̱ niraʼwíí náá gárígá nda̱wa̱á ma̱ngaa Josué niraʼwíí náa marigá, xó má ikha rí Jeobá nixnún. Índo̱ mbáa na̱jkha̱ ikhí mu maʼni kríyamínáʼ, naʼthúún xabuanii bi̱ tri̱gi̱i̱n náa riejun xuajin dí nirígá, ikhiin nindriguíi ga̱jma̱a̱ májánʼ. Xa̱bu̱ bi̱ na̱jkha̱ gáyáʼ mambáyuminaʼ ndayóoʼ rí maʼga náa guʼwá ñajunʼ náa xuajin rí nixíyáa xa̱bu̱, mú masngájma rí taxíyáa kiejunʼ ndxájuu. Á mu nuthi rí nda̱a̱ aʼkhúun, nuxuʼmaa maʼga̱a̱ nákhi náa xuajin rí mambáyuminaʼ. Ikhí mbaʼyóoʼ maxtáa xúgíʼ mbiʼi rí gáxtáa o asndu índo̱ gakañúu ndxajkun bi̱ phú kayá edxu̱u̱. Naguma xígi̱ kaʼnii mu xa̱bu̱ bi̱ naxíyáa kiejunʼ ndxájuu xáʼga̱ ikhí mú mambáyuminaʼ (Nú 35:6, 11-15, 22-29; Jos 20:2-8).

  • Xuajñuu David.

    Xígi̱ nigumbiʼyuu xuajin Jebús nda̱wa̱á rí David nigruigú ga̱jma̱a̱ ikhí niʼni guʼwá ñajunʼ náa maxtáa. Ma̱ngaa nagumbiʼyuu Sion. Dí gíʼ náa Jerusalén xígií náa sureste, ikhí itháan mba̱yu̱u̱ʼ nirígá xuajin (2Sa 5:7; 1Cr 11:4, 5).

  • Xúgíʼ enii rí xkawiʼ.

    Ajngáa rígi̱ nijuiʼtájuíi náa griego, asélgueia. Nandoo gáʼthúu̱n índo̱ naguma mbá dí nanujngurámúunʼ náa xtángoo ndrígóo Dios xóo muʼthá índo̱ mbáa naʼni mbá rí nindxu̱u̱ majthi̱ʼ wéñuuʼ. Índo̱ mbáa naʼni xígi̱ kaʼnii, tsésngájma gamajkhu náa bi̱ guáʼdáá mbá ñajunʼ ga̱jma̱a̱ náa xtángoo. Rígi̱ nindxu̱u̱ índo̱ mbáa naʼni mbá rí xkawiʼ wéñuuʼ (Gál 5:19; 2Pe 2:7).

  • Xúʼko̱ gáʼni.

    Ma̱ngaa ma̱ndoo mani̱ndxu̱u̱ ‹gajkhun›, ajngáa rígi̱ na̱ʼkha̱ náa hebreo ʼamán, rí nandoo gáʼthúu̱n ‹jmbu› o ‹rí matanimbaaʼ›. Nuthi ajngáa rígi̱ mu musngajma rí gajkhun munimbáníí rí nixudamijná muni̱, índo̱ nutajkháan ga̱jma̱a̱ índo̱ nuthi rí xúʼko̱ nindxu̱u̱. Náa Apocalipsis najmaa ajngáa rígi̱ mu mixná mbiʼíí Jesús (Dt 27:26; 1Cr 16:36; Ap 3:14).

Y

  • Yugo.

    Nindxu̱u̱ mbá ixi̱ mbaʼ rí natámáʼ náa xpajpoo mbáa xa̱bu̱ mu majngrígú rí magu̱ náa mámbá níjniúu, ma̱ngaa nindxu̱u̱ mbá ixi̱ rí nutamaʼ náa rexu̱ún a̱jmi̱i̱n xujkhúʼ (itháán xedi̱) mu muxnáá xku̱bi̱ʼ o muxumáá carro. Numuu rí ñumbáá najmún mu magún kudúún ga̱jma̱a̱ rí mikiwu̱n, ikha jngóo yugo nandoo gáʼthúu̱n rí naguma gíníin o rí nutsudaa maʼni mbáa xa̱bu̱. Índo̱ naʼthí ga̱jma̱a̱ numuu rí marígúu yugo o maxpiga̱ʼ nandoo gáʼthúu̱n rí makríya̱a̱ʼ náa dí namínúuʼ (Le 26:13; Mt 11:29, 30).

Z

  • Zeus.

    Ninindxu̱u̱ dios ndrígu̱ún xa̱bu̱ griegos bi̱ nigiʼdoo itháán numuu. Náa Listra, nikumu̱ún dí Bernabé nindxu̱u̱ Zeus. Mijngii náa Listra nixkamaa mbaʼa náa kiʼnirámáʼ rí naʼthí ga̱jma̱a̱ numún “ndxajkun ndrígióo Zeus” ma̱ngaa numuu “Zeus, dios ndrígóo a̱jkha̱ʼ”. Náa edxu̱u̱ barco rí nitsimuu Pablo nákhá nixtáa náa isla ndrígóo Malta, tima inún “E̱ji̱i̱n Zeus”, bi̱ mbiʼyuu Cástor ga̱jma̱a̱ Pólux (Hch 14:12; 28:11).

  • Ziv.

    Xígi̱ kaʼnii mbiʼyuu dí maʼni a̱jma̱ igu̱nʼ náa calendario rí najmún mu muni̱ ñajuunʼ Dios xa̱bu̱ judíos, mú náa calendario dí najmún mámbá mbiʼi nindxu̱u̱ rí maʼni migiñuʼ igu̱nʼ. Gu̱nʼ rígi̱ nagi̱ʼdu̱u̱ ta̱pha̱ gu̱nʼ abril naguámbá asndu ta̱pha̱ gu̱nʼ mayo. Náa Talmud judío ga̱jma̱a̱ náa i̱ʼwáʼ i̱yi̱i̱ʼ dí nigájnuu nda̱wa̱á dí ni̱jkha̱ kiʼdiin náa Babilonia nigumbiʼyuu iyar (1Re 6:37). Atayáá apéndice B15.