A B C D E F G H I K L M N O P S T U V W Y Z

A

• Aakasapola ukuomvya intanda.

  U muntu uwasambilila pali vino ilanzi, umwezi ni ntanda vikapita pakuti amanye ivilacitika uku nkoleelo.—Dan 2:27; Mat 2:1.

• Aakauvwana ni mipasi.

  U muntu akalanda ukuti akalazyanya na afwe.—Lev 20:27; Mlg 18:10-12; 2Ya 21:6.

• Abibu.

  I zina lya mwezi wa kutandikilako muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda nupya u mwezi walenga 7 muli kalenda wa yantu yonsi. Izina lii likapiliula ukuti “Kufukula Kwa Ngaano” nupya watandikanga pakasi kakwe Maaci kufika pakasi kakwe Epuleo. Pa cisila cakuti Ayuda yawela kufuma ku Babiloni, watandike ukwamwa ukuti Nisani. (Mlg 16:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Abu.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 5 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 11 muli kalenda wa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Julai kufika pakasi kakwe Ogasiti. Izina lya mwezi uu litalumbulwa muli Baibo; Baibo ikaulumbula sile ukuti “umwezi uwalenga 5.” (Mpe 33:38; Ezi 7:9)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Adali.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 12 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 6 muli kalenda wa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Febuluwale kufika pakasi kakwe Maaci. (Esi 3:7)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Afaliseo.

  A kaliumba ka mapepo kalumbuke kufuma mu upefi wa Yayuda akaaliko mu nsita ya Ina Klistu aakutandikilako. Yatafumile mu lupwa lwa usimapepo, lelo yalondelanga sana Masunde kumwi sile nu mu tuntu tunono sana, nupya yacindikishe sana intambi wakwe vino yacindike Masunde. (Mat 23:23) Yakaanyanga intambi zya Yagiliki, nupya vino yasambilile sana Masunde ni ntambi, yakweti sana maka pa yantu. (Mat 23:2-6) Nupya yamwi yaombanga nu mu cilye ca Sanihedilini. Ilingi yakaanyanga Yesu kulozya ku kusunga Isabata, ku ntambi nu ku kuya pamwi na ayembu na ya kasonkisha ya misonko. Yamwi izile iyaya Aina Klistu, kumwi sile na Saulo uwa ku Tasi.—Mat 9:11; 12:14; Mak 7:5; Luk 6:2; Mil 26:5.

• Aina Klistu.

  I zina lino Leza wapeela alondezi yakwe Yesu Klistu.—Mil 11:26; 26:28.

• Aina Medya; Medya.

  Aantu aafumile muli Madai umwana wakwe Yafeti; ikalanga umu myamba ya mu Ilani iizile iya impanga iya Medya. Aina Medya yaombiile pamwi na Ina Babiloni pa kucimvya Asilya. Pa nsita iiya Pesha cali i citungu icatungululwanga na medya, nomba Sailasi  wizile apondoka nupya medya na Pesha vizile ivyuminkana nu kupanga uteeko uwa Medya na Pesha uwizile iucimvya uwene wa Neo-Babilonia mu 539 C.E. Aina Medya yaali mu Yelusalemu pa Pentekositi umu 33 C.E. (Dan 5: 28, 31; Mil 2:9)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B9.

• Aina Netinimu.

  Aaomvi ya pi tempele aatali Aina Izlaeli. Izwi lya Ciebele likapiliula ukuti “Aapeelwa,” kulangilila ukuti yapeezilwe pakuti yaomba imilimo ya pi tempele. Aina Netinimu aingi yafwile yaali amu lupwa lwa Ina Gibyoni yano Yoswa wanenyile ukuti ‘yatiiya inkwi nu kutapa manzi ya kuomvya pa ulambo wakwe Yeova.’—Yos 9:23, 27; 1Mi 9:2; Ezi 8:17.

• Aina Samaliya.

  Pa kutandika izina lii lyalozyanga uku Ina Izlaeli aikalanga uku katutu umu wene wa mitundu 10, lelo pa cisila cakuti Aina Asilya yacimvya Aina Samaliya umu 740 B.C.E., izina lii lyatandike ukulozya nu ku yantu aafumile uku mpanga zyuze yano Aina Asilya yaleesile. Lino Yesu wali pano nsi, izina lii litalozyanga sile uku mutundu nanti impanga imwi, lelo ilingi lyalozyanga uku yantu aali umu kaliumba ka mipepele aakali umu Shekemu nu mu Samaliya. Kaliumba kaa kakweti ivizumilo ivyapusine sana ni vizumilo vya Yayuda.—Yoa 8:48.

• Akaya.

  Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, Akaya cali i citungu icayelile umu Loma ku kaeya ka mpanga ya Gilisi, nupya umusumba ukalamba wali a Kolinto. Mu Akaya mwali ni ncende zyonsi zya mu Peloponesi alino ni ncende ya pakasi ka mpanga ya Gilisi. (Mil 18:12)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B13.

• Alabasta.

  A kalibotolo kanono kano iikangamo mafuta aanunkile kano yapangilanga ni iwe ilikazanwa umupiipi na Alabastuloni, ku Ijipti. Tumabotolo tuto twakwatanga kasingo kanono kano yangacilikapo pakuti mafuta ya mutengo yataatona.—Mak 14:3.

• Alamoti.

  Iizwi ilikaomviwa umu nyimbo ilikapiliula “Anaci; Akazyana,” limwi likalozya uku yakazyana akwimba sapulano. Lifwile lyaomviwanga pano ulwimbo lwalondekwanga ukulwimba ni izwi lya papela.—1Mi 15:20; Mas 46:Tulembo twa papela.

• Alamu; Aina Alamu.

  Aana yakwe Alamu mwana Shemu uwikalanga mu ncende iyatandikila uku Myamba ya Lebanoni iyafika nu ku Mesopotamya alino nu kufuma uku Myamba ya Taulosi uku katutu ukuyafika nu ku Damasika kupitilila nu ku kaeya. Incende yii ino yamanga ukuti Alamu umu Ciebele, pa cisila izile itandika ukwamwa ukuti Silya nupya antu aikalangamo izile iyatandika ukuyama ukuti Aina Silya.—Uta 25:20; Mlg 26:5; Osi 12:12.

• Aleopago.

  U mwamba utali uwa mu Atena, uwayela lwa ku katutu ka Akulopolisi. Nupya lyali i zina lya cilye icakomenkanilanga kuuku kwene. Paulo yamutwazile umu Aleopago kuli yano yasambilizyanga ivisambilizyo vyakwe Sitoiki na Epikuli pakuti akalondolole pali vino wazumilemo.—Mil 17:19.

• Alinzi ya Kwi Sano.

  Lyali i umba lya yasilika Aina Loma aacingililanga kateeka Umwina Loma. Mulinzi wizile  akwata sana maka mu kutungilila ivya mapolitiki nanti ukusisha kateeka pa wene.—Flp 1:13.

• Amagedoni.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilyakuti Har Meghid·dohnʹ, ilikapiliula ukuti “Umwamba wa Megido.” Izwi lii likalozya uku “nkondo iya pa wanda ukalamba wakwe Leza wa Maka Yonsi” ino “ya mwene yonsi aya pano nsi” yalakolongana pakuti yalwishe Yeova. (Kus 16:14, 16; 19:11-21)—Lolini apakuti UCUZI UKALAMBA.

• Ameni.

  “Ciye vivyo kwene,” nanti “i cacumi.” Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilyakuti ʼa·manʹ, ilikapiliula ukuti “ukuya uwa cisinka nupya umutailwe.” Izwi lyakuti “Ameni” lyaomviwanga pa kuzumilizya umulapo, ipepo, nanti mazwi. Muli Kusokolola, lyaomviwa ukulangilila izina lyakwe Yesu ilya mucinzi.—Mlg 27:26; 1Mi 16:36; Kus 3:14.

• Amu kaungwe kakwe Helodi.—

  Lolini apakuti HELODI.

• Amu kaungwe kakwe, Helodi.

  Yamwanga nu kuti Aina Helodi. Yaali antu amu kaungwe akatungililanga ya Helodi mu vya mapolitiki lino yatungululwanga na Ina Loma. Asaduki yamwi yafwile yali umu kaungwe kwene kaa. Aina Helodi yuminkine na Afaliseo pa kukana Yesu.—Mak 3:6.

• Anefili.

  I viyana vya unkalwe ivyavilwe kuli ya malaika aizile iyaya ni mili ya yantu nu kutwala anaci aaliko lino Mulamba atatala wiza.—Uta 6:4.

• Aomvi ya mu vilye.

  Mu uteeko wa Ina Babiloni aomvi ya mu vilye yaali aomvi ya mu vitungu umwali ivilye aamanyile masunde nupya yakwetiko maka yamwi aa kupingula. Mu uteeko wa Ina Loma aomvi ya mu vilye yangalilanga uteeko. Mu milimo yao mwali nu kusungilila umutende, kwangalila uku vya mpiya, kupingula asikulondela masunde alino nu kufulula aakuluvyanya.—Dan 3:2; Mil 16:20.

• Asaduki.

  Kaali a kaliumba ka maka aka mipepele ya Yayuda umwali antu acuma na ya simapepo aakweti sana amaka pa milimo iyaombwanga api tempele. Yakaanyile intambi izingi izya Yafaliseo ni vizumilo vyao vyuze. Yatazumiile umu kutuutuluka nanti ukuti ya malaika akuno yaya. Nupya yakaanyanga Yesu.—Mat 16:1; Mil 23:8.

• Asambilizyanga ivisambilizyo vyakwe Epikuli.

  Yali aalondezi yakwe Epikuli uwali Umugiliki uwasambilile sana pa mano ya untunze (341-270 B.C.E.). Visambilizyo vyao vyasintilile pa kuzumila ukuti cino umuntu alinzile sile ukucita umu umi wakwe u kuipakizya ivya kuizanzya.—Mil 17:18.

• Asambilizyanga ivisambilizyo vyakwe Sitoiki.

  Yaali Aagiliki aasambilizyanga amano ya yantu, aazumile ukuti pakuti umuntu aye ni nsansa alinzile ukwikala ukulingana ni myelenganyizizye ya yantu na vino ivintu vyaya. Umuntu wa mano ya cumi cumi yene yamulolanga ukuti atasumba mano ku kucula nanti ku vya kuizanzya.—Mil 17:18.

• Aselgeia.—

  Lolini apakuti VICITWA VYA WINYI.

• Ashitaloti.

  A leza mwanaci uwa Ina Kenani uwa nkondo nupya uwa uvyazi, umuci wakwe Baali.—1Sa 7:3.

•  Asia.

  Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, lyali i zina lya citungu ca Loma umwali ni ncende ino ndakai yamanyikwa ukuti mpanga ya Türkiye kumwi sile ni vilila vimwi, wakwe Samosi na Patimosi. Umusumba ukalamba wali a Efeso. (Mil 20:16; Kus 1:4)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B13.

• Aufa na Omega.

  Mazina ya cilembo ca kutandikilako ni ca kushalikizya muli aufabeti wa Cigiliki; yaomviwa pamwi imiku itatu muli Kusokolola ukulangilila izina lyakwe Leza ilya kulangilamo umucinzi. Umu Malembo yaa, amazwi yaa i cili cimwi na mazwi aakuti “uwa kutandikilapo nupya uwa kushalikizya” na akuti “uwa nkoleelo nupya uwa mpelelekezyo.”—Kus 1:8; 21:6; 22:13.

• Azazeli.

  Iizwi lya Ciebele limwi ilikapiliula ukuti “Imbuzi Iikaponga.” Pa Wanda wa Kwelelwa Imembu, imbuzi ino yapaatulanga kuti iye Azazeli yaitumanga umu lwanga, iimililangako ukusendela Aina Izlaeli imembu zino yacisile umwaka uwafumako.—Lev 16:8, 10.

B

• Baali.

  Wali a leza wa Ina Kenani uwalolwanga ukuti ali mwineco wa lwelele nupya kapeela wa mvula nu uvyazi. Nupya izina lyakuti “Baali” lyaomviwanga na kuli ya leza yauze anono. Izwi lii umu Ciebele likapiliula ukuti “Umwineco; Umwene.”—1Ya 18:21; Lom 11:4.

• Bati.

  I ca kupimilako ivya manzi limwi icingalingana na malita 22 (magaloni 5.81), kulingana na vino aakaimbulula yazanyile pa viinga vya nsembo iyakweti izina lilyo. Ivya kupimilako ivyume ni vya manzi ivingi ivyalumbulwa muli Baibo vyapimwanga ni cipimo kwene cii cakwe bati. (1Ya 7:38; Eze 45:14)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Belizebubi.

  Izina lii likalozya kuli Satana, cilolo, nanti kateeka wa viwa. Limwi izina lii yalifumya ukwi zina lyakuti Baali-zebubi, kuli kuti Baali wino Aina Filisti yapepanga pa Ekiloni.—2Ya 1:3; Mat 12:24.

• Buli.

  I zina lya mwezi uwalenga 8 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda nu mwezi wakwe ciili muli kalenda wa yantu yonsi. Lyafuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “uzombozi” nupya umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Okotoba ukufika pakasi kakwe Novemba. (1Ya 6:38)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

C

• Ca kusumila.

  I fulemu ilyaomviwanga uku kupikula.—Kuf 39:27.

• Ca kuvwintilako mawe.

  I ntambo ya mpapa nanti ino yapikulanga ukuomvya imikole ya nyama nanti mavumbu nanti isote ilikamela umupiipi nu luzi. Lyene pakasi apayanga apasaalale apano ikanga cino yakuvwinta, ilingi lyayanga iwe. Impela yonga iya ca kuvwintilako yainyepanga ukwi kasa ale impela yuze iyailema umu minwe nupya ikasa ilyalemanga uku mpela kuno kuli ca kuvwinta yalitangako lino yakuzulunzya ica kuvwintilako. Mpiti yalipilanga aamanyile ukuomvya ivya kuvwintilako lino yakuya uku nkondo.—Yka 20:16; 1Sa 17:50.

• Cialamaiki.

  U lulimi ulwakolana sana ni Ciebele, ulukaomvya aufabeti ili imwi. Avwanganga ululimi luu a Ina Alamu, lelo pa cisila lwizile ilutandika  ukuvwangwa nu mu mpanga izingi umwacitikilanga uculuzi nupya lwaomviwanga nu mu Asilya nu mu Babiloni. Nupya lwaomviwanga sana umu uteeko wa Ina Pesha. (Ezi 4:7) Viputulwa vimwi ivya mu mabuku yakwe Ezila, Yelemiya na Danieli, vyalembiilwe umu Cialamaiki.—Ezi 4:8–6:18; 7:12-26; Yel 10:11; Dan 2:4–7:28.

• Cigiliki; Mugiliki.

  U lulimi ulukavwangwa na antu aku mpanga ya ku Gilisi; likalozya nu ku muntu uwavyalilwa umu Gilisi nanti wino ya lupwa yafuma uku mpanga kwene iiyo. Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lii likaomviwa umu nzila izingi, likalozya na kuli yonsi ataali Ayuda nanti aizile yatandika ukuvwanga ululimi lwa Cigiliki nu kutandika ukulondela intambi zya Cigiliki.—Yow 3:6; Yoa 12:20.

• Cikuko.

  Mu malembo ya Ciebele, izwi lyakuti icikuko likalozya ku uzanzo, ku ndwala nanti ku ntazi zino Yeova akaleta pa yantu pakuti ayafulule. Nupya icikuko uulwale uli onsi ukasalangana zuwa nu kwambukila antu aingi alino nu kuleta imfwa. Ilingi cikalozya ku upinguzi wakwe Leza uwa kukoma antu.—Mpe 14:12; 16:49; Eze 38:22, 23; Amo 4:10.

• Cikuuku cikulu.

  Mazwi yaa yasenulwa ukufuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakwata upiliulo wakuti icintu cimwi cazumiliziwa. Ilingi izwi lilyo likaomviwa ukulozya uku upe nanti ukupeela umu nzila ya cikuuku. Ndi cakuti icikulandwapo i cikuuku cikulu cakwe Leza, ala yakulanda pa upe uno Leza akapeela uwila sile, ukwaula ukwenekela ukuti umwi alamuwezezya. Fwandi, likalondolola vino Leza waya sana na ukapekape, ukutemwa ni cikuuku uku yantu. Izwi lya Cigiliki likalozya nu ku kulanga “ukutemwa” nu ku “upe wa cikuuku.” Upe uwo ukapeelwa ukwaula ukulipila nanti ukuomba umulimo umwi, aakupeela akapeela sile pa mulandu na ukapekape.—2Ko 6:1; Efe 1:7.

• Cikuulwa ca muzilo.

  I tenti ilya kukusha lino Aina Izlaeli yaomvyanga ukupepelapo pa cisila ca kufuma umu Ijipti. Yasungilangamo imbokosi ya upangano yakwe Yeova, iimililangako ukuyapo kwakwe Leza, nupya apano yapeelelanga malambo nu kupepelapo. Insita zimwi cikaamwa ukuti “itenti lya kupepelapo.” Yacipanzile ukuomvya imbao nu kucivimba ni nsalu apali vikope vyakwe ya kelubi. Cakweti imiputule iili, muputule wa kutandikilako yawamanga yakuti Umuputule wa Muzilo na wakwe ciili nao yawamanga yakuti Umuputule wa Muzilo Sana. (Yos 18:1; Kuf 25:9)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Cilematikilo.

  I ciombelo icikaomviwa pa kupanga icimanyililo (ilingi pi vu nanti pi pula) icikalangilila ukuti icintu cino ikapo icimanyililo i ca muntu umwi, i ca cumi, nanti kuzumilizyanya. Ivilematikilo vya mpiti yavipanganga ukuomvya ivintu ivikome (iwe, amino ya nzovu, nanti imbao) yalembangapo ivilembo nanti ivintu vyuze sile ale iyavipiliula. Izwi lyakuti icilematikilo lyaomviwa umu nzila ya unkolanya ukulozya kuli cino iyalematikapo ukuya ica cumi, nanti kulangilila ukuti i ca muntu umwi, nanti cimwi icafiswa nanti inkama.—Kuf 28:11; Neh 9:38; Kus 5:1; 9:4.

•  Cilimba ca upinguzi.

  Ilingi yayanga a pulatifomu itumpuke iyayanga panzi, yakweti na masitepu, apano alasi ikalanga nu kumanyisha iumba vino yapingula. Mazwi yakuti “cilimba ca upinguzi cakwe Leza” ni “cilimba ca upinguzi cakwe Klistu” yakalangilila vino Yeova wapekanya pa kupingula antu.—Lom 14:10; 2Ko 5:10; Yoa 19:13.

• Ciliwe ca kusiila.

  I ciliwe iciulungane cino yiikanga pa ciliwe cuze icikolineko icaomviwanga uku kusiila ingaano ni vikolineko. Yafyantikanga kamwi pakasi ki we lya pansi akalemanga iwe lya papela. Mu nsita ino ivyalembwa muli Baibo vyacitikanga, amawe ya kusiila uku minwe aomviwanga na anaci ali yano yaomvyanga sana umu mang’anda aingi. Pa mulandu wakuti indupwa zyasintilile pa mawe ya kusiila uku minwe pakuti zikwate ivyakulya cila wanda, Masunde yakwe Mose yakaanyizye ukulemelamo iwe lya kusiila ilya pansi nanti ilya papela. Vimawe ivikalamba ivyakolineko na mawe ya kusiila uku minwe vyapindululwanga ni inyama.—Mlg 24:6; Mak 9:42.

• Cilongano.

  I umba lya yantu atiyakolongana pa mulandu wakwe cimwi nanti uku mulimo umwi. Umu Malembo ya Ciebele izwi lii likalozya uku luko lwa Ina Izlaeli. Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, likalozya uku cilongano conga na conga ica Ina Klistu lelo ilingi likalozya uku vilongano vya Ina Klistu vyonsi pamwi.—1Ya 8:22; Mil 9:31; Lom 16:5.

• Cilubi; Kupepa icilubi.

  Cilubi i cinkolanya icikaimililako icili consi, cingaya ica cumi cumi nanti ca kwelenganya sile cino antu yangaomvya mu kupepa. Kupepa cilubi u kucicindikisha, kucitemwa nanti kucilumbanya.—Mas 115:4; Mil 17:16; 1Ko 10:14.

• Cimanyililo ca muzilo ica kuipeela.

  Cali i ciyembelo iciyengese cakwe goldi umwengululwe ningo apalemvilwe amazwi ya Ciebele aakuti, “Yeova ali mwineco wa muzilo.” Cayanga pa nkoleelo ya citambala cakwe simapepo mukalamba. (Kuf 39:30)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Cimanyililo.

  I cintu cimwi, kucita cimwi, imiyele imwi, nanti ukulangilila icintu cimwi icicindame icisicitika lyonsi, icikaimililako icintu cuze ndakai nanti uku nkoleelo.—Uta 9:12, 13; 2Ya 20:9; Mat 24:3; Kus 1:1.

• Cimuti cilule.

  I vimuti ivipusanepusane ivilule sana nupya ivikanunkila sana. Muli Baibo cimuti cakwe poizoni cikaomviwa umu nzila ya unkolanya pa kulondolola uyi ukafuma umu kucita iviipe, mu kuteekwa uzya, mu lufyengo nu mu usangu. Pa Kusokolola 8:11 izwi lyakuti “ukulula” likalozya ku vintu ivilule nupya vyakwe poizoni, ivikaamwa nu kuti abusinte.—Kus 8:11; Mlg 29:18; Map 5:4; Yel 9:15; Amo 5:7.

• Cimuti.

  Cali icololoke pano yanyepelelanga umuntu. Impanga zimwi zyaomvyanga icimuti cii ku kukomelapo nanti ukunyepelelapo icitumbi pakuti yauze yangasambililako nanti kuleta umuzewanya paswe. Aina Asilya amanyikwe ukuti yaali sana ankalwe mu vya ulwi, yapampamilanga antu yano yalema papela pa vimiti ivisongole iyavipisha umunda iviya ivifika ku cisao. Umu masunde ya Yayuda mwene, yayo aalondekwanga ukucuziwa umu musango kwene uu, aapeezilwe  imilandu ya kuya ni miponto nanti kupepa ivilubi, yatandikilangapo ukuyakoma ukuomvya mawe nanti inzila yuze, alino iyatola imili yao iyaikulika ku vimiti pakuti yauze yasambilileko. (Mlg 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9) Insita zimwi Aina Loma yanyepelelanga umuntu uku cimuti kuno limwi watwalililanga ukuya nu umi pa manda yamwi nupya kuno waculanga pa mulandu nu kuvwa ukuwaya, ulusala, inzala nu kukaya lino atali afwe. Pa nsita zyuze wakwe vino cali pa kukoma Yesu, yapoopelanga umuntu ni nsunga pa cimuti uku minwe nu ku makuulu. (Luk 24:20; Yoa 19:14-16; 20:25; Mil 2:23, 36)—Lolini apakuti ICIMUTI CA KUCUZIWILWAPO.

• Cipangano.

  U kuzumilizyanya nanti ukupangana ukwali pali Leza na antu nanti pa maumba ya yantu yaili ukwa kucita icintu cimwi nanti ukukanacicita. Insita zimwi uwa ku lusansa sile longa u wali nu kucitapo vimwi ivyali umu cipangano (cipangano ca muntu wenga icalolwanga ukuti ulayo ucindame). Pa nsita zyuze yonsi aali umu cipangano yalondekwanga ukucita vimwi (cipangano ca yantu yaili). Ukulunda pa vipangano vino Leza wapangiine na antu, Baibo ikalanda na pa vipangano vino antu yapangananga, imitundu, inko, nanti maumba ya yantu. Pa vipangano ivicindame paya ni cipangano cino Leza wapangiine na Abulahamu, Devedi, uluko lwa Ina Izlaeli (cipangano ci Sunde), na Izlaeli wakwe Leza (cipangano cipya).—Uta 9:11; 15:18; 21:27; Kuf 24:7; 2Mi 21:7.

• Cipilala ca kupepa.

  I cipilala icololoke, cino ilingi capangilwanga na mawe, nupya cimililangako Baali nanti ya leza yauze aufi.—Kuf 23:24.

• Cisalu icikanzalale.

  Cali i cisalu cino yaomvyanga uku kupangila masaaka nanti vyola, wakwe vino yakaomvya ukwikamo ivilimwa vya mpece. Ilingi yacisumanga ukuomvya mavumbu ya mbuzi atifi nupya cali i cakuzwala cino yazwalanga pa kuloosha ukulingana nu lutambi.—Uta 37:34; Luk 10:13.

• Citambala.

  I cisalu cipombwe cino yazwalanga uku mutwe. Simapepo mukalamba wazwalanga citambala ca nsalu isuma, pa nkoleelo ya citambala pali kalilata kakwe goldi akanyepelilwe ku ntambo yakwe bulu. Umwene wazwalilanga icitambala umwisika lya cisote ca wene. Yobo waomvizye izwi lii mu unkolanya lino wakolinye umulinganya wakwe uku citambala.—Kuf 28:36, 37; Yob 29:14; Eze 21:26.

• Citiipu.

  U kutiinya nanti ukulanda iviipe ivilacitikila umwi nanti icintu cimwi. Cisipiliula ukuomvya amazwi ya miponto nanti aukali. Ilingi icitiipu u kulanda iviipe ivilacitika uku nkoleelo, nupya ndi cakuti Leza u walanda nanti umuntu uwapeelwa maka, cikakwata usesemo ucindame alino na maka.—Uta 12:3; Mpe 22:12; Gal 3:10.

• Citunkwilo.

  A kamuti katali kasongole kano aalimi yakaomvya ku kucincizizyako inyama. Citunkwilo yacikolanya ku mazwi ya muntu wa mano yano yakalenga aakuvwa ukulondela ukusunda. ‘Kupantola uku citunkwilo’ kwafuma kuli vino vikacitika kuli masaye aali ni cilumba  akukana ukumucincizya lino akuipantola uku citunkwilo cino yakumucincizizyako, cakuti asuka aicisa nu kuicisa.—Mil 26:14; Yka 3:31.

• Citutumusi.

  A vimwi vino iikanga mu munya nanti mu vya manzi manzi pakuti vitutumuke; maka maka umunya ututumuke uwashala pali uno yaomvya. Ilingi izwi lii lyaomviwa muli Baibo kulozya ku luyembu nu kuola, nupya likalozya nu ku viipe ivikasalangana ukwaula ukumanya.—Kuf 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9.

• Ciwa.

  Mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu izina lyakuti Ciwa i lyakwe Satana ilikapililula ukuti “Kazewanya.” Satana wapeezilwe izina lyakuti Ciwa pa mulandu wakuti ali wino akazewanya sana nu kulanda ivya ufi pali Yeova, api izwi lyakwe ilisuma, na pi zina lyakwe ilya muzilo.—Mat 4:1; Yoa 8:44; Kus 12:9.

• Ciwina icaula impela.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti aʹbys·sosi, ilikapiliula ukuti “cizike sana.” Lyaomviwa umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu ukulozya uku ncende nanti imiyele iya kukanaya nu untungwa. Likalozya nu kwi lindi lelo mwaya na vyuze.—Luk 8:31; Lom 10:7; Kus 20:3.

• Cizanza.

  I ca kupimilako utali icingalingana nu utali ukufumilila ku cala kufika ku kantenga lino iminwe yativunguluka. Kulingana na kyubiti wa masentimita 44.5 (mainci 17.5), cizanza cingafika masentimita 22.2 (mainci 8.5) mu utali. (Kuf 28:16; 1Sa 17:4)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

D

• Dagoni.

  A leza wa Ina Filisti. Kuno izwi lii lyafumilila kutamanyikwa, lelo asambilila yamwi yakati lyakolana ni izwi lya Ciebele ilyakuti dagh (inswi).—Yka 16:23; 1Sa 5:4.

• Daliki.

  U lupiya lwakwe goldi ulwafinanga magilamu 8.4. (1Mi 29:7)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Dekapoli.

  I mpanga ya Yagiliki iyapangwa ni misumba 10 (izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti deʹka, ilikapiliula ukuti “10,” na poʹlis, ilikapiliula ukuti “umusumba”). Nupya lyali i zina lya citungu ica ku ufumondaka wakwe Yemba wa Galili nu Luzi Lwa Yodani kuno imisumba kwene iiyo iingi yayeliile. Yali i misumba umwali sana intambi zya Cigiliki alino nu uculuzi. Yesu wapisile umu citungu kwene cii, lelo pataaya ivyalembwa ivikalangilila ukuti watandalile imisumba kwene iiyo. (Mat 4: 25; Mak 5:20)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa A7 na pa B10.

• Dilakima.

  Mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lii likalozya uku lupiya lwakwe siuva ulwa Yagiliki, luno pa nsita iiya lwafinanga magilamu 3.4. Mu Malembo ya Ciebele, likalozya kuli dilakima wakwe goldi wino Aina Pesha yaomvyanga uwalingine na daliki. (Neh 7:70; Mat 17:24)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Dinali.

  U lupiya lwa Ina Loma ulwafinanga magilamu umupiipi na 3.85 nupya lwakweti icikope cakwe Kaisale uku lusansa longa. Lwali ali malipilo ya wanda onga nupya ali “musonko” uno Ayuda yalipilanga uku Ina Loma. (Mat 22:17; Luk 20:24)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Dulamu.

  I ca kupimilako ivyume ni vya manzi. Cingizyanga malita 220 (magaloni 58.1) kulingana ni cipimo cakwe bati icaomviwanga.  (1Ya 5:11).—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

E

• Edomu.

  Lyali i zina lyuze lino yapeezile Esau, mwana Isaki. Amu lupwa lwakwe Esau (Edomu) ikazile umu ncende ya Seili, mu ncende ya myamba iyayelile pakasi kakwe Yemba Mufwe na Yemba wa Akaba. Izile itandika ukwamwa ukuti Edomu. (Uta 25:30; 36:8)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B4.

• Efa.

  I civiya ca kupimilako ivyume, caomviwanga ku kupimilako vilimwa vya mpece. Calingine ni ca kupimilako vya manzi cino yatangi bati, cingizyanga malita 22. (Kuf 16:36; Eze 45:10)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Efodi.

  Cakuzwala cino ya simapepo yazwalanga icakolana na apuloni. Simapepo mukalamba wazwalanga efodi umuiyele wino yasumiliile pa cakuzwala ca pa cisao icakweti tumawe twa mutengo 12. (Kuf 28:4, 6)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Efulemu.

  I zina ilya mwana wakwe Jozefu wakwe ciili, nupya lizile ilitandika kuomviwa ku mutundu onga uwa Ina Izlaeli. Pa cisila cakuti luko lwa Ina Izlaeli lwapaatukana, mutundu wakwe Efulemu uwali ucindame sana wizile iutandika ukwimililako uwene wa mitundu 10.—Uta 41:52; Yel 7: 15.

• Eluda; Uwikolo.

  U monsi uwikolo umu myaka, lelo umu Malembo izwi lii likalozya uku muntu uwapeelwa icifulo ca utunguluzi nu mulimo umu wikazi nanti umu mpanga imwi. Izwi lii likalozya nu ku viumbwa vya mwi yulu umwi buku lya Kusokolola. Izwi lya mu Cigiliki ilyakuti pre·sbyʹte·ros likasenulwa ukuti “eluda” ndi cakuti likulozya kuli yano yakatungulula umu cilongano.—Kuf 4:29; Map 31:23; 1Ti 5:17; Kus 4:4.

• Eluli.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 6 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 12 muli kalenda wa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Ogasiti kufika pakasi kakwe Sepetemba. (Ne 6:15)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Etanimu.

  I zina lya mwezi uwalenga 7 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda nu mwezi wa kutandikilako muli kalenda wa yantu yonsi. Watandikanga pakasi kakwe Sepetemba ukufika pakasi kakwe Okotoba. Watandike ukwamwa ukuti Tishili pa cisila cakuti Ayuda yawela ukufuma uku Babiloni. (1Ya 8:2)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Etiopia.

  I mpanga iyaliko mpiti iyayelile ku kaeya ka Ijipti. Mwali ni ncende izyayela ku mpanga ya Ijipti iyayako ndakai ni zyayela ku mpanga ya Sudani. Mu Ciebele, insita zimwi izwi lii likalozya nu ku mpanga ya “Kushi.—Esi 1:1.

F

• Falao.

  I zina lya mucinzi ilyapeezilwe kuli ya kateeka amu Ijipti. Ya Falao 5 aalumbulwa muli Baibo (Shishaki, So, Tiliaka, Neko, na Ofila), lelo aashala yataalumbulwa, kumwi sile na yano yaomvile sana na Abulahamu, Mose, na Jozefu.—Kuf 15:4; Lom 9:17.

• Fatomu.

  I ca kupimilako utali icaomviwanga ku kupimilako kuzika kwa  luzi icalingine na mamita 1.8 (mafiti 6). (Mil 27:28)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Filisti; Aina Filisti.

  I mpanga iyayelile ku nkumba ya ku kaeya iizile itandika ukwamwa ukuti Filisti. Aafumile uku Kilete nu kwiza ikala umu ncende iiyo yayamanga ukuti Aina Filisti. Devedi wayacimvizye, lelo yatwalilile ukuiteeka nupya yatwalilile ukuya alwani ya Ina Izlaeli. (Kuf 13:17; 1Sa 17:4; Amo 9:7)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B4.

G

• Gehena.

  I zina lya Cigiliki ilya Mukonko wa Hinomu uwayeelile uku kaeya ka musumba wa Yelusalemu uwaliko mpiti. (Yel 7:31) Yali incende iyasoowilwe ukuti ali kuno ivitumbi vyali nu kusumbilwa. (Yel 7:32; 19:6) Kutaya usininkizyo ukalangilila ukuti inyama nanti antu vyasumbilwanga umu Gehena pakuti vipye ivipuma nanti pakuti vyacululuka. Fwandi ncende yii isiimililako icifulo icisiloleka kuno antu yakacululuka pe umu moto wa cumi. Lelo Yesu na asambi yakwe yaomvizye izwi lyakuti Gehena ku kulangilila upinguzi wa pe uwa “mfwa yakwe ciili,” kuli kuti uwononesi wa pe.—Kus 20:14; Mat 5: 22; 10:28.

• Gela.

  I cipimo icalingine na magilamu 0.57. Calingine na mashekele 1/20. (Lev 27:25)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Gilyadi.

  Lyali i zina lya ncende ivunde iyayeliile uku ufumondaka wa Luzi Lwa Yodani ukuyafika uku katutu nu ku kaeya ka Mukonko wa Yaboki. Pa nsita zimwi, izina lii lyaomviwanga ku ncende yonsi ya Ina Izlaeli iyayelile ku Luzi Lwa Yodani, kuno amu mutundu wakwe Lubeni, mutundu wakwe Gadi na afu wa mutundu wakwe Manase iikalanga. (Mpe 32:1; Yos 12:2; 2Ya 10:33)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B4.

• Gititi.

  I zwi ilikaomviwa umu nyimbo ilitamanyikwa ningo upiliulo, lelo cikaloleka kwati lyafuma ukwi zwi lya Ciebele lyakuti gati. Yamwi yazumila ukuti lufwile lwali ulwimbo ulwali pa nyimbo zino yaomvyanga pa kupanga waini pa mulandu wakuti gati ikalozya ku ca kufenelamo imyangazi.—Mas 81:Tulembo twa papela.

H

• Hadesi.

  I zwi lya Cigiliki ilyakolana ni zwi lya Ciebele ilyakuti “Sheo.” Likasenulwa ukuti “Ilindi” (mu cilembo icikalamba ca kutandikilako) pa kupusanya ni cifulo ukukazikwa antu yonsi.—Lolini apakuti LINDI.

• Helemesi.

  A leza uwa Yagiliki, mwana Zeusi. Mu Lisitila Paulo yamwamile ukuti Helemesi pa kulozya uku mulimo wakwe leza uwa kwimililako ya leza yauze na kuli leza uwamanyikisha ukuvwanga.—Mil 14:12.

• Helodi.

  I zina lya lupwa umwafumanga ya mwene ateekanga Ayuda nupya yasontwanga na Ina Loma. Helodi Mukalamba walumbwike sana pa mulandu wakuti waomvile umulimo wa kukuula cipya cipya itempele umu Yelusalemu na pa mulandu wakuti wapeezile isunde ilya kukoma ana pakuti akome Yesu. (Mat 2:16; Luk 1:5) Helodi Akelao na Helodi Antipa ya mwana Helodi Mukalamba, yasonsilwe ukuti yateeka umu viputulwa vya wene wakwe isi. (Mat 2:22) Antipa wateekanga icitungu conga, wamanyikwe ukuti a kateeka uwateesile mu nsita ino Klistu  waomvile umulimo wa kusimikila pa myaka itatu na afu mpaka nu mu nsita ino ivyalembwa ukufika muli Milimo icipande 12 vyacitikanga. (Mak 6:14-17; Luk 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Mil 4:27; 13:1) Pa cisila Helodi Agilipa 1 umwizikulu wakwe Helodi Mukalamba wakomilwe kuli malaika wakwe Leza pa cisila ca kuteeka sile pa nsita inono. (Mil 12:1-6, 18-23) Lyene umwanakwe, Helodi Agilipa 2, wizile aya umwene nupya wateesile ukufika nu mu nsita ino Ayuda yapondokiile Aina Loma.—Mil 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.

• Higayoni.

  Iizwi ilikaomviwa umu kutungulula inyimbo. Wakwe vino izwi lii lyaomviwa pa Masamu 9:16, lingalozya nu ku ciunda ca kulila kwi zeeze ilikulila umu viputulwa pakuti umwi akwate insita yakwelenganyapo.

• Holebu; Mwamba wa Holebu.

  Yaali i ncende ya myamba iyazingulwike Umwamba wa Sinai. Lyali i zina na lyuze ilya Mwamba wa Sinai. (Kuf 3:1; Mlg 5:2)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B3.

• Homa.

  I ca kupimilako ivyume icalingine na dulamu. Kulingana ni cipimo cino yapimilangako ivya manzi cino yatangi bati, calingine na malita 220. (Lev 27:16)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

I

• Ica kufenelamo imyangazi.

  Vyayanga i viwina viili vino yafukulanga umu mawe atonte, iwe lyonga yalitumpulanga ukucila ilyuze alino iyapanga kapongo kakulemanya mawe kwene yayo. Lino yakusyunola imyangazi pa ciwina ca papela amanzi ya myangazi yapitanga umu kapongo iyaya umu ciwina ca pisika. Izwi lii likaomviwa umu nzila ya unkolanya ukulozya uku upinguzi wakwe Leza.—Eza 5:2; Kus 19:15.

• Ica kulemelamo.

  A cimwi pa vintu vino umuntu wakwata cino akapeela wino wakongolako ku kulangilila ukuti alawezya inkongole zizyo. Yacamanga nu kuti ica kucingilila. Mu Masunde Yakwe Mose mwali ivyeo ivyalandanga pa vya kulemelamo pakuti apina na ataakweti aakuyazwa yacingililwe mu luko lwa Ina Izlaeli.—Kuf 22:26; Eze 18:7.

• Icakulya ca Manguzi ca Mwene.

  I cakulya icikapangwa nu mukate usi ni citutumusi na waini ivikaimililako umwili wakwe Klistu nu wazi wakwe; nupya i ciusho ca mfwa yakwe Yesu. Pa mulandu wakuti Aina Klistu yakazevya icintu kwene cii ukulingana na Malembo, calinga nu kwamwa ukuti “Ciusho.”—1Ko 11:20, 23-26.

• Icakuzwala ca pa cisao.

  I cakuzwala icayemviwe nu tuyembelo cino simapepo mukalamba uwa Ina Izlaeli wazwalanga pa cisao lyonsi lino akwingila mu Muputule wa Muzilo. Yacamanga nu kuti “Icakuzwala ca pa casao ica upinguzi” pano cakweti Ulimu na Tumimu ivyaomviwanga uku kumanya upinguzi wakwe Yeova. (Kuf 28:15-30)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Iceleta.

  Ilingi cayanga i ca kukwelapo antu icakwatanga matayala yaili cino imfwalasi zyatintanga, caomviwanga sana mu nkondo na pa lwendo.—Kuf 14:23; Yka 4:13; Mil 8:28.

• Icikoti.

  Mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lyakuti icikoti likalozya uku kuma nanti ukucapa umuntu  na swepu wino yapanganga ifundo nanti ukunyepelelako utuvyela uku mpela.—Yoa 19:1.

• Icikumi.

  I calenga 10 nanti mapesenti 10, cino yapeelanga nanti ukulipila wa mutuulo, sana sana ivya kuomvya umu mipepele. Ukupeela ivintu vivyo yakwamanga ukuti “ukupeela icikumi.” (Mal 3:10; Mlg 26:12; Mat 23:23) Umu Masunde yakwe Mose, icalenga 10 pali vino yazombolanga ni calenga 10 pa viteekwa vyapeelwanga uku Ina Levi cila mwaka pa kuyatungilila. Aina Levi nayo yatolanga icikumi ukufuma pa cikumi cino yapokelelanga nu kupeela ya simapepo ya mu lupwa lwakwe Aloni pakuti yayatungilile. Kwali ivikumi na vyuze vino antu yapeelanga. Aina Klistu yasilondekwa ukupeela icikumi.

• Icimfungwa.

  Lyali i pepala ilyapangilwanga ni mpapa ya nyama nanti ilyapangilwanga na papailasi, lino yalembangapo uku mbali yonga, lino ilingi yapombanga uku kamuti. Malembo yalembwanga nu kukopolwelwa pa vimfungwa, pano ali mabuku aliko umu nsita ino Baibo yalembwanga.—Yel 36:4, 18, 23; Luk 4:17-20; 2Ti 4:13.

• Icimuti ca kucuziwilwapo.

  Amazwi yaa yafuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti stau·ros′, ilikapiliula icimuti icololoke, wakwe cino yapoopiilepo Yesu. Kutaaya usininkizyo wakuti izwi lii lya Cigiliki likapiliula ukuti umusalaba, wakwe uno asi ya kapepa yakwe Leza yaomvyanga wa cimanyililo ca mipepele imyaka iingi sana lino Klistu atali aize pano nsi. Mazwi yakuti “icimuti ca kucuziwilwapo” ali mazwi aakwata upiliulo ukumanile ukulozya ukwi zwi ilyaomviwa, pano izwi lyakuti stau·ros′ likalozya nu ku kucuziwa, ukucula, nu kuzewana kuno alondezi yakwe Yesu yaali nu kupitamo. (Mat 16:24; Aeb 12:2)—Lolini apakuti CIMUTI.

• Icupo ca pali umulamu.

  U lutambi ulwizile iluya umu Masunde Yakwe Mose, muno umonsi watwalanga umuci wa mwinakwe uwasiile ukwaula ana pa cisila cakuti wafwa, pakuti akwate ana aali nu kuya aamwinakwe uwafwile.—Uta 38:8; Mlg 25:5.

• Ilambo lya koca.

  I lambo lya nyama ino yocanga pa ulambo pakuti ipeelwe yonsi kuli Leza; kutaali icilundwa ca nyama iiyo (cipambasi, suuku, sawe, inkunda, nanti kana ka cipeele) cino aakupeela washalanga naco.—Kuf 29:18; Lev 6:9.

• Ilambo lya kulipila pa membu.—

  Lolini apakuti KWELELWA IMEMBU.

• Ilambo lya mutende.

  I lambo lino umuntu wapeelanga kuli Yeova pakuti apange umutende nawe. Uwapeela ilambo lilyo kumwi na amu ng’anda yakwe, simapepo uwapokelela ilambo alino na ya simapepo yauze aaombanga imilimo, yonsi yalyanga ilambo lilyo. Yeova wapokelenga icena icisuma kufuma ku nyama ino iyoca. Uwazi uukaimililako umi, nao kwene wapeelwanga kuli aliwe. Cayanga kwati ya simapepo na antu aapeelanga malambo iikala yakuliila pamwi na Yeova, cico calangililanga ukuti yali pa mutende.—Lev 7:29, 32; Mlg 27:7.

• Ilambo lya pa luyembu.

  I lambo lino yapeelanga pa membu izisi zya ku mufulo izyacitikanga pa mulandu wa utonte wa mwili uutamalilika. Malambo  ya nyama izipusanepusane, kufuma ku ng’ombe ukufika na pa cipeele, yaomviwanga kulingana na vino umuntu wino yafuutilanga uluyembu wali alino na vino wakweti.—Lev 4:27, 29; Aeb 10:8.

• Ilambo lya pa mulandu.

  I lambo lino umwi wapeelanga pa membu zyakwe. Lyapusineko panono na malambo yauze aapa luyembu pano lyene lyawezyanga insambu zya cipangano zino kacita wa viipe uwatalapila wapokwanga pa mulandu nu luyembu nupya lyalenganga ukuti akululwe ku mulandu uno watapeelwa.—Lev 7: 37; 19:22; Eza 53:10.

• Ilambo.

  Wali uupe uno antu yapeelanga kuli Leza pa kulanga ukutaizya, ukuzumila ukuti iyaluvyanya, nu kuzifya ucuza wao nawe. Ukutandikila sile pali Abeli, antu yapeelanga malambo ya kuitemelwa, pano paali ni nyama, ukufikila lino lizile iliya i sunde umu upangano wa Masunde Yakwe Mose. Malambo ya nyama izile iyata ukuomba lino Klistu wizile apeela umi wakwe umalilike, nomba Aina Klistu yatwalilila ukuipeelesha muli ukapepa.—Uta 4:4; Aeb 13:15, 16; 1Yo 4:10.

• Ililikumu.

  I citungu ca mu Loma icayela ku katutu ka mpanga ya Gilisi. Paulo waile afikako lino waombanga umulimo wa kusimikila, lelo citalandwa ndi cakuti wasimikiile mu Ililikumu nanti nga waile apitamo sile. (Lom 15:19)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B13.

• Ilindi.

  Ndi cakuti izwi lii ilitandikila na kalembo kanono likalozya ukwi lindi lya muntu wenga; lelo ndi cakuti ilitandikila na kalembo akakulu ala likulozya ku cifulo ukukazikwa antu yonsi, lyakolana ni izwi lya Ciebele ilyakuti “Sheo” ni lya Cigiliki ilyakuti “Hadesi.” Muli Baibo izwi lii lyalondololwa wa cifulo ca unkolanya ukusicitika imilimo ili yonsi nanti ukutaya ukwelenganya.—Uta 47:30; Kas 9:10; Mil 2:31.

• Ilungu.

  I cikuulwa ica kusungulwilamo amawe nanti ivyela nupya yaciomvyanga uku kocelako inyungu alino na vyuze ivyapangilwa ni ivu. Pa nsita ino ivyalumbulwa muli baibo vyacitikanga ilungu yalikuulanga ukuomvya injelwa nanti mawe. Ilungu lino yaomvyanga ku kocelako inyungu na vyuze ivyapangilwa ni ivu alino nu kocelamo laimu yalyamanga nu kuti ica kumikilamo.—Uta 15:17; Dan 3:17; Kus 9:2.

• Imbalaminwe ya kufwatikilako.

  Cayanga i cilematikilo cino yazwalanga ku munwe nanti cino iikanga ku ntambo ino limwi yazwalanga umu nsingo. Nupya cayanga i cimanyililo ca maka yakwe kateeka nanti umulasi wa mu uteeko. (Uta 41:42)—Lolini apakuti CILEMATIKILO.

• Imikate ya Muzilo.—

  Lolini apakuti MUKATE.

• Impapa.

  Yaali impapa ya mfwele, ya mbuzi nanti ya ng’ombe ino yaomvyanga uku kulembapo ivyeo. Yaali ikome sana kucila mapepala yauze yano yalembangapo nupya yaomviwanga uku kukopolwelapo ivya muli Baibo. Vimfungwa ivya mpapa vino Paulo wanenyile Timoti ukuti amutwalile vifwile vyali i viputulwa vya Malembo ya Ciebele. Vimfungwa vimwi ivya muli Yemba Mufwe vyali ivya mpapa.—2Ti 4:13.

• Incende ya muzilo.

  Yaali incende ino yapaatwile iya kupepelapo. Nomba  ilingi incende iiyo ikalozya ukwi tenti lya kupepelapo nanti itempele ilyali umu Yelusalemu. Mazwi yaa yakaomviwa nu ku ncende ino Leza akaikalamo ukwi yulu.—Kuf 25:8, 9; 2Ya 10:25; 1Mi 28:10; Kus 11:19.

• Intuwa.

  I nsonzo ino kateeka wasendanga iyalanganga maka yano wakwata aakuteeka.—Uta 49:10; Aeb 1:8.

• Inyambi.

  Lyali ibotolo lya mpapa lino yapanganga ukuomvya impapa ya nyama, izili wa mbuzi nanti imfwele, nupya yasungilangamo waini. Ikanga waini umu nyambi izipya, pano lino akubila wafumyanga umuza uno yakati kaboni daiokisaidi uwalenganga ibotolo ukutuumuka. Impapa izipya zyatuumukanga; nomba impapa zya mpiti izikome zyalepukanga pa mulandu nu kutuumuka.—Yos 9:4; Mat 9:17.

• Inzila.

  Iizwi ilikaomviwa umu Malembo umu nzila ya unkolanya kulozya kuli vino umuntu akacita vino Yeova watemwa nanti vino wapata. Aizile iyaya alondezi yakwe Klistu yayamanga ukuti “Aa Nzila,” kuli kuti vino yacitanga umu umi vyalanganga ukuti yataila Yesu Klistu, nupya yamukolanyanga.—Mil 19:9.

• Ipenga.

  I cakulizya nu muza icapangilwa ni cela icaomviwanga pa kucelula antu na pa kwimba inyimbo. Ukulingana ni Mpendwa 10:2, Yeova walanzile ukuti yapange mapenga yaili yakwe siuva aali nu kulaomviwa uku viunda ivipusanepusane, kuli kuti ku kwama antu pakuti yakolongane, pa kupangulula inkambi nanti lino kuli ulwi. Mapenga yaa yaali aololoke, yapusineko na mapenga aali aanyongane yano yapangilanga ni “mpembe” zya nyama. Mapenga yauze ashala nayo kwene yaomviwanga ku kulizizyako inyimbo pi tempele. Iciunda ca mapenga ilingi caomviwa umu nzila ya unkolanya ukulozya uku upinguzi wakwe Yeova nanti uku vintu vimwi ivicindame vino Leza akalenga ukuti vicitike.—2Mi 29:26; Ezi 3:10; 1Ko 15:52; Kus 8:7–11:15.

• Ipinda.

  A mazwi ya mano nanti ilyasi liipi ilikasambilizya cimwi nanti kulondolola icumi cikalamba umu mazwi sile anono. Mapinda amuli Baibo yakalondekwa ukwelenganyapo sana. Ilingi mapinda yakalanda icumi umu nzila ya unkolanya. Imvwango zimwi zizile izyaomviwa sana mu mazwi ya mitumfyo nanti kusaalwila antu yamwi.—Kas 12:9; 2Pe 2:22.

• Isabata.

  Iizwi lya Ciebele ilikapiliula “ukupuuza; ukuta.” U wanda uwalenga 7 umu mulungu ukulingana ni mipendele ya Yayuda (watandikanga lino ilanzi lyawa pali Cisano, iusila lino ilanzi lyawa pa Cibelusi). Amanda yamwi aakuzevya umu mwaka, ukwikako nu mwaka uwalenga 7 nu walenga 50, nayo kwene yamwanga ukuti Masabata. Pa wanda wi Sabata, kutaali umulimo uli onsi uwaombwanga suka sile umulimo wa usimapepo pa ncende ya muzilo u wali nu kuombwa. Mu myaka ya Masabata, impanga itaali nu kulimwa nupya Aebele yataali nu kupatikiziwa ukuwezya inkongole zino yakweti. Mu Masunde Yakwe Mose, ivya kulondela pa wanda wi Sabata vitaakomile, lelo intunguluzi zya mapepo zyakomezyanga antu masunde, icakuti umu nsita yakwe Yesu catalilanga sana antu ukulondela masunde  yayo.—Kuf 20:8; Lev 25:4; Luk 13:14-16; Kol 2:16.

• Isamu.

  U lwimbo lwa kulumbanya Leza. Masamu yali mu nyimbo nupya zimbwanga na ya kapepa, zimbwanga na pi tempele ilyali umu Yelusalemu pano yapepelanga Yeova Leza.—Luk 20:42; Mil 13:33; Yak 5:13.

• Isopu.

  A kamuti akakwata imisambo isuma na mafwa, akaomviwanga uku kusansa uwazi nanti amanzi pa kuzevya kwa kusangulula. Limwi kali akamuti kano yamanga ukuti Malijolamu (Oliganamu malu; Oliganamu silyakamu). Kulingana na vino kaomviwa pali Yoani 19:29, kafwile kali a kamuti kakwe malijolamu akayanga ku musambo nanti ku nkona, umusango wa nkona izyamanyikwa (Sorghum vulgare), vino kamuti kaa kali akatali kalondekwanga ukwikako pamba ukwali waini umukantuke wino yalondanga ukumwesha Yesu.—Kuf 12:22; Mas 51:7.

• Isunagogi.

  Iizwi ilikapiliula ukuti “ukuleta pamwi; kukolongana,” nomba umu malembo aingi, cali i cikuulwa nanti incende pano Ayuda yakolongananga pakuti yabelenge Malembo, ukusambilila, kusimikila nu kupepa. Umu manda yakwe Yesu, itauni ilili lyonsi ilinono umu Izlaeli lyakwatanga isunagogi, nupya imisumba ikalamba yakwatanga masunagogi ukucila pali lyonga.—Luk 4:16; Mil 13:14, 15.

• Italanti.

  I cipendo icikulu sana ica Yaebele ica kupendelako ukufina alino ni cipendo ca mpiya. Lyafinanga makilogilamu 34.2. Italanti lya Yagiliki lyene lyali ilinonoko, lyafinanga apiipi na makilogilamu 20.4. (1Mi 22:14; Mat 18:24)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Itempele.

  Cali i cikuulwa cino yakuuzile umu Yelusalemu pano Aina Izlaeli yapepelanga icapyanikizye pa cikuulwa ca muzilo cino yakuushanga lino iyakukila uku ncende yuze. Solomoni u wakuuzile itempele lya kutandikilapo nupya Aina Babiloni aaizile iyalyonona. Zelubabeli u wakuuzile lyakwe ciili pa cisila ca kufuma umu uzya uku Babiloni, nupya Helodi Mukalamba u wizile alikuula cipya cipya. Mu Malembo, ilingi itempele yalyamanga ukuti “ing’anda yakwe Yeova.” (Ezi 1:3; 6:14, 15; 1Mi 29:1; 2Mi 2:4; Mat 24:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B8 na pa B11.

• Itenti lya kupepelapo.

  Iizwi ilyaomviwanga kwi tenti lyakwe Mose nu ku cikuulwa ca muzilo cino yatandikilepo ukupanga mu lwanga.—Kuf 33:7; 39:32.

• Itete lya kupimilako.

  Lyali makyubiti 6. Kulingana na Kyubiti wino yaomvyanga sana itete lyali mamita 2.67; lyene ukulingana na kyubiti umutali lyali mamita 3.11. (Eze 40:3, 5; Kus 11:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Itete.

  Iizwi ilikaomviwa uku vimelwa ivingi ivikamela sana umu ncende umwaya manzi. Ilingi icimelwa icikaomviwa sana cikaamwa ukuti Alundo donakisi. (Yob 8:11; Eza 42:3; Mat 27:29; Kus 11:1)—Lolini apakuti ITETE LYA KUPIMILAKO.

• Iule.

  U muntu aakapanga icupo na asi iya nanti umuci wakwe, maka maka pakuti apeelwe impiya. (Izwi lya Cigiliki lyakuti “iule,” a por′ne, lyafuma ukwi zwi likapiliula ukuti “ukukazya.”) Ilingi izwi lii likalozya ku  yanaci nanti cakuti aonsi maule nayo kwene yalumbulwa muli Baibo. Uule utazumiliziwe umu Masunde yakwe Mose, nupya malipilo yi ule yatazumiliziwe kupeelwa ngu musangulo mu ncende ya muzilo yakwe Yeova, kupusanako na vino imipepele ya ufi yaomvyanga maule api tempele pakuti yaakwata impiya. (Mlg 23:17, 18; 1Ya 14:24) Nupya Baibo ikaomvya izwi lii mu unkolanya kulozya ku yantu, inko nanti tuungwe utukapepa ivilubi lino yakuitunga ukuti aa kapepa yakwe Leza. Imipepele ikaamwa ukuti “Babiloni Mukalamba” yalondololwa muli Kusokolola ukuti iule pa mulandu wakuti ikaombela pamwi na ya kateeka aya umu nsi pakuti ikwate maka ni vyuma.—Kus 17:1-5; 18:3; 1Mi 5:25.

• Ivipumbu.

  I vipaapa ivikafuma ku vilimwa vya mpece pa kupuula na pa kwela. Izwi lii likaomviwa umu unkolanya ukulozya uku cintu ica sile sile nupya icitacindime.—Mas 1:4; Mat 3:12.

• Ivya kocelapo ivinunkile.

  I viya ivyapanzilwe na goldi, siuva, nanti koopa, ivyaomviwanga pa cikuulwa ca muzilo na pi tempele pa koca ivinunkile nu kufumizyako umoto pa ulambo alino nu kufumizyako utambi wakwe lampi uwatiupya pa ca kuteekapo lampi cakwe goldi.—Kuf 37:23; 2Mi 26:19; Aeb 9:4.

• Ivya kulemelako umoto.

  I viya ivyapangilwa na goldi ivyakoline ni vyakumanikilako ivyaomviwanga pa cikuulwa ca muzilo na pi tempele uku kuzimizyako icimbilimbili pali ya lampi.—Kuf 37:23.

• Ivya upe.

  Uupe uukapeelwa uku kwazwilizya umuntu aakulondekwa uwazwilizyo. Ivya upe vii vitalumbulwa umu kulungatika umu Malembo ya Ciebele, lelo Masunde yanenyile Aina Izlaeli umu kulungatika ukuti yalinzile ukwazwa apiina.—Mat 6:2.

• Ivyakolana ni ntendo.

  I vya kuyemvezyako incesi. Yavisile papela ya ncesi ziili zino yamanga ukuti Yakini na Boasi, izyali pa nkoleelo yi tempele lyakwe Solomoni. (1Ya 7:16)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B8.

• Ivyakuzwala vya mu ulwi.

  I vyakuzwala vya kuicingilila vino asilika yazwalanga, kuli kuti icisote, ikoti lya kuicingilila ilyapangiilwe ni vyela, musipi, cishangu ni vya kucingilila imilundi.—1Sa 31:9; Efe 6:13-17.

• Iwe lya pa koona.

  Lyali iwe lino iikanga pa koona ya cikuulwa apakomaanila iviumba viili, nupya lyacindime pano lyalemenkanyanga iviumba. Iwe lya mu mufula pa koona, lyali ilicindame sana, iwe ilikome alino yasoololanga ukuomvya uku vikuulwa ivyaomviwanga na antu yonsi nu ku viumba vya musumba. Izwi lii lyaomviwa umu nzila ya unkolanya ukulozya uku kuumba insi, nupya Yesu yamulanda ukuti ali iwe lya mu “mufula pa koona” uwa cilongano ca Ina Klistu cino yakolanya uku ng’anda yakwe Leza.—Efe 2:20; Yob 38:6.

• Iyeli.

  Izwi lii likalozya sana uku mwana umonsi uwa kutandikilako wakwe isi (ukucila umwana umonsi wa kutandikilako wakwe nyina). Mu nsita ino ivyalembwa muli Baibo vyacitikanga, umonsi iyeli wakweti cifulo cicindame umu lupwa nupya u washalanga akutungulula umu lupwa ndi cakuti isi wafwa. Izwi lii likalozya  nu ku kana ka nyama aka kalume aka kutandikilako.—Kuf 11:5; 13:12; Uta 25:33; Kol 1:15.

• Iyoko.

  Wali umuti uno antu yasendelanga pa viye alino iyakoweka vino yakusenda uku mbali zyoili, nanti imbao zino yazwikanga inyama ziili umu nsingo (yazwikanga sana ing’ombe) pa kutinta iciombelo ca kulimilako nanti iceleta. Pa mulandu wakuti azya ilingi yaomvyanga iyoko pa kunyemula ivintu ivinyome sana, iyoko lyaomviwanga umu nzila ya unkolanya ukwimililako uzya nanti ukutontela umuntu umuze, alino nu kutitikiziwa nanti ukucuziwa. Ukufumyapo iyoko nanti ukulivuna kwapiliulanga ukufumya umuntu umu uzya nanti ukuta ukumutitikizya nu kumucuzya sana.—Lev 26:13; Mat 11:29, 30.

• Izlaeli.

  I zina lino Leza wapeezile Yakobo. Lizile ilitandika ukuomviwa ukulozya ku luko lwakwe lonsi insita zyonsi. Aafumile mu yana aosi 12 yakwe Yakobo yayamanga yakuti ana yakwe Izlaeli, amu ng’anda yakwe Izlaeli, antu (aonsi) yakwe Izlaeli, nanti Aina Izlaeli. Izina lyakuti Izlaeli lizile ilyaomviwa nu ku mitundu 10 iya wene wa ku katutu uwafumile ku wene wa ku kaeya, nupya pa cisila lizile ilyalozya ku Ina Klistu aasoololwe, kuli kuti “Izlaeli wakwe Leza.”—Gal 6:16; Uta 32:28; 2Sa 7:23; Lom 9:6.

K

• Kabu.

  I cipimo ca kupimilako ivyume icifisile pa malita 1.22, capimwanga ukuomvya icipimo cino yatangi bati cino yapimilangako ivya manzi. (2Ya 6:25.)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Kaisale.

  I zina lya lupwa lwa Ina Loma ilizile iliya izina lya mucinzi kuli ya kateeka Aina Loma. Muli Baibo izina lii lyaomviwanga kuli Ogasitasi, Tibelyasi na Klaudi, nupya nanti cakuti Nelo ataalumbulwa muli Baibo likalozya na kuli aliwe kwene. Izina lyakuti “Kaisale” lyaomviwa nu mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu ukulozya uku uteeko nanti impanga.—Mak 12:17; Mil 25:12.

• Kakundanya.

  U muntu akaya pa maumba yaili aapangana ukucita vimwi pakuti ayawikizye. Mu Malembo, Mose na Yesu aakakundanya mu upangano wi Sunde nu upangano upya.—Gal 3: 19; 1Ti 2:5.

• Kalemba.

  Wali u muntu uwakopololanga Malembo ya Ciebele. Pa nsita ino Yesu wizile pano nsi, izwi lii lyaomviwanga uku yantu aamanyile sana Masunde. Antu yayo yakaanyanga Yesu.—Ezi 7:6, fut.; Mak 12:38, 39; 14:1.

• Kalideya; Aina Kalideya.

  I mpanga na antu aakaikala umu ncende ya Luzi Lwa Tigilisi nu Luzi Lwa Yufuleti; Mu kuya kwa nsita mazwi yaa izile iyaomviwa ku mpanga yonsi ya Babiloni nu ku yantu aalimo. Izwi lyakuti “Aina Kalideya” likalozya nu ku yantu aasambilile sana yano yasambililanga pali vyakwe sayansi, pa malyasi ya mpiti, pa ndimi na pa vya mwi yulu lelo aacitanga ivya malele nu kupendoola kuomvya intanda.—Ezi 5:12; Dan 4:7; Mil 7:4.

• Kaliumba.

  I umba lya yantu aakalondela cisambilizyo cimwi nanti intunguluzi imwi nu kulondela vino aineco yazumilamo. Izwi lii lyaomviwanga ukulozya uku maumba yaili aalumbuke aa Yayuda, kuli kuti  Afaliseo na Asaduki. Aatali Aina Klistu yamanga Aina Klistu ukuti a “kaliumba” nanti “kaliumba ka Ina Nazaleti,” pano limwi yayalolanga ukuti yaipatwile ukufuma uku Yayuda. Umu kuya kwa nsita utumaumba twizile ituya nu mu cilongano ca Ina Klistu; “kaliumba kakwe Nikolasi” akano kalumbulwa umu kulungatika umwi buku lya Kusokolola.—Mil 5:17; 15:5; 24:5; 28:22; Kus 2:6; 2Pe 2:1.

• Kalola wa vilolwa.

  U muntu wino Leza waomvyanga ku kumanya ukulonda kwakwe, wino manso yakwe yalolanga nu kwiluka ivintu vino yauze yatanga yalole nu kwiluka. Izwi lya Ciebele ilyaomviwa pi zwi lii lyafuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “ukulola” lingalozya uku kulola kwa cumi nanti ukwa unkolanya. Kalola wa vilolwa wali umuntu wino yauze yuzyanga kuti ayapandeko amano pa ntazi zino yakweti.—1Sa 9:9.

• Kapitao.

  Wali u mulasi uwacefilepo amaka pa ntunguluzi zya mu uteeko wa Babiloni. Muli Baibo ya kapitao yakwatanga amaka pa yonsi ya mano ayanga umu cilye ca mu Babiloni. Ya kapitao yalumbulwa nu mu uteeko wa Mwene Dalyusi Umwina Medya.—Dan 2:48; 6:7.

• Kapu ikulu.

  I civiya ca kupimilako ivya manzi. Calingine na malita 3.67 kulingana na mazwi yano Josephus aakalanda pa malyasi ya mpiti walanzile aakuti kapu ikulu yalingine na makapu yaili Aaina Atena yano yamwelangamo waini. (Kuf 29:40)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Kapu inono.

  I cipimo icinono sana icalumbulwa muli Baibo. Muli Talimadi wa Yayuda kapu wii walondololwa ukuti a 1/12 wakwe kapu ikulu, fwandi ngu ukuomvya icipimo cii kapu inono ingalingana na malita 0.31. (Lev 14:10)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Kasesema.

  U muntu wino Leza akanena vino akulonda ukucita. Ya kasesema yavwangilangako Leza, ala yakunena antu pali vino vilacitika uku nkoleelo nu kusambilizya antu masunde yakwe Yeova nu upinguzi wakwe.—Amo 3:7; 2Pe 1:21.

• Kasha.

  A vimwi ivikafuma ku cipande ca muti uno yakati kasha (kasha wino yakati Cinnamomum), waya umu musango uli umwi nu muti uno yakaama ukuti sinamoni. Kasha yamuomvyanga ku kupangilako mafuta aanunkile nupya yamwikanga nu mu mafuta ya muzilo.—Kuf 30:24; Mas 45:8; Eze 27:19.

• Kasowela.

  U muntu aakaitunga ukuti wakwata maka ya kusowela ivilacitika uku nkoleelo. Ya simapepo aakaomvya ivya maleele, aakauvwana ni mipasi, aakasapola ukuomvya intanda alino na yauze, yalumbulwa muli Baibo ukuti aakasowela.—Lev 19:31; Mlg 18:11; Mil 16:16.

• Kemoshi.

  A leza mukalamba uwa Ina Moabu.—1Ya 11:33.

• Kenani.

  Wali u mwizikulu wakwe Nowa nupya wali u mwana wakwe Hamu uwalenga 4. Imitundu 12 iyafumile muli Kenani mu kuya kwa nsita yaile itandika ukwikala mu mbali yakwe yemba uwa ku ufumondaka uwa Meditileniani pakasi kakwe Ijipti na Silya. Incende iiyo yayamanga ukuti “impanga ya Kenani.” (Lev 18:3; Uta 9:18; Mil 13:19)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B4.

•  Ketani.

  Wali iinsalu isuma iyakweti ivikope vyakwe ya kelubi, iyapaatukinye muputule wa Muzilo uku muputule wa Muzilo Sana, iyaali mu cikuulwa ca muzilo nu mwi tempele. (Kuf 26:31; 2Mi 3:14; Mat 27:51; Aeb 9:3)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Kisilevu.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 9 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi wakwe citatu muli kalenda wa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Novemba kufika pakasi kakwe Dizemba. (Neh 1:1; Zek 7:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Klistu.

  I zina lya mucinzi lyakwe Yesu, lyafuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti Khri·stosʹ, ilyalingana ni izwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “Mesiya” nanti “Umusoololwe.”—Mat 1:16; Yoa 1:41.

• Koolo.

  I cintu cimwi cikome icaya wi we icikapangwa kufuma ku mafupa ya tunyama tunono sana utwa muli yemba. Cikazanwa muli yemba umukalamba, umu makaala apusanepusane apaya ledi, waiti na bulaki. Ya koolo yavuzile sana muli Yemba Muyenzu. Mu nsita ino ivyalembwa muli Baibo vyacitikanga, koolo muyenzu wavuzile sana nupya yapangangamo ukasi ni viyembelo vyuze.—Map 8:11.

• Kufunga.

  U kuta ukulya ivyakulya vyonsi pa ciputulwa ca nsita imwi. Aina Izlaeli yafunganga pa Wanda wa Kwelelwa Imembu, mu nsita ya ntanzi na lino yakulondekwa utunguluzi ukufuma kuli Leza. Ayuda yakweti manda 4 mu mwaka aakufunga yano iushanga intazi zikalamba izyayacitikile umu umi wao. Kufunga kusilondekwa uku Ina Klistu.—Ezi 8:21; Eza 58:6; Luk 18:12.

• Kukongana.

  I umba lya yantu atiyakolongana pa mulandu wakuti iyapangana. Mu Malembo ya Ciebele, ilingi izwi lii likalozya ku kukolongana kuno Aina Izlaeli yakolongananga pa mitebeto ya mapepo nanti lino kukucitika vimwi vicindame mu luko.—Mlg 16:8; 1Ya 8:5.

• Kukowela.

  Izwi lii lingalozya uku kuya ni vikwi nanti uku kutama masunde yano umuntu alinzile ukulondela pa kucita ivisuma. Lelo muli Baibo, izwi lii ilingi likalozya uku cintu icitazumiliziwa, nanti icitasanguluka ukulingana na Masunde yakwe Mose. (Lev 5:2; 13:45; Mat 10:1; Mil 10:14; Efe 5:5)—Lolini apakuti KUSWEPA.

• Kukulula.

  U mutengo uukalipilwa pa kufumya umwi umu uzya, ku kufululwa, mu kucula, mu luyembu, nanti sile pa mulandu uno watapeelwa. Yataalipilanga ukuomvya sile impiya. (Eza 43:3) Kukululwa kwalondekwanga umu vintu ivipusanepusane. Umu Izlaeli ana aonsi yonsi amayeli yayanga akwe Yeova kumwi ni nyama zya kalume mayeli, nupya kwalondekwanga ukulipila pa kukulula nanti ukukombola ana yayo nanti inyama, pakuti mayeli yayo yataomviwa sile umu mulimo wakwe Yeova. (Mpe 3:45, 46; 18:15, 16) Ndi cakuti cipambasi umukalipe aatasunzilwe ningo wakoma umuntu, umwineco wakwe cipampasi wiyo wali nu kulipila pakuti atakomwa. (Kuf 21:29, 30) Lelo umuntu uwakoma umuze uku mufulo ataali nu kukululwa. (Mpe 35:31) Ni cicindamishe i cakuti Baibo ikalanda pali vino Klistu wakulwile antu uku luyembu  ni mfwa lino wapeezile umi wakwe ilambo.—Mas 49:7, 8; Mat 20:28; Efe 1:7.

• Kulapila.

  Muli Baibo, izwi lii lyaomviwa ukulozya umu kusenula melenganyo pa mulandu nu kulanguluka nu mwenzo onsi pa vintu vino umwi wacitanga mpiti, iviipe nanti vino umwi wafizilwe ukucita. Mu kulapila kwa cumi mukafuma ivisuma, kuli kuti ukusenula imicitile ya vintu.—Mat 3:8; Mil 3:19; 2Pe 3:9.

• Kuloosha.

  U kulangizya ulanda ukalamba pa mulandu ni mfwa nanti intazi yuze ikalamba. Lino ivyalembwa muli Baibo vyacitikanga, kwali ulutambi lwa kuloosha pa ciputulwa ca nsita itali. Kulunda pa kulila kwa mpooma, alooshanga yazwalanga ivyakuzwala iviiyele, yaitilanga itwi pa mitwe, kulepola ivyakuzwala vyao, alino nu kuyuma pa visao. Aamanyile sana ukuloosha insita zimwi yayamanga nu ku vililo.—Uta 23:2; Esi 4:3; Kus 21:4.

• Kuluvyanya.

  U kukanalondela isunde; kutama isunde. Muli Baibo iizwi na lyuze ilikalozya uku “luyembu.”—Mas 51:3; Lom 5:14.

• Kuombela Leza.

  U mulimo wa kusimikila, nanti umulimo uwalemana nu kupepa Leza.—Lom 12:1; Kus 7:15.

• Kupekanya.

  Wali u wanda uno Isabata lyalondelanga uno Ayuda yapekanyizizyangapo ivikulondekwa. Uwanda uwo wasilanga lino ilanzi lyawa, uno ndakai ukaamwa ukuti Cisano, ali nsita ino Isabata lyatandikanga. Uwanda wa Yayuda watandikanga manguzi nu kusila uwanda uze manguzi.—Mak 15:42; Luk 23:54.

• Kusendwa umu uzya.

  Aantu aakapatikiziwa ukufuma umu mpanga yao nanti umu ng’anda yao, ilingi cico cikacitika pa cisila ca kucimviwa. Izwi lii umu Ciebele likapiliula “ukupita.” Aina Izlaeli yasenzilwe umu uzya imiku iili. Aina Asilya yasenzile amu wene uwa ku katutu umwali imitundu 10 umu uzya, nupya pa cisila, Aina Babiloni izile iyasenda amu wene wa ku kaeya umwali mitundu iili umu uzya. Yonsi aashazileko muli yano yasenzile konsi koili yaswilile uku mpanga yao lino Sailasi umwene wa Ina Pesha wateekanga.—2Ya 17:6; 24:16; Ezi 6:21.

• Kuswepa.

  Muli Baibo izwi lii lisilozya sile uku usaka wa ku mwili, lelo likalozya nu ku kutwalilila nanti ukuya musanguluke, uwaula indema, nu kutaluka uku vintu ivikafiisha, ukukowezya, ukonona imiyele nanti ukapepa. Mu Masunde yakwe Mose, izwi lii likalozya uku kuya nu usaka ukulingana nu lutambi.—Lev 10:10; Mas 51:7; Mat 8:2; 1Ko 6:11.

• Kutaila imipasi.

  I cizumilo cakuti imipasi ya yantu afwe ikatwalilila ukuyako nu kuti ingalanzyanya na antu apuma, sana sana ukupitila umu muntu (sing’anga) wino ikatungulula. Izwi lya Cigiliki ilikapiliula “ukuvwana ni mipasi” ilyakuti phar·ma·ki′a, likapiliula “ukuomvya milembo.” Izwi lii lizile ilitandika ukuomviwa kulozya uku kutaila imipasi pa mulandu wakuti mpiti sana imilembo yaomviwanga pakuti umuntu atandike ukuomvya maka ya viwa ku kucita maleele.—Gal 5: 20; Kus 21:8.

• Kutemwa kwa cumi.

  Ilingi izwi lii yakalisenula ukufuma ukwi izwi lya Ciebele ilyakuti cheʹsedh, ilikalozya uku kutemwa ukukayako pa mulandu nu kuipeelesha, ukaele, ucisinka,  na ucuza ukome. Ilingi likaomviwa uku kutemwa kuno Leza watemwa antu, lelo likaomviwa nu ku kutemwa kuno antu yakatemwana.—Kuf 34:6; Lut 3:10.

• Kutolelezya.

  U kukolonganika ivyakulya vino ya kazombola iyasha sile nanti vino iyasha ukwaula ukumanya. Masunde Yakwe Mose yanenyile antu ukuti yataazombola ivyakulya vyonsi ivya mu vyalo vyao nanti ukukulula maolivi yonsi ni myangazi. Leza wapeezile apiina aalanda, aafumile ku mpanga zyuze, ana ya nsiwa na ya mukamfwilwa insambu zya kutolelezya ivyashala pa cisila ca kuzombola.—Lut 2:7.

• Kutuutuluka.

  U kuzyuka kwa yantu afwe. Izwi lya Cigiliki ilyakuti a·na′sta·sis likapiliula “ukukatuka; kwimilila.” Muli Baibo mwalumbulwa ukutuutuluka 9, ukwikako nu kutuutululwa kwakwe Yesu wino Yeova Leza watuutulwile. Nanti cakuti ukutuutululwa kuze kwacisilwe ukupitila muli Eliya, Elisha, Yesu, Petulo, na Paulo, ivizungusho vii vyalangililanga maka yakwe Leza. Ukutuutululwa kwa pano nsi ukwa yantu “alungame na asi alungame” kwacindama sana pali vino Leza akalonda ukucita. (Mil 24:15) Baibo ikalanda na pa kutuutulukila ukwi yulu, kuno ikati kutuutuluka “kwa nkoleelo” nanti “ukwa kutandikilako” umwaya ina yakwe Yesu aasoololwa nu mupasi wa muzilo.—Flp 3:11; Kus 20:5, 6; Yoa 5:28, 29; 11:25.

• Kuvuvuma.

  A malwale apusanepusane aakaiza uku vimelwa. Calandwa ukuti ukuvuvuma ukwalumbulwa muli Baibo i ngalawa izitifi izikaya ku visinte vya vimelwa.(Puccinia graminis).—1Ya 8:37.

• Kuyapo.

  Mu viputulwa vimwi vya Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lii likalozya ku kuyapo kwakwe Yesu Klistu kufuma pa nsita ino wisilwe pa Wene wa Umesiya uusiloleka nu kutwalilila umu manda ya kushalikizya aa wikazi wa ndakai. Ukuyapo kwakwe Klistu kusilozya sile ku kwiza nu kuswilila zuwa; lelo kukalozya ku ciputulwa ca nsita icipimwe.—Mat 24:3.

• Kuzevya Kwa Mukate Uwaula Icitutumusi.

  U kuzevya kwa kutandikilako pa kuzevya kutatu kukalamba kuno Aina Izlaeli yazevyanga cila mwaka. Kwatandikanga pa Nisani 15 pa cisila ca wanda wa Ucilo, nupya kwatwalililanga pa manda 7. Kwayanga sile ukulya umukate usi ni citutumusi pa kwiusha lino yafumile umu Ijipti.—Kuf 23:15; Mak 14:1.

• Kwelelwa imembu.

  Mu Malembo ya Ciebele, izwi lii lyaomviwanga uku malambo aapeelwanga alenganga ukuti antu yapalame kuli Leza nu kumupepa. Mu Masunde Yakwe Mose malambo yapeelwanga cila mwaka, sana sana pa Wanda wa Kwelelwa Imembu, pakuti antu yawele kuli Leza asi mulandu ni membu zino cila muntu wacisile nanti zino uluko lonsi lwacisile. Malambo yayo yalangililanga ilambo lino Yesu wali nu kupeela pa muku sile onga, ilyali nu kulenga ukuti antu yakululwe uku membu pakuti yakwate ishuko lya kuwela kuli Yeova.—Lev 5:10; 23:28; Kol 1:20; Aeb 9:12.

• Kwikapo makasa.

  Kwayanga ukwika makasa pa muntu pa kumusonta kuti aomba umulimo uiyeele nanti  pa ku mupaala, kupozya nanti pakuti apeelwe ca upe ca mupasi wa muzilo. Insita zimwi ikanga makasa pa nyama lino zitatala zyapeelwa ukuya ilambo.—Kuf 29:15; Mpe 27:18; Mil 19:6; 1Ti 5:22.

• Kyubiti.

  I cipimo cino yaomvyanga pa kupima utali kutandikila pa kankonci ukufika pa nsongo ya munwe wa pakasi. Aina Izlaeli yaomvyanga sana kyubiti uwalingine umupiipi na masentimita 44.5 (mainci 17.5), lelo yaomvyanga na kyubiti umutali uwalingine nu lupi longa umu utali, watalimfile umupiipi na masentimita 51.8 (mainci 20.4). (Uta 6:15; Luk 12:25)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

L

• Lahabu.

  Iizwi ilyaomviwa umu unkolanya muli Yobo, mu Masamu na muli Ezaya (asi lilimwi ni zina lya mwanaci Lahabu uwalumbulwa umwi buku lyakwe Yoswa). Muli Yobo, ivyalandwapo vikatwazwa ukumanya ukuti izwi lyakuti Lahabu likalozya uku cilyanyi iciipe ica muli yemba; mu malembo yauze cilyanyi cii ica muli yemba caomviwa mu unkolanya kulozya kuli Ijipti.—Yob 9:13; Mas 87:4; Eza 30:7; 51:9, 10.

• Lambo lya milapo.

  Lyali ilambo lya kuitemelwa lino yapeelanga pa kulapa imilapo imwi.—Lev 23:38; 1Sa 1:21.

• Leputoni.

  Mu nsita ino ivyalembwa mu Malembo ya Cigiliki Aaina Klistu vyacitikanga, leputoni lwali u lupiya ulunono sana ulwa Yayuda lwakwe koopa nanti lwakwe bulauni. Mu Mabaibo yamwi lwasenulwa ukuti “mite.” (Mak 12:42; Luk 21:2; mafut.)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Levi; Mwina Levi.

  A mwana Yakobo wakwe citatu uwaviilwe muli Leya umuci wakwe; nupya izina lii lyaomviwanga nu ku mutundu. Mu yana yakwe yatatu u mwafumile maumba yatatu aa Ina Levi. Insita zimwi, izwi lyakuti “Aina Levi” likalozya ku mutundu onsi, lelo kufumyako ya simapepo amu lupwa lwakwe Aloni. Mutundu wakwe Levi utaapeezilweko impanga umu Mpanga ya Ulayo, lelo wapeezilwe imisumba 48 iyayelile umu mipaka ya mpanga iyapeezilwe ku mitundu yuze.—Mlg 10:8; 1Mi 6:1; Aeb 7:11.

• Leviatani.

  I cinyama icamanyikwa ukuti cikaikala umu manzi. Pali Yobo 3:8 na 41:1 cikaloleka kwati cikalozya ku ngwena nanti ku cinyama cuze ica mu manzi icikalamba nupya icakwatisha maka. Pali Masamu 104:26 cingalozya nu ku musango wa cinyama cino yakati whale. Mu malembo yauze mwene cikaomviwa mu nzila ya unkolanya nupya yataacikolanya uku nyama ili yonsi.—Mas 74:14; Eza 27:1.

• Leza wa cumi.

  A mazwi ya Ciebele aakalozya kuli “Leza.” Ilingi mazwi yaa Aciebele yakaomviwa uku kupusanya Yeova Leza wa cumi kuli ya leza yaufi. Mazwi aakuti “Leza wa cumi” yakwata upiliulo ukumanile umu mazwi ya Ciebele ndi cakuti yalembwa umu musango uwo.—Uta 5:22, 24; 46:3; Mlg 4:39.

• Lubatizyo; Kubatizya.

  Izwi lii likapiliula “ukutuwizya,” nanti ukutimpika umu manzi. Yesu walanzile ukuti alondezi yakwe yalinzile ukubatiziwa. Malembo yakalanda na pa lubatizyo  lwakwe Yoani, pa lubatizyo lwa mupasi wa muzilo, lubatizyo lwa moto, alino na pa kubatizya kuze.—Mat 3:11, 16; 28:19; Yoa 3:23; 1Pe 3:21.

• Lucesi lwa kupepa.

  Iizwi lya Ciebele (ʼashe·rahʹ ) ilikapiliula ukuti (1) lucesi lwa kupepa ulukaimililako Ashela leza mwanaci uwa Ina Kenani aakapeela uvyazi, nanti (2) icinkolanya cakwe Ashela kwene leza mwanaci. Incesi ilingi zyayanga i zyololoke nupya iciputulwa cimwi ica ncesi cayanga ica miti. Limwi zyanga sile incesi izitaawazwa nanti imiti sile.—Mlg 16:21; Yka 6:26; 1Ya 15:13.

• Lucesi.

  I cintu cimwi icololoke cino yakaomvya ku kutungilila icikuulwa. Incesi zimwi yazimikanga pa kwiusha ivyacitike mpiti nanti pa kuzevya ukwayangako. Incesi izikuulwe zyaomviwanga umwi tempele nu mu masano aakuuzilwe na Solomoni. Ya kapepa ya ufi imikanga incesi zino yalolanga ukuti i zya muzilo pa kupepa ya leza yao aufi, nupya na Ina Izlaeli kwene insita zimwi yacitanga vivyo kwene. (Yka 16:29;1Ya 7:21; 14:23)—Lolini apakuti IVYAKOLANA NI NTENDO.

• Lukungu Lwakwe Solomoni.

  Yaali iinzila iyakweti ipaala uku ufumondaka wa musolo wa panzi, api tempele ilyaliko umu manda yakwe Yesu, ino antu aingi yazumila ukuti yasiileko ukwi tempele lino Solomoni wakuuzile. Yesu wapisile mumu kwene ‘umu nsita ya mpepo’ nupya Aina Klistu akutandikilako yakomaanilangamo umu kupepa Leza. (Yoa 10:22, 23; Mil 5:12)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B11.

• Lupembe.

  Izwi lii likalozya ku mpembe zya nyama zino yaomvyanga ngi viya vya kumwelako, viya vya kusungilamo mafuta, vya kusungilamo inki ni vya kuiyemvezya, ivya kulizizyako inyimbo nanti ukumanyisizyako antu vimwi. (1Sa 16:1, 13; 1Ya 1:39; Eze 9:2) Izwi lyakuti “ulupembe” ilingi likaomviwa umu unkolanya ukulozya ku maka nu ku kucimvya.—Mlg 33:17; Mik 4:13; Zek 1:19.

• Lwimbo Lwa Kwimba pa Kulemela Imyamba.

  U tulembo utwaya papela ya Masamu 120-134. Nanti cakuti antu yakalanda ivipusanepusane pa upiliulo wa mazwi yaa, aingi yazumila ukuti Aina Izlaeli aapepanga Leza imbanga ni nsansa Masamu yaa 15 lino yakuya uku Yelusalemu, incende iyayeliile umu myamba ya mu Yuda, pakuti yakazanwe ku mitebeto iikalamba itatu ino yakwatanga cila mwaka.

• Lyasi lisuma.

  Mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, i lyasi lisuma ilya Wene wakwe Leza ni lya kupususha ukupitila umu kutaila Yesu Klistu.—Luk 4:18, 43; Mil 5:42; Kus 14:6.

M

• Mahalati.

  Iizwi ilikaomviwa mu nyimbo ilikazanwa pa tumazwi twapapela pali Masamu 53 na 88. Limwi lingakolana nu kwafuma izwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “kutonta; kulwala,” icingalozya ku mazwi aakulangilila ukusakamikwa nu ulanda aali umu nyimbo ziili.

• Mailo.

  U kupima intafu ukukazanwa sile umuku onga umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu pali Mateo 5:41, limwi izwi kwene lii likalozya kuli mailo uwa Ina Loma uwalingine na mamita 1,479.5. Miku na yuze itatu pano izwi lyakuti mailo likazanwa a  pali Luka 24:13, Yoani 6:19 na Yoani 11:18 pano likalozya ku mamailo yano yasenulwa ukufuma uku cipimo ca mpiti cino yakati sitedya umu vyalembwa vya kutandikilako.—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Maina.

  Akaamwa nu kuti maane muli Ezekeli. I cipimo ca kupimilako ukufina nu mutengo wakwe cimwi. Aakaimbulula ivintu yazana usininkizyo wakuti maina wenga walingine na ma shekele 50, nupya shekele wenga wafinanga magilamu 11.4, maina uwalumbulwa mu Malembo ya Ciebele wafinanga magilamu 570. Limwi kwali na maina uwali umucindame sana wakwe vino cali na kuli kyubiti. Mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, maina walingine ni mpiya zya madilakima 100. Wafinanga magalamu 340. Ya maina 60 yalingine ni talanti lyonga. (Ezi 2:69; Luk 19:13)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Makedoniya.

  I citungu icayela uku katutu ka mpanga iya Gilisi icalumbwike sana lino Alekizanda Mukalamba wateekanga, nupya catwalilile ukuiteeka kufikila lino cacimviwe na Ina Loma. Makedoniya cali icitungu ica mu Loma pa nsita ino Paulo waile uku Europe umuku wa kutandikilapo. Paulo watandalile incende iiyo pa miku itatu. (Mil 16:9)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B13.

• Makoli.

  I ciombelo cino yaomvyanga pa kunyepa umuntu pakuti yamufulule. Iviombelo vimwi yaviomvyanga ku kunyepa sile makuulu, lelo vyuze vyene yaviomvyanga uku kunyepa makuulu, makasa ni nsingo pakuti umwili utikala ningo.—Yel 20:2; Mil 16:24.

• Malaika mukalamba.

  Cikapiliula ukuti “umukalamba wakwe ya malaika yonsi.” Upiliulo uu waomviwa muli Baibo ukulangilila ukuti kwaya sile “malaika mukalamba” wenga. Baibo ikalumbula malaika mukalamba ukuti Mikaeli.—Dan 12:1; Yud 9; Kus 12:7.

• Malambo ya kutaizya.

  Iilambo lya mutende lino yapeelanga pa kutaizya Leza pa vintu vino wayapeelanga na pa kutemwa kwakwe ukwa cisinka. Yalyanga umunyefu wa nyama ino yapeelanga kumwi nu mukate uwakweti citutumusi nu utaakweti. Inyama yalinzile ukuliwa pa wanda uli umwi kwene uno yakoma.—2Mi 29:31.

• Malembo.

  I vyalembwa vya muzilo ivyaya umwi Zwi Lyakwe Leza. Izwi lii likazanwa sile umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu.—Luk 24:27; 2Ti 3:16.

• Malikamu.

  Limwi icili cimwi na Moleki leza mukalamba uwa Ina Amoni. (Zef 1:5)—Lolini apakuti MOLEKI.

• Malindi aaliusiwa.

  I ncende kuno yaziikilanga afwe. Izwi lii likasenulwa umu Cigiliki ukuti mne·mei′on, kufuma ukwi zwi ilyakuti “ukwiusha,” likalangilila ukuti umuntu uwafwa akaiusiwa.—Yoa 5:28, 29.

• Mana.

  Cali icakulya icikalamba cino Aina Izlaeli yalyanga pa myaka 40 lino yaali umu lwanga. Wafumanga kuli Yeova. Walolekanga umu cizungusho pa musili cila katondo nga kwaya ulumi kufumyako sile pa wanda wi Sabata. Lino Aina Izlaeli yaweni mana pa muku wa kutandikilapo, yuzizye iyati, “I vyani vii?” nanti, umu Ciebele, “man huʼ?” (Kuf 16:13-15, 35) Mu malembo yauze akaamwa  ukuti “vyakulya ukufuma ukwi yulu” (Mas 78:24; Mas 105:40), nu kuti “ivyakulya vya yonsi ya maka” (Mas 78:25). Yesu nawe kwene walanzile pali mana umu nzila ya unkolanya.—Yoa 6: 49, 50.

• Manda ya kushalikizya.

  Izwi lii na mazwi yauze akolineko, wakwe “ciputulwa ca manda ya kushalikizya,” yaomviwa mu usesemo muli Baibo kulozya ku nsita lino ivintu ivikalamba vilacitika mu manda ya kushalikizya. (Eze 38:16; Dan 10:14; Mil 2:17) Kulingana na cino usesemo ukulandapo, izwi lii lingalozya sile ku myaka inono nanti iingi. Ilingi, Baibo ikaomvya izwi lii kulozya ku “manda ya kushalikizya” aa wikazi wa ndakai aakuyapo kwakwe Yesu aasiloleka.—2Ti 3:1; Yak 5:3; 2Pe 3:3.

• Masikiu.

  Iizwi lya Ciebele ilitamanyikwa upiliulo ilyaya pa tumazwi twapapela umu masamu aali 13. Limwi likapiliula mazwi “aakalondolola vino umwi akuyuvwa.” Yamwi yakaelenganya ukuti izwi ilyakolana na lii ilyasenulwa ukuti ‘ukwika mano ku kuomba’ lyakwata upiliulo uli umwi kwene.—2Mi 30:22; Mas 32:Tulembo twa papela.

• Masunde Yakwe Mose.

  A masunde yano Yeova wapeezile Aina Izlaeli ukupitila muli Mose umu lwanga lwa Sinai mu 1513 B.C.E. Ilingi muli Baibo, mabuku ya kutandikilako 5 yakalozya ku Masunde yakwe Mose.—Yos 23:6; Luk 24:44.

• Masunde.

  Ndi cakuti izwi lii lyatandikila ni cilembo icikalamba, likalozya ku Masunde yakwe Mose nanti ku mabuku 5 amuli Baibo aakutandikilako. Ndi cakuti ilitandikila ni cilembo icinono, lingalozya kwi sunde lyonga na lyonga kuli yano yaya mu Masunde yakwe Mose nanti ku cisinte ci sunde.—Mpe 15:16; Mlg 4:8; Mat 7:12; Gal 3:24.

• Mawato ya ku Tashishi.

  Pa kutandika mazwi yaa yaomviwanga uku mawato ayanga uku Tashishi (incende ino ndakai yakati Spain). Cikaloleka kwati umu kuya kwa nsita mazwi yaa yatandike ukulozya uku vimawato ivikulu ivyapitanga intamfu itali. Solomoni na Yeoshafati yaomvyanga ivimawato kwene vivyo mu vya uculuzi.—1Ya 9:26; 10:22; 22:48.

• Mawe ya upangano.

  Ilingi yakalozya ku Masunde 10 aalemvilwe pa mawe yaili aapapatane aapeezilwe kuli Mose.—Kuf 31:18.

• Mbokosi ya upangano.

  Yapanzilwe ni mbao zyakwe akasha nupya isileko goldi, yaisungilanga umu Muputule wa Muzilo Sana uwa mwi tenti lya kupepelapo, nupya pa cisila yatandike ukuisungila umu Muputule wa Muzilo Sana umwi tempele lino Solomoni wakuuzile. Yakweti intupiko yakwe goldi apaali na ya kelubi aalozyanyizye ivinso. Ivyacindimemo sana a mawe yaili apalemvilwe Masunde 10. (Mlg 31:26; 1Ya 6:19; Aeb 9:4)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5 na pa B8.

• Melodaki.

  A leza mukalamba mu musumba wa Babiloni. Pa cisila cakuti umwene nupya kapanga wa masunde Hamulabi wapanga musumba wa Babiloni ukuya umusumba ukalamba mu mpanga ya Babilonia, Melodaki (nanti Maduki) wizile aya umucindame sana, pa cisila wizile acimvya ya leza yamwi aakutandikilako nu kuya aali mukalamba pali ya leza yonsi amu Babiloni.  Mukuya kwa nsita izina lyakuti Melodaki (nanti Maduki) lizile ilipyanikiziwapo ni zina lya mucinzi lyakuti “Belu” (“Umwineco”), nupya Melodaki wamanyikilwe ukwi zina lyakuti Beli.—Yel 50:2.

• Mesiya.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilyakuti “kusoolola” nanti “umusoololwe.” Izwi lyakuti “Klistu” ilyakolana na lilyo lyafuma ukwi zwi lya Cigiliki.—Dan 9: 25; Yoa 1:41.

• Mikate ya muzilo.

  Yaali imikate 12 iisilwe umu mitumba yiili, cila mutumba wakwatanga imikate 6, iisilwe pali tebo mu Muputule wa Muzilo uwa mu cikuulwa ca muzilo nu wa mwi tempele. Iikaamwa nu kuti “mutumba wa mukate” nu “mukate wa kulangizya.” Imikate yii iyapeelwanga kuli Leza yaipyanikizyangapo ni mikate yuze cila wanda wi Sabata. Imikate ino yafumyapo yailyanga sile kuli ya simapepo. (2Mi 2:4; Mat 12:4; Kuf 25:30; Lev 24:5-9; Aeb 9:2)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

• Mikitamu.

  Iizwi lya Ciebele ilyaomviwa mu tulembo twa papela mu masamu aali 6. (Mas 16; 56-60). Litamanyikwa upiliulo nanti cakuti lingakolanako ni izwi lyakuti “ivyalembwa.”

• Milikomu.

  A leza wino Aina Amoni yapepanga limwi icilicimwi na leza wino yamanga ukuti Moleki. (1Ya 11:5, 7) Mupiipi nu ku mpela ya kuteeka kwakwe, Solomoni wakuuzile incende zya kupepelapo leza kwene wii uwa ufi.—Lolini apakuti MOLEKI.

• Misumba iya kuutukilako.

  Yaali imisumba ya Ina Levi muno uwakoma umuntu ukwaula ukwenekela uutukilanga pakuti kalandula wa wazi atamukoma. Misumba iiyo 6 yali mu Mpanga ya Ulayo yonsi, pa kutandika Mose uwaisoolwile ukulingana na vino Yeova walanzile, nupya pa cisila Yoswa uwizile aisoolola. Uwatakoma umuntu ukwaula ukwenekela nga wafika sile umu musumba uwo, walondolwelanga aakalamba ya musumba aikalanga pa mpongolo umulandu uno watacita nupya wapokelelwanga ningo. Pakuti kutaya kukoma sile antu ku mufulo pa mulandu na mapekanyo yaa, uwatakoma umuntu walinzile kuya ku musumba uno wakomiileko umuntu pakuti cikasininkiziwe ndi cakuti uwa kaele. Ndi cakuti cazanikwa ukuti u wa kaele, yamuswilizyanga ku musumba wa kuutukilako kuno wali nu kwikala umi wakwe onsi nanti ukufikila lino simapepo umukalamba wafwa.—Mpe 35: 6, 11-15, 22-29; Yos 20: 2-8.

• Moleki.

  Wali a leza uwa Ina Amoni; limwi afwile wali ali umwi na Malikamu, Milikomu, na Moloki. Limwi lyali sile i zina lya mucinzi, litaali izina lyakwe leza umwi. Mu masunde yakwe Mose yakomanga muntu aali wensi uwapeela ana yakwe ilambo kuli Moleki.—Lev 20:2; Yel 32:35; Mil 7:43.

• Moloki.—

  Lolini apakuti MOLEKI.

• Mpelelekezyo ya nsi.

  I ciputulwa ca nsita ukufika nu ku mpela ya wikazi uu, nanti ivintu vya ndakai ivikacitika vino Satana akatungilila. Ciputulwa cii cayapo umu nsita ya kuyapo kwakwe Klistu. Yesu alanena ya malaika “kupaatula antu aipe ukufuma ku yalungami” nu kuyonona. (Mat 13:40-42, 49) Asambi yakwe Yesu, yalondanga ukumanya insita ya “mpelelekezyo.”  (Mat 24:3) Lino Yesu atatala waswilila ukwi yulu, walavile alondezi yakwe ukuti alaaya nayo ukufikila insita iiyo.—Mat 28:20.

• Mpembe zya pa ulambo.

  I vintu ivyalolekanga wa mpembe ivyali ukunzi pa makoona 4 aku maulambo yamwi. (Lev 8:15; 1Ya 2:28)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5 na pa B8.

• Muci wa pa mbali.

  U muci wakwe ciili, nupya ilingi wayanga u muzya.—Kuf 21:8; 2Sa 5:13; 1Ya 11:3.

• Muebele.

  I zina ilyatandikilepo ukuomviwa kuli Abulamu (Abulahamu), ilyamupusanyanga uku Ina Amoli yano watenzi nayo. Pa cisila lyaomviwe ukulozya uku lupwa lwakwe Abulahamu kufika kuli Yakobo umwizikulu wakwe kumwi nu lulimi lwao. Mu nsita yakwe Yesu, mu lulimi lwa Ciebele mwizile imuya na mazwi ya Cialamaiki aingi, nupya ali lulimi luno Klistu wavwanganga kumwi na asambi yakwe.—Uta 14:13; Kuf 5:3; Mil 26:14.

• Mukalamba wakwe ya kiimba.

  Izwi lii lyaomviwa mwi buku lya Masamu, iizwi lya Ciebele limwi ilikalozya uku muntu uwatantikanga inyimbo nu kutungulula vino zilinzile ukwimbwa, kupitulukamo nu kusambilizya ya kiimba Aina Levi alino nu kuyatungulula lino yakwimba. Mabaibo yamwi yasenula mazwi yaa ukuti “kiimba mukalamba” nanti “katungulula wa nyimbo.”—Mas 4:Tulembo twa papela; 5:Tulembo twa papela.

• Mukonko.

  U mufoolo wa manzi uno ilingi ukaya uume kufumyako sile cisiku; izwi lii lingalozya nu ku luzi sile. Inguzi zimwi zyakwatanga tufukoka nupya twalenganga ukuti zitakama umwaka onsi.—Uta 26:19; Mpe 34:5; Mlg 8:7; 1Ya 18:5; Yob 6:15.

• Mulapo.

  A mazwi yano umwi akalanda aa kusininkizya ukuti cintu cimwi i ca cumi, nanti ukulaya ukuti muntu alacita nanti ukukanacita icintu cimwi. Ilingi antu yalapanga umulapo ku muntu mucindikwe, sana sana kuli Leza. Yeova wakomizye upangano uno wapangine na Abulamu ukupitila umu kulapa.—Uta 14:22; Aeb 6:16, 17.

• Mulapo.

  U kulaya kuli Leza pakuti umuntu aombe umulimo umwi, ukupeela uwila nanti upe, ukutandika ukuomba umulimo umwi, nanti ukutaluka uku vintu vimwi vino masunde yataakaanya. Ulayo uwo wakwatanga sana amaka.—Mpe 6:2; Kas 5:4; Mat 5:33.

• Mulasi.

  Wali a kateeka umucindikwe uwa citungu icangalilwanga nu Uteeko wa Loma. Wakweti maka ya kupingula na maka pa yasilika, nupya nanti cakuti milimo ino waombanga yapitulukwanga nu Uteeko, wakweti sana maka mu citungu cino wateekanga.—Mil 13:7; 18:12.

• Mule.

  I vinyamuti ivinunkile ivikafuma uku miti ya myunga ipusanepusane nanti uku tumiti utunono tuno yakaama ukuti Commiphora. Mule wali pa vintu vino yiikanga umu mafuta ya muzilo akupakilako. Waomviwanga uku kununkizya ivintu ivili wa vyakuzwala nanti apa kulaala, nupya yamwikanga nu mu mafuta ya kupakala uku mwili. Yamusaakanyanga na waini pakuti akalipe. Mule yamupakanga nu ku vitumbi ivikulolela ukuziikwa.—Kuf 30:23; Map 7:17; Yoa 19:39.

•  Mulinzi.

  U muntu aakacingilila antu nanti cikuulwa kuli vino vingaleta uzanzo, ilingi akaomba umulimo uu umu nsita ya usiku, nupya angalizya alamu ndi cakuti kwaya uzanzo. Alinzi ikalanga papela ya viumba vya misumba na pa mpungu pakuti yalola yano yakwiza lino yatatala yafika piipi. Mulinzi aakaomba usilika ilingi yakamwama ukuti malonda. Mu nzila ya unkolanya ya kasesema yaombanga wa mulinzi ku luko lwa Aina Izlaeli ala yakuyacelula ku wononesi uwali nu kwiza.—2Ya 9:20; Eze 3:17.

• Mulundu.

  Mu Ciebele “Milo,” kufuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “mutumba.” Baibo wakuti Seputuwajinti wasenula ukuti “isano.” Yaali incende nanti cikuulwa icali umu Musumba Wakwe Devedi, lelo citamanyikwa vino cali.—2Sa 5:9; 1Ya 11:27.

• Mulwani wakwe Klistu.

  Izwi lii mu Cigiliki lyakwata maupiliulo yaili. Likalozya uku muntu aakalwisha nanti ukukaanya Klistu. Nupya lingalozya na kuli Klistu wa ufi, kuli kuti umuntu aakayika pa cifulo cakwe Klistu. Antu yonsi, utuungwe, nanti maumba aakaitunga ukuti yakaimililako Klistu nanti ukuya Mesiya nanti aakakaanya Klistu na asambi yakwe, yangaamwa ukuti alwani yakwe Klistu.—1Yo 2:22.

• Munazili.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “Musoololwe,” “Mupeelwe,” “Mupaatulwe.” Anazili yaali paili: kwali aitemelwanga na yano Leza wasoololanga. Umonsi nanti umwanaci walapanga umulapo uiyele kuli Yeova pakuti aye umunazili pa ciputulwa ca nsita imwi. Aaitemelwanga ukulapa umulapo yatacitanga ivintu vii vitatu ivikalamba:Yataali nu kulamwa ivyakumwa ivikakola nanti ukulya ivili vyonsi ivyapangiilwe ni myangazi, yataali nu kulapela inyele nupya yataali nu kulalemako uku citumbi. Anazili yano Leza wasoololanga yatwalililanga ukuya vivyo umi wao onsi nupya Yeova aliwe wayanenanga ivya kulondela.—Mpe 6:2-7; Yka 13:5.

• Muntungwa; Umukululwe.

  Mu uteeko wa Ina Loma “umuntungwa” wali umuntu uwavilwe nu untungwa, uwakweti insambu zyonsi izya kuya umwikazi wa mpanga iiyo. Lelo umuntu “mukululwe” wali a wiya wino yafumya umu uzya. Umuntu wino yafumya umu uzya wazumiliziwanga ukwikala mu mpanga iyateekwanga na Ina Loma, lelo atazumiliziwanga ukupeelwa icifulo mu uteeko. Ukukululwa kwalenganga umuntu ukufuma umu uzya lelo kutamupeelanga insambu zyonsi umu mpanga iiyo.—1Ko 7:22.

• Muomvi aakatumikila.

  Izwi lii lyasenulwa ukufuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti di·a′ko·nos, lino ilingi likasenulwa ukuti “katumikila” nanti “umuomvi.” Izwi lyakuti “muomvi aakatumikila” likalozya uku muntu akaavwilizya iumba lyakwe ya eluda umu cilongano. Alinzile ukukwanisha ivikalondekwa vino Baibo yalanda pakuti alinge ukuomba umulimo uu.—1Ti 3:8-10, 12.

• Muputule wa Muzilo Sana.

  U muputule uwali umukasi sana umu cikuulwa ca muzilo nu mwi tempele, muno imbokosi ya upangano yasungiilwe. Kulingana na Masunde Yakwe Mose, uwazumiliziwe sile ukwingila mu Muputule wa Muzilo Sana a simapepo  mukalamba, nupya wingilanga sile umuku onga umu mwaka pa Wanda wa Kwelelwa Imembu.—Kuf 26:33; Lev 16:2, 17; 1Ya 6:16; Aeb 9:3.

• Muputule wa Muzilo.

  Wali u muputule wa kutandikilako nupya ukalamba uwali umu cikuulwa ca muzilo nanti uwali umwi tempele, uwapusineko nu Muputule wa Muzilo Sana. Umu cikuulwa ca muzilo, mu Muputule wa Muzilo mwali ca kuteekapo lampi cakwe goldi, ulambo wa kocelapo ivinunkile wakwe goldi, tebo apa kwika umukate nupya mwali ni viya vyakwe goldi; umwi tempele namo, mu Muputule wa Muzilo mwali ulambo wakwe goldi, vya kuteekapo malampi vyakwe goldi 10, na ya tebo 10 aakwikapo umukate. (Kuf 26:33; Aeb 9:2)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5 na pa B8.

• Musonko.

  A malipilo yano umwene nanti impanga imwi yalipilanga impanga yuze ku kulangilila ukuti iyatontela pakuti yapange umutende nanti kucingililwa. (2Ya 3:4; 18:14-16; 2Mi 17:11) Izwi lii likalozya nu ku mutulo uno umwi akapeela antu yauze.—Neh 5:4; Lom 13:7.

• Musumba Wakwe Devedi.

  I zina lino yapeezile umusumba uwa Yebusi pa cisila cakuti Devedi waucimvya nu kukuulamo isano lyakwe. Ukaamwa nu ukuti Zioni. Wayela ku kaeya ka ufumondaka nupya ali musumba uwa mpiti mu Yelusalemu.—2Sa 5:7; 1Mi 11:4, 5.

• Mutebeto wa Kupeela.

  Wali uwanda onga cila mwaka uwa kwiusha ukusangululwa kwi tempele pa cisila cakuti lyakoweziwa na Antiokasi Epifanesi. Kuzevya kuu kwatandikanga pa 25 mu mwezi wakwe Kisilevi nupya kwasendanga manda 8.—Yoa 10:22.

• Mutebeto wa Kuzombola; Mutebeto wa Mulungu.—

  Lolini apakuti PENTEKOSTI.

• Mutebeto wa Nsakwe.

  Ukaamwa nu kuti Mutebeto wa Matenti nanti Mutebeto wa Kukongana. Wayangako mu mwezi wa Etanimu kufuma pa 15 kufika pa 21. Yayanga amanda ya kuzevya kwa kuzombola pa mpela ya ulimi umu mwaka ku Ina Izlaeli nupya yali insita ino yasansamukanga nu kutaizya Yeova pali vino wayapaazile ukukwata ivyakulya. Mu manda ya kuzevya, antu ikalanga mu nsakwe nanti mu mitanda pakuti yaiusha vino yafumile mu Ijipti. Mutebeto uwo wali pa mitebeto itatu ino aonsi yalondekwanga ukuya ku Yelusalemu mu kuzevya.—Lev 23:34; Ezi 3:4.

• Muti wa kumanya icisuma ni ciipe.

  U muti uwali mu calo ca Edeni uno Leza waomvizye ngi cimanyililo ca nsambu zino wakwata izya kupangila antu masunde aakumanya “icisuma” ni “ciipe.”—Uta 2:9, 17.

• Muti wa umi.

  U muti uwali mu calo ca Edeni. Baibo isilanda ukuti umuti uu waseekanga vizao ivikapeela umi, lelo wimililangako maka yano Leza wakwata aakupeela umi wa pe ku yantu yano wali nu kuzumilizya ukuti yalye vizao vya ku muti uwo.—Uta 2:9; 3:22.

• Mutilabeni.

  Iizwi ilikazanwa pa tulembo twa papela mwi Samu 9. Ukulingana nu lutambi izwi lii lyalozyanga “uku mfwa ya mwana umonsi.” Yamwi yakalanda yakuti lyali izina nanti limwi yaali amazwi ya kuyulila  ulwimbo ulumanyikwe aali nu kuomviwa pa kwimba isamu lii.

• Mutumwa.

  Izwi lii likalozya uku “muntu uwatumwa.” Nupya likalozya kuli Yesu na kuli yauze aatumilwe uku kuombela yauze. Ilingi likalozya uku yasambi yano Yesu waisoolwelile umwineco aali 12, aasonsilwe ukuti yamwimililako.—Mak 3:14; Mil 14:14.

• Mutungwi.

  Izwi lii ngu kulikonka sile vino likapiliula, likalozya uku monsi wino yatungula. Aonsi ya musango uwo ilingi yasontwanga ukuombela umu vilye vyakwe ya mwene nanti ukusakamala namwene alino na aci yauze aamwene. Izwi lii likalozya nu ku monsi aataali umutungulwe, lelo uwapeezilwe imilimo umu cilye ca mwene. Izwi lii likaomviwa umu nzila ya unkolanya uku muntu uwaya ‘mutungwi pa mulandu wa Wene,’ aakaikaanya pakuti aombesha umu mulimo wakwe Leza.—Mat 19:12; Esi 2:15; Mil 8:27.

• Muyuda.

  Iizwi ilikalozya ku muntu uwa mu mutundu wakwe Yuda pa cisila ca konona uwene wakwe Izlaeli uwa mitundu 10. (2Ya 16:6) Pa cisila ca kuwela ukufuma umu uzya ku Babiloni, lizile ilyalozya ku Ina Izlaeli aafumile umu mitundu ipusanepusane aaswilile ku Izlaeli. (Ezi 4:12) Lyene pa cisila lizile ilyaomviwa umu nsi yonsi pa kupusanya Aina Izlaeli ku yantu aatali Aina Izlaeli. (Esi 3:6) Mutumwa Paulo waomvizye izwi lii mu unkolanya pa kulanda ukuti impanga kuno umwi wavyalilwa itacindama mu cilongano ca Ina Klistu.—Lom 2:28, 29; Gal 3:28.

• Muzilo; Uumuzilo.

  I miyele ino Yeova waya nayo; u kuya musanguluke sana nupya uwa usaka. (Kuf 28:36; 1Sa 2:2; Map 9:10; Eza 6:3) Nga yakulozya uku yantu (Kuf 19:6; 2Ya 4:9), ku nyama (Mpe 18:17), ku vintu (Kuf 28:38; 30:25; Lev 27:14), ku ncende (Kuf 3:5; Eza 27:13), ku nsita (Kuf 16:23; Lev 25:12), nu ku milimo (Kuf 36:4), ngu kukonka sile izwi lya Ciebele, mazwi yaa yakalozya ku kuipaatula nanti kuipeelesha nanti kucindika Leza uwa muzilo alino nu kuombela sile Yeova. Mu Malembo ya Cigiliki Aaina Klistu, mazwi aakuti “muzilo” na “uumuzilo” yakalozya ku kupaatwilwa kuli Leza. Nupya yakalozya nu ku kuya umusanguluke umu miyele.—Mak 6:20; 2Ko 7:1; 1Pe 1:15, 16.

• Mwana Devedi.

  A mazwi yano ilingi yakalozya kuli Yesu, aakalangilila ukuti i Mpyanyi ya Wene umu upangano uno umwi wali nu kufikilizya ukufuma umu lupwa lwakwe Devedi.—Mat 12:23; 21:9.

N

• Nadi.

  A mafuta anunkile amutengo aakaloleka ayenzu, yakafuma uku muti wakwe nadi (Nardostachys jatamansi ). Vino mafuta yaa yaali amutengo, ilingi yayasaakanyanga na mafuta asuulwe, nupya insita zimwi mafuta yakwe nadi yatayanga a mafuta ya cumi cumi. Mako na Yoani yonsi kwene yalanda ukuti “nadi wa cumi cumi” u waomviwe kuli Yesu.—Mak 14:3; Yoa 12:3.

• Nakamata.

  U muntu akaomvya ivu ukupanga inyungu, imbale ni viya vyuze. Izwi lya Ciebele ilyakuti nakamata ngu kulikonka sile likapiliula ukuti “kapanga.” Maka yano nakamata wakwata api ivu, yaomviwa  ukulangilila ukateeka wakwe Yeova uwa papelapela pa yantu ni nko.—Eza 64:8; Lom 9:21.

• Namwene wi Yulu.

  Lyali izina lya mucinzi lyakwe leza mwanaci wino Aina Izlaeli aapondwike yapepanga umu manda yakwe Yelemiya. Yamwi yakalanda ukuti likalozya kuli leza mwanaci uwa Ina Babiloni Ishita (Asitate). Lyakolana ni zina lyakwe leza mwanaci uwa Ina Sumeliya uwatandikilepo ukuyako, Inanna, icikapiliula ukuti “Namwene wi Yulu.” Ukulunda pa kuya namwene wi yulu, yamulolanga nu kuti wali a leza mwanaci uwapeelanga uvyazi. Asitate akaamwa nu kuti “Mwanaci wi Yulu” kulingana ni vilembo vya mpiti vino Aina Ijipti yaomvyanga.—Yel 44:19.

• Ncende ya kupepelapo.

  I cifulo ca kupepelapo cino ilingi cikayela pa kamwamba, pa mwamba nanti pa ncende itumpuke iyapangwa na antu. Nanti cakuti insita zimwi incende zii zyaomviwanga pa kupepa Leza, ilingi zyaomviwanga sana umu kupepa ya leza ya ufi.—Mpe 33:52; 1Ya 3:2; Yel 19:5.

• Nehiloti.

  Iizwi ilitamanyikwa upiliulo ilikazanwa pa tulembo twa papela umwi Samu 5. Yamwi yakaelenganya ukuti izwi lii likalozya ku ca kulizizyako ica kupuutamo umuza, yakalikolanya kwi zwi lya Ciebele lyakuti cha·lilʹ (mutolilo). Lelo lifwile likalangilila vino ulwimbo lulinzile ukuya.

• Nisani.

  Lyali izina ilipya lino yaomvyanga uku mwezi wakwe Abibu pa cisila ca kusendwa umu uzya uku Babiloni, kuli kuti umwezi wa kutandikilako muli kalenda uwa muzilo uwa Yayuda, nupya umwezi uwalenga 7 muli kalenda uwa yantu yonsi. Watandikanga pakasi kakwe Maaci ukufika pakasi kakwe Epuleo. (Neh 2:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Nkama yakwe Leza.

  U kulonda kwakwe Leza ukusisokololwa ukufika pa nsita ino umwineco wasoolola, nupya kukasokololwa sile uku yantu yano umwineco akulonda yamanye.—Mak 4:11; Kol 1:26.

• Ntunguluzi ya mu citungu.

  Wali u mukalamba nanti kateeka wa citungu umu uteeko wa Ina Babiloni na Ina Pesha. Umwene u wamusontanga ukuya intunguluzi ikalamba.—Ezi 8:36; Dan 6:1.

• Ntupiko ya pa mbokosi.

  Yali i ntupiko iyali pa mbokosi ya upangano pano simapepo mukalamba wasansanga uwazi wa malambo ya pa luyembu pa Wanda wa Kwelelwa Imembu. Izwi lya Ciebele lyafuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “kuvimba pa (luyembu)” nanti limwi “kufuuta (luyembu).” Yapanzilwe sile na goldi nupya paali na ya kelubi alozyanyizye ivinso. Insita zimwi ikaamwa sile ukuti “ntupiko. (Kuf 25:17-22; 1Mi 28:11; Aeb 9:5)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5.

O

• Oma.

  I ca kupimilako ivyume icingalingana na malita 2.2, nanti cipimo conga pa vipimo 10 ivikaingila muli efa wenga. (Kuf 16:16, 18)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Onikisi.

  Iiwe lya mutengo ilyaya mu musango wi we lyakwe agate nanti mu musango wi we lyakwe kaosidoni. Iwe lyakwe onikisi lyaya ilitiswe nupya lyakwata makaala aatuntikane umwaya bulaki, bulauni, ledi, gile nanti gilini. Lyaomviwanga ku  vyakuzwala vyakwe simapepo mukalamba.—Kuf 28:9, 12; 1Mi 29:2; Yob 28:16.

P

• Paladaise.

  I mpanga iyembe. Incende ya musango uwo iya kutandikilako yaali a Edeni ino Yeova wapekanyizizye antu ya kutandikilako yaili. Lino Yesu walandanga ni cipondo icali umupiipi nawe pa cimuti ca kucuziwilwapo, walanzile ukuti insi ili nu kuya paladaise. Paladaise iyalumbulwa pali 2 Kolinto 12:4, a paladaise iya ku nkoleelo, ni yalumbulwa pali Kusokolola 2:7, a paladaise iya kwi yulu.—Lwi 4:13; Luk 23:43.

• Papailasi.

  I cimelwa icakolana ni tete cino yaomvyanga ku kupangilako mabasiketi, vimbokosi na mawato. Caomviwanga nu ku kupangilako ivya kulembapo ivyakolana na mapepala, nupya vyaomviwe ku vimfungwa ivingi.—Kuf 2:3.

• Pentekosti.

  U kuzevya kwakwe ciili pa kuzevya kutatu kukalamba kuno Ayuda yonsi aonsi yalondekwanga kuzevya mu Yelusalemu. Pentekosti, icikapiliula ukuti (“Uwanda) uwalenga 50,” i zina ilyaomviwa mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, pano ukaamwa ukuti Kuzevya Kwa Kuzombola nanti Kuzevya Kwa Milungu mu Malembo ya Ciebele. Yazevyanga pa wanda uwalenga 50 ukutandika ukupenda pa Nisani 16.—Kuf 23:16; 34:22; Mil 2:1.

• Pesha; Aina Pesha.

  I mpanga na antu vino lyonsi vikalumbwilwa pamwi na Ina Medya. Mpiti Aina Pesha ikalilanga sile pakasi ka kaeya nu uwondaka ku ncende itambalale ya Iran. Lino Sailasi Mukalamba wateekanga (wino yamwi aakalanda pa malyasi ya mpiti yakalanda ukuti wakweti isi umwina Pesha na nyina Umwina Medya,) Aina Pesha izile iyatandika ukuteeka Aina Medya nanti cakuti uwene watwalilile ukuya paili. Sailasi wacimvizye Uteeko wa Babiloni mu 539 B.C.E. nupya wazumilizye Ayuda aali umu uzya ukuswilila ukumwao. Uteeko wa Pesha wateekanga ukutandikila ku ufumondaka wa Luzi Lwa Indusi kufika ku uwondaka wakwe Yemba wa Ejini. Ayuda yateekwanga na kateeka Umwina Pesha kufikila lino Alekizanda Mukalamba wacimvizye Aina Pesha mu 331 B.C.E. Danieli waweni cilolwa ca Uteeko wa Ina Pesha, nupya cikazanwa nu mwi buku lya muli Baibo lyakwe Ezila, Nehemiya na Esita. (Ezi 1:1; Dan 5:28; 8:20)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B9.

• Pimu.

  I cipimo alino nu mutengo uno Aina Filisti yapingulanga pa kunyola ivyela ivipusane pusane. Vipimo vya mawe vino aakaimbulula yazana umu Izlaeli vyakwatapo ivilembo vya mpiti ivya mu Ciebele vino yabelenganga ukuti “pimu”; vikanyoma magilamu 7.8, ivinganyoma umupiipi na mashekele 0.67.—1Sa 13:20, 21.

• Pomegilaneti.

  I cizao icakolana ni aapo, icakwata utusakalale papela nanti utwakola kasote. Mukasi mwaya utuulungane utwakwata manzi aingi nu tuseke tunono sana twakwe pinki nanti utuyenzu. Iviyembelo ivyakolana na mapomegilaneti yaviomvizye ku kuyemvya ukwisika li ikoti ilyaula makasa lyakwe simapepo mukalamba lyakwe bulu alino ni vyakola intendo ivyali pa ncesi ziili kuli kuti Yakini na Boasi izyali  pa nkoleelo yi tempele.—Kuf 28:34; Mpe 13:23; 1Ya 7:18.

• Porneia.—

  Lolini apakuti UZELELE.

• Pulimu.

  U mutebeto uno yazevyanga cila mwaka pa wanda uwalenga 14 na 15 mu mwezi wa Adali. Kuzevya kuu kwiushanga vino Ayuda yapuswike ku kukomwa mu nsita yakwe Namwene Esita. Izwi lyakuti pu·rimʹ ilisi lya Ciebele likapiliula ukuti “vipendwilo.” Umutebeto wakwe Pulimu nanti Umutebeto wa Kupendola, yaupeezile izina lilyo pa mulandu na vino Hamani wacisile lino wapendozile pakuti amanye uwanda uno wali nu kufikilizya ipange lyakwe ilya kulovya Ayuda.—Esi 3:7; 9:26.

S

• Samaliya.

  Wali u musumba ukalamba uwa ku katutu uwali umu wene wa mitundu 10 iya Ina Izlaeli pa myaka umupiipi na 200, nupya ali zina ilyaomviwanga uku ncende yonsi iya mu wene uwo. Umusumba wakuuzilwe pa mwamba uwakweti izina ilili limwi kwene. Umu nsita yakwe Yesu, Samaliya lyali i zina lya citungu ca Ina Loma icayelile pakasi kakwe Galili ku katutu na Yudeya uku kaeya. Ilingi Yesu atasimikilanga umu ncende iiyo lino ali pa lwendo, lelo insita zimwi wapitanga umu ncende iiyo nu kulanda na ikalamuzi. Petulo waomvizye maki ya unkolanya yakwe ciili aa Wene lino Aina Samaliya yapokelile umupasi wa muzilo. (1Ya 16:24; Yoa 4:7; Mil 8:14)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B10.

• Sanihedilini.

  Cali i cilye cikalamba ica Yayuda icayelile umu Yelusalemu. Lino Yesu wali pano nsi, mwali ya kapingula 71, apaali simapepo mukalamba na yauze aalipo ya simapepo yakalamba, amu ndupwa zyakwe ya simapepo yakalamba, aikolo, intunguluzi zya mitundu ni mitwe ya ndupwa, alino na ya kalemba.—Mak 15:1; Mil 5:34; 23:1, 6.

• Satana.

  Iizwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “Kakaanya.” Ndi cakuti izwi lii lyaomviwa umu kulungatika umu ndimi zino Baibo yatandikilepo ukulembwa, likalozya kuli Satana Ciwa, Mulwani mukalamba wakwe Leza.—Yob 1:6; Mat 4:10; Kus 12:9.

• Selah.

  Iizwi ilikaomviwa umu nyimbo nanti lino yaswilizya swilizya mwi buku lya Masamu na muli Habakuki. Lingalozya uku kutako ukwimba panono lino umwi akwimba nanti ku kwimilila kwa ciunda lino ulwimbo lukulila nanti kuli vyonsi vyoili, pakuti kuye ukwelenganyapo nanti pakuti icaticilandwapo cuvwike sana. Muli Septuagint wa Cigiliki paya izwi lyakuti di·aʹpsal·ma, ilikapiliula ukuti “umwa kupuuza pa kwimba.”—Mas 3:4; Hab 3:3.

• Shebati.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 11 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 5 muli kalenda uwa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Januwale ukufika pakasi kakwe Febuluwale. (Zek 1:7)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Shekele.

  Cali i cipimo cino Aebele yaomvyanga sana pa kupima ukufina kwa vintu nu kufina kwa mpiya. Shekele walingine na magilamu 11.4. Mazwi aaomviwa muli Baibo aakuti “Shekele wa pa ncende ya muzilo” yakalangilila ukuti cipimo  calinzile ukuya ica cumi nanti ukuti calinzile ukulingana ni cipimo icaomviwanga pa cikuulwa ca muzilo. Kufwile kwali na shekele wa mwi sano (wapusineko na shekele uwaomviwanga lyonsi) nanti icipimo icaomviwanga umwi sano.—Kuf 30:13.

• Sheminiti.

  Iizwi lya mu nyimbo lino ngu kulikonka vino lyaya likapiliula ukuti “icalenga 8” ilikalozya ku ciunda ca pansi. Ku vya kulizizyako, izwi lii lifwile likalozya ku ca kulizizyako icikafumya iciunda icitikame. Ku nyimbo kwene, lifwile likalozya uku ciunda icikulilila pansi kulingana na vino ulwimbo lukwimbwa.—1Mi 15:21; Mas 6:Tulembo twa papela; 12:Tulembo twa papela.

• Sheo.

  Iizwi lya Ciebele ilyakolana ni zwi lya Cigiliki ilyakuti “Hadesi.” Likasenulwa ukuti “Ilindi” (ilikatandikila ni cilembo icikalamba) pa kupusanya cifulo ukukaziikwa antu yonsi ni lindi lya muntu wenga.—Uta 37:35; Mas 16:10; Mil 2:31(mafut.).

• Silya; Aina Silya.—

  Lolini apakuti ALAMU; AINA ALAMU.

• Simapepo mukalamba.

  Mu Masunde Yakwe Mose, wali a simapepo umucindikwe uwimililangako antu kuli Leza nu kwangalila ya simapepo yauze. Ali wino wazumiliziwe sile ukwingila umu Muputule wa Muzilo Sana, kuli kuti umu muputule wa mukasi sana uwa mu cikuulwa ca muzilo, lyene pa cisila wizile aacita vivyo umwi tempele. Wacitanga sile vivyo umuku onga umu mwaka pa Wanda wa Kwelelwa Imembu. Izwi lyakuti “simapepo mukalamba” likalozya na kuli Yesu Klistu.—Lev 16:2, 17; 21:10; Mat 26:3; Aeb 4:14.

• Simapepo.

  U muntu uwasontwanga ukwimililako Leza ku yantu yano waombelanga, wayasambilizyanga pali Leza na masunde yakwe. Nupya ya simapepo imililangako antu kuli Leza, kupeela malambo, kuwikizya antu alino nu kuyapaapatilako. Lino kutali kuye Masunde yakwe Mose, umutwe wa lupwa u waombanga nga simapepo mu lupwa lwakwe. Lino kwizile ikuya Masunde yakwe Mose, aonsi amu lupwa lwakwe Aloni ukufuma mu mutundu wakwe Levi aapanzile iumba lyakwe usimapepo. Aonsi aashala Aina Levi yayazwilizyangako. Lino upangano upya watandike ukuomba, Izlaeli wakwe Leza wizile aya uluko lwakwe ya simapepo alino Yesu Klistu nawe wizile aya a Simapepo Mukalamba.—Kuf 28:41; Aeb 9:24; Kus 5:10.

• Sivani.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi wakwe citatu muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 9 muli kalenda uwa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Mei ukufika pakasi kakwe Juni. (Esi 8:9)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Siya.

  I ca kupimilako ivyume. Capimwanga ukuomvya icipimo cino yatangi bati cino yapimilangako ivya manzi, calingine na malita 7.33. (2Ya 7:1)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B14.

• Suliti.

  I ncende ziili izikalamba izitazika izyayela lwa mu mbali yakwe yemba ku Libya, ku North Africa. Ya kapisha ya mawato aliko mpiti yatiinanga incende zii pa mulandu wa micanga iyatulumananga ino maimbi yaletanga. (Mil 27:17)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B13.

 T

• Tamuzi.

  (1) Iizina lyakwe leza wino anaci asangu Aebele amu Yelusalemu yaloosizye. Antu yamwi yakalanda ukuti Tamuzi wali umwene uwizile aya a leza pa cisila cakuti wafwa. Mu vyalembwa vya Ina Sumeliya, Tamuzi yakamwama ukuti Dumuzi nupya wamanyikwa ukuti a iya wakwe Inana leza mwanaci aakapeela uvyazi (Aina Babiloni yamwamanga yakuti Ishita). (Eze 8:14) (2) Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 4 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 10 muli kalenda uwa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Juni ukufika pakasi kakwe Julai.—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Tatali.

  Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lii likalozya uku nzila ino ya malaika aapondwike umu manda yakwe Nowa yasumbiilwemo iyaali kwati icifungo. Pali 2 Petulo 2:4, izwi ilyaomviwa ilyakuti tar·ta·ro′o (kuli kuti “ukusumbila umu Tatali”) lisilangilila ukuti “ya malaika ayembwike” yasumbiilwe umu cifulo ca kwelenganya sile cino aasi ya kapepa yakwe Leza yakasimika umu tulai ukuti Tatali (kuli kuti, icifungo ca mu ciwina nupya icifulo ca mfinzi umwaya ya leza aatacindama). Lelo, likalangilila ukuti Leza wayafumizye pa vifulo vyao ivya kwi yulu nu kuyapoka imilimo icindame ino yaombanga nupya wayatwazile umu mfinzi ikulu iyayavulunginye umu melenganyo nu kufilwa ukumanya ukulonda kwakwe Leza. Nupya imfinzi ikalozya kuli cino cilayacitikila, cino Malembo yakalangilila ukuti uwononesi wa pe pamwi na kateeka wao, Satana Ciwa. Fwandi, Tatali i cilangililo ca muzewanya ukulu sana uno ya malaika ya cipondoka yakwata. Litakolana ni “ciwina icaula impela” icalandwa pali Kusokolola 20:1-3.

• Tebeti.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi uwalenga 10 muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 4 muli kalenda uwa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Dizemba ukufika pakasi kakwe Januwale. Ilingi ukaamwa sile ukuti “umwezi uwalenga 10.” (Esi 2:16)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Telafimu.

  Aaleza nanti ivilubi vino insita zimwi yuzyangako pakuti yamanye ivya ku nkoleelo. (Eze 21:21) Vimwi vyayanga ivikulu nupya vyalolekanga wa yantu, vimwi navyo vyayanga ivinono sana. (Uta 31:34; 1Sa 19:13, 16) Ivya kwimbulula vino yazana umu Mesopotamya vikalangilila ukuti ukukwata ivilubi vyakwe ya telafimu kwalangililanga umuntu uwali nu kupeelwa ica upyanyi ca lupwa. (Limwi ukwene ali mulandu uno Lakeli wasendiile ya telafimu yakwe isi.) Lelo vivyo asi vino cali mu Izlaeli nanti icakuti mu manda yakwe ya kapingula kumwi na lino aene yateekanga, antu yapepanga ya telafimu, nupya yaali na pa vintu vino umwene wa cisinka Yosiya ononyile.—Yka 17:5; 2Ya 23:24; Osi 3:4.

• Tembwe; Wakwe tembwe.

  Uulwale uwipishe ukaya uku mwili. Mu Malembo, tembwe asilozya sile ku ulwale kwene uno antu yamanya ndakai, pano atayanga sile ku yantu lelo wayanga nu ku vyakuzwala nu  ku mang’anda. Umuntu mulwale tembwe akaamwa ukuti wakwe tembwe.—Lev 14:54, 55; Luk 5:12.

• Tishili.—

  Lolini apakuti ETANIMU ni Ivyeo na Vyuze pa B15.

• Tulembo twa papela.

  U tumazwi utukaya papela pa kutandika kwi samu utukalangilila uwalemvile isamu lilyo, vino ivintu vyali uku muntu wiyo, vya kulondela pa milizizye ya lwimbo nanti kulangilila cino isamu lilyo liyelileko.—Lolini utulembo twa papela pa Masamu 3, 4, 5, 6, 7, 30, 38, 60, 92, 102.

• Tupendwilo.

  U tumiti utunono ututelepe nanti utumawe utwaomviwanga pa kusoolola. Yatwikanga mu cisalu icipeteke nanti mu civiya alino iyatandika ukusunkanya. Kapendwilo akaponela ukunzi nanti kano yafumya ukunzi ali kano yasoololanga. Ilingi pa kucita vii yapepelangapo. Izwi lyakuti “ukupendula” yakaliomvya vivyo kwene vino lyaya nu mu unkolanya nupya likapiliula “ukwankanya” nanti “ukupeela.”—Yos 14:2; Mas 16:5; Map 16:33; Mat 27:35.

U

• Ubani.

  I vinyamuti ivyume ivikafuma uku miti nu ku vimpuza vino yakaama ukuti genus Boswellia. Nga yavyoca vyanunkilanga. Vyali pa vinunkile ivya muzilo vino yaomvyanga pa cikuulwa ca muzilo na pi tempele. Yavyocelanga pamwi nu upe wa vyakulya nupya yavikanga pali cila mukate wa muzilo uwayanga umu Muputule wa Muzilo.—Kuf 30:34-36.

• Ucende.

  Imiyele yii ikalozya ku monsi uwatwala nanti umwanaci uwatwalwa aakaitemelwa ukupanga icupo na asi uwakwe.—Kuf 20:14; Mat 5:27; 19:9.

• Ucilo.

  U kuzevya ukwayangako cila mwaka pa wanda uwalenga 14 mu mwezi wa Abibu (uno pa cisila wizile uwaamwa ukuti Nisani) pa kwiusha uwanda uno Aina Izlaeli yakulwilwe kufuma mu Ijipti. Yauzevyanga kupitila mu kukoma nu koca umwana wa mfwele (nanti imbuzi), wino yaliilanga pamwi nu musalu ulule nu mukate uwaula icitutumusi.—Kuf 12:27; Yoa 6:4; 1Ko 5:7.

• Ucuzi ukalamba.

  Izwi lya Cigiliki ilyakuti “ucuzi” likalozya ku ntazi izipishe nanti ukucula ukukaiza pa mulandu nu kutala kwa vintu. Yesu walanzile pa ucuzi ukalamba utatala wacitikapo uwali nu kwiza pali Yelusalemu nupya sana sana uwali nu kwiza pa yantu yonsi lino ‘akwiza nu lulumbi.’ (Mat 24:21, 29-31) Paulo walondolwile ucuzi uu ukuti uulungami wakwe Leza kuli “yano yatamanya Leza na pali yano yasiuvwila ilyasi lisuma” ilikalanda pali Yesu Klistu. Kusokolola icipande 19 ikalondolola ukuti Yesu aliwe akatungulula maumba ya yasilika ya mwi yulu pa kulwisha “icilyanyi ca mu mpanga na ya mwene ya pano nsi na asilika yao.” (2Te 1:6-8; Kus 19:11-21) “Iumba ilikalamba” lyalondololwa ukuti likupusuka ucuzi uwo. (Kus 7:9, 14)—Lolini apakuti AMAGEDONI.

• Ukapepa.

  U kucindika, kupepa, nu kuombela Yeova Leza, kuya na ucisinka kuli ukateeka wakwe uwa papelapela.—1Ti 4:8; 2Ti 3:12.

• Ukupaka.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “ukupaka na mafuta.” Yapakanga umuntu nanti icintu cimwi ukulangilila ukuti icipeelwa uku mulimo uiyele. Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu izwi  lii likaomviwa nu ku kupongolwela umupasi wa muzilo pali yano yasoololwa ukuyaikala ukwi yulu.—Kuf 28:41; 1Sa 16:13; 2Ko 1:21.

• Ukupuula; Ulwano.

  Ukupuula yaali i nzila iya kufumizyamo ivilimwa vya mpece umu vipaapa nu mu vipumbu; ulwano yaali i ncende pano yaombelanga umulimo kwene uu. Yapuulanga ukuomvya umuti, nanti nga vyavulisha, yaomvyanga viombelo viiyeele, wakwe ivya kutinta nanti ukukunkulusha, vino inyama zyatintanga. Iviombelo vivyo yavipishanga pa vilimwa vino yasalanganyanga pa lwano, yapangilanga incende iiyo patumpuke pano umuza wapitanga.—Lev 26:5; Eza 41:15; Mat 3:12.

• Ukuzembululwa.

  U kufumya inkanda iikaya uku mpela ya onsi. Lyali isunde ilyapeezilwe kuli Abulahamu na amu lupwa lwakwe, lelo lisiomba uku Ina Klistu. Nupya likaomviwa nu mu nzila ya unkolanya umu Malembo yauze.—Uta 17:10; 1Ko 7: 19; Flp 3:3.

• Ukwaula icitutumusi.

  Amazwi yaa yakalozya ku mukate uukapangwa ukwaula icitutumusi.—Mlg 16:3; Mak 14:12; 1Ko 5:8.

• Ulalelale.—

  Lolini apakuti UZELELE.

• Ulambo.

  A kakuulwa nanti kapulatifomu kano yapangilanga ni ivu, mawe, iciliwe nanti imbao zino iikangako ni vyela pano yapeelelanga malambo nanti ivinunkile lino yakupepa Leza. Umu muputule wa kutandikilako uwa mwi tenti lya kupepelapo nu wa mwi tempele, mwali “ulambo wakwe goldi” unono uwa kupeelelapo ivinunkile. Wapaangiilwe ni mbao zino iisileko goldi. Ulambo ukalamba “wakwe koopa” uwa koocelapo malambo, wayelile panzi umu musolo. (Kuf 27:1; 39:38, 39; Uta 8:20; 1Ya 6:20; 2Mi 4:1; Luk 1:11)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5 na pa B8.

• Ulimu na Tumimu.

  I vintu ivyakoline ni vipendwilo vino Simapepo Mukalamba waomvyanga pa kumanya ivyasuko ku mauzyo aacindame yano uluko luzyanga kuli Yeova. Ikanga Ulimu na Tumimu mu cakuzwala ca pa cisao cakwe Simapepo Mukalamba. Cikaloleka kwati vyatiile ukuomviwa lino Aina Babiloni yononyile Yelusalemu.—Kuf 28:30; Neh 7:65.

• Ulozi.

  U kuomvya maka aamanyikwa ukuti yakafuma ku mipasi iipe.—2Mi 33:6.

• Ulungami.

  Mu Malembo, izwi lii likalozya uku cintu icilungame ukulingana na masunde yakwe Leza aakalanda pa cisuma ni ciipe.—Uta 15:6; Mlg 6:25; Map 11:4; Zef 2:3; Mat 6:33.

• Ulutanda lwa kasanya.

  Upiliulo waya uli umwi nu “lutanda lwa katondo.” U lutanda ulukashalikizya ukutunka uku ufumondaka lino ilanzi litatala lyatunka, fwandi alino uwanda uze ukatandika.—Kus 22:16; 2Pe 1:19.

• Ulutanda lwa katondo.—

  Lolini apakuti LUTANDA LWA KASANYA.

• Ulwimbo lwa kuloosha.

  Yaali amazwi nanti ulwimbo lwa kulangilamo ulanda, wakwe ndi cakuti umwi wafwilwa cuzakwe nanti umuntu wino watemwa; lwimbo lwa ulanda.—2Sa 1: 17; Mas 7:Tulembo twa papela.

• Umupasi wa muzilo.

  A maka aasiloleka yano Leza akaomvya pa kucita ukulonda kwakwe. Umupasi u wa  muzilo pa mulandu wakuti ukafuma kuli Yeova uwaya uwa usaka nupya umulungami sana, na pa mulandu wakuti auno Leza akaomvya pa kuomba ivya muzilo.—Luk 1:35; Mil 1:8.

• Umupasi.

  Izwi lya Ciebele ilyakuti ru′ach ni lya Cigiliki ilyakuti pneu′ma, yakasenulwa ukuti “umupasi,” nupya yakwata amaupiliulo aingi. Yonsi kwene yakalozya uku cintu cino umuntu atanga alole nupya icikapeela usininkizyo wa kuyapo kwa maka aasiloleka. Mazwi kwene yaa yaili Aciebele ni Cigiliki yakaomviwa ukulozya (1) ku muza, (2) ku maka ya umi aya umu viumbwa vya pano nsi, (3) ku maka aya umu mwenzo wa unkolanya uwa muntu nupya aakamulenga ukulanda nu kucita ivintu umu nzila imwi, (4) ku mazwi ya usesemo aakafuma uku viumbwa ivisiloleka, (5) ku yantu aya nu mwili wa mupasi, na (6) ku maka yakwe Leza aakaomba nanti umupasi wa muzilo.—Kuf 35:21; Mas 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13.

• Umusolo.

  I ncende ipindililwe, apataali nanti acimwi iyazingulwike icikuulwa ca muzilo, nupya pa cisila izile ikuulililwa ni ciumba, nupya zyali incende izyali ukunzi yi tempele apataali nanti acimwi. Ulambo uwa koocelapo malambo wayelile umu musolo wa cikuulwa ca muzilo nu mu musolo wa mukasi uwa pi tempele. (Lolini Ivyeo na Vyuze pa B5, B8, B11) Nupya Baibo ikaomvya izwi lii ukulozya uku mang’anda na masano.—Kuf 8:13; 27:9; 1Ya 7:12; Esi 4:11; Mat 26:3.

• Umwaka wa Untungwa.

  Wayanga umwaka uwalenga 50, yapendanga kufuma pano Aina Izlaeli iingilile umu Mpanga ya Ulayo. Mu mwaka wa untungwa impanga italimwanga, na azya Aebele yakululwanga. Imisonso ya upyanyi iyakaziwe, yaiswilizyanga uku ineco. Umwaka wa untungwa wayanga umwaka wa mutebeto, mwaka wa kukululwa uwalenganga uluko lwa Ina Izlaeli ukuipakizya vintu vino lwaipakizyanga lino Leza walusoolwile pa kutandika.—Lev 25:10.

• Umwamba wa Lebanoni.

  I umba lyonga pa maumba yaili aa myamba iyaya mu mpanga ya Lebanoni. Imyamba ya mu Lebanoni yayela ku uwondaka, nupya imyamba isi ya mu Lebanoni yayela ku ufumondaka. Umukonko utali nupya uvunde u walekanya maumba ya myamba yaili. Imyamba ya Lebanoni yatandikila lwa mupiipi ni nkumba yakwe yemba wa Meditileniani, nupya yatumpuka mamita pakasi kakwe 1,800 na 2,100 (mafiti pakasi kakwe 6,000 na 7,000). Mpiti, impanga ya Lebanoni yakweti sana mikedali isuma sana ino aikalanga mu mpanga izyazingulwike Lebanoni yakalanga pa mutengo ukome sana. (Mlg 1:7; Mas 29:6; 92:12)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B7.

• Umwana wa muntu.

  A mazwi akazanwa mupiipi ni miku 80 umu mabuku aakalanda api Lyasi Lisuma. Yakalozya kuli Yesu Klistu nupya yakalanga ukuti vino wavilwe nu mwili, wizile aya umuntu nupya atali sile iciumbwa ca mupasi icizile icizwala umwili wa untu. Nupya mazwi kwene yaa yakalangilila ukuti Yesu wali nu kufikilizya usesemo uwalembwa pali Danieli 7:13, 14. Umu Malembo ya Ciebele, amazwi yaa yaomviwe kuli  Ezekeli na Danieli, kulangilila upusano uwaya pa yantu aakalandilako Leza alino nu mwineco wa mazwi yano yakalanda.—Eze 3:17; Dan 8:17; Mat 19:28; 20:28.

• Umwangalizi.

  U muntu aakaomba umulimo wa kusakamala nu kucema icilongano. Upiliulo wi zwi lii umwi zwi lya Cigiliki lyakuti e·pi′sko·pos u wa kucingilila. Amazwi yakuti “umwangalizi” na “eluda” (pre·sby′te·ros) yakalozya uku cifulo icili cimwi umu cilongano ca Ina Klistu, izwi lyakuti “eluda” likalangilila imiyele ya kukula muli vyakwe Leza iya muntu umusontwe, nupya izwi lyakuti “umwangalizi” likalangilila imilimo icindame ino wakwata.—Mil 20:28; 1Ti 3:2-7; 1Pe 5:2.

• Umwezi upya.

  U wanda wa kutandikilako cila mwezi muli kalenda wa Yayuda uwalolwanga nga uwanda wa kukolongana pamwi, wanda wa mutebeto nu wanda wa kupeela malambo aiyeele. Pa cisila uwanda uu wizile iuya uwanda ucindame uwa kuzevya kwa mpanga yonsi, nupya antu yataombanga pa wanda uwo.—Mpe 10:10; 2Mi 8:13; Kol 2:16.

• Umwimilizi Mukalamba.

  Umu Cigiliki izwi lii likapiliula “Intunguluzi Ikalamba.” Likalozya ku mulimo ucindame uno Yesu Klistu wakwata uwa kupususha antu ya cumi uku mfwa iikaiza pa mulandu nu luyembu nu kuyatungulula ku umi wa pe.—Mil 3:15; 5:31; Aeb 2:10; 12:2.

• Umwina Nazaleti.

  I zina lyakwe Yesu ilikamumanyisha ukuti wafumile umwi tauni lya Nazaleti. Lifwile lyakolana ni izwi ilya Ciebele ilyaomviwa pali Ezaya 11:1 ilyakuti “ukumela.” Pa cisila lizile ilyalozya nu ku yasambi yakwe Yesu.—Mat 2:23; Mil 24:5.

• Umwipe.

  I zina ilikaomviwa kuli Satana Ciwa, aakakaanya Leza na masunde yakwe alungame.—Mat 6:13; 1Yo 5:19.

• Upe wa vyakumwa.

  I lambo lyakwe waini uwitulwilwanga pa ulambo nupya lyapeelwanga pamwi na malambo yauze. Paulo waomvya izwi lii umu unkolanya ukulangilila vino waitemiilwe ukuombela Aina Klistu yauze.—Mpe 15:5, 7; Flp 2:17.

• Usangu.

  Izwi lii umu Cigiliki (a·po·sta·siʹa) lyafuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “ukuitalusha.” Izwi lii likalozya nu ku “kuutuka, ukusha, nanti ukupondoka.” Umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, izwi lyakuti “usangu” likaomviwa sana kulozya kuli yano yakafuma umu kupepa kwa cumi.—Map 11:9; Mil 21:21; 2Te 2:3.

• Usesemo.

  A mazwi yakwe Leza, yangalolekela muli vino akulonda kucita nanti mu kuvwanga. Usesemo ungaya i cisambilizyo kufuma kuli Leza, mazwi yakwe Leza kulozya ku masunde nanti upinguzi nanti ukulanda pali cimwi icilacitika.—Eze 37:9, 10; Dan 9:24; Mat 13:14; 2Pe 1:20, 21.

• Uupe wa kuzulunzya.

  Uupe uno simapepo wikanga makasa yakwe pisika lya makasa yakwe kapepa uwalemanga ilambo mu minwe lino alinzile ukupeela nupya yonsi yoili yalizulunzyanga ukutwala inkoleelo ni cisila; nanti simapepo umwineco kwene u walizulunzyanga. Kucita vivyo kwalangililanga ukupeela upe wa kuipeelesha kuli Yeova.—Lev 7:30.

•  Uwene Wakwe Leza.

  Amazwi yaa yakalozya kuli ukateeka wakwe Leza uwa papelapela uukaimililwako nu uteeko wa Mwanakwe, Klistu Yesu.—Mat 12:28; Luk 4:43; 1Ko 15:50.

• Uwikazi.

  Iizwi lii likalozya ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti ai·on′ lino likulanda pa vintu ivikucitika nanti pa vintu ivikapusanya iciputulwa cimwi ica nsita nanti inkulo. Baibo ikalanda pa “wikazi wa ndakai,” ukulozya uku vintu ivikucitika umu nsi nu ku wikazi wa yantu. (2Ti 4:10) Ukupitila umu upangano wi Sunde, Leza waleesileko uwikazi uno yamwi yangama ukuti insita ya Ina Izlaeli nanti iya Yayuda. Ukupitila umu kupeela umi wakwe pakuti akulule antu, Yesu Klistu waomviwe na Leza ukuletako mawikazi apusanepusane, mu wikazi onga mwali icilongano ca Ina Klistu aasoololwe. Cii cali i ciputulwa ca nsita ipya, icimililwangako nu upangano wi Sunde uwa Ina Izlaeli. Ndi cakuti amazwi yaa yalembwa umu kuvuzya, yakalozya uku mawikazi apusanepusane, nanti uku vintu ivikucitika, ivyacitika mpiti nanti ivilacitika uku nkoleelo.—Mat 24:3; Mak 4:19; Lom 12:2; 1Ko 10:11.

• Uzelele.

  Izwi lii lyafuma ukwi zwi lya Cigiliki ilyakuti por·nei′a, izwi ilyaomviwa umu Malembo ukulozya uku kupanga icupo kuno Leza atazumilizya. Mwaya ucende, uule, kupanga icupo ukwa yantu atatwalana, kupanga icupo ukwa yonsi yatupu nanti anaci yatupu, nu kulaala ni nyama. Lyaomviwa umu nzila ya unkolanya umwi buku lya Kusokolola ukulozya kwi ule lya mipepele ilikaamwa ukuti “Babiloni Mukalamba” pa kulondolola vino akaombela pamwi na ya kateeka ya mu nsi pakuti akwate amaka ni vyuma. (Kus 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Mil 15:29; Gal 5:19)—Lolini apakuti IULE.

V

• Vicitwa vya winyi.

  Mazwi yaa yafuma ukwi izwi lya Cigiliki ilyakuti a sel’gei a, yakalozya uku vicitwa ivipiishe ivisiuvwana na masunde yakwe Leza nupya ivya winyi nanti imiyele ya kupama; imiyele iya kukanacindika masunde nanti ukusuula utunguluzi. Mazwi yaa yasilozya uku kuluvyanya ukunono kuno umwi angaluvyanya.—Gal 5:19; 2Pe 2:7.

• Vinunkile.

  I visaakanye ni vinyamuti na mafuta ivikapya panono panono ala vikufumya kacena kanunkile. Ivinunkile iviiyeele ivisaakanye ni vintu 4 vyaomviwanga pa cikuulwa ca muzilo na pi tempele. Yavyocanga katondo nu usiku pa ulambo wa kocelapo ivinunkile mu Ncende ya Muzilo, na pa Wanda wa Kwelelwa Imembu, yavyocanga mu Ncende ya Muzilo Sana. Vimililangako mapepo aakapokelelwa kuli Leza kufuma ku yaomvi yakwe acumi. Aina Klistu yatalondekwanga ukuomvya ivinunkile.—Kuf 30:34, 35; Lev 16:13; Kus 5:8.

• Vipokolole.

  I viya vya muntu, vya mu ng’anda, viteekwa nanti vintu vyuze ivya mutengo ivyativipokwa uku yalwani atiyacimviwa.—Yos 7:21; 22:8; Aeb 7:4.

• Viwa.

  I viumbwa vya mupasi iviipe ivisiloleka ivyakwata sana amaka ukucila antu. Vyalumbulwa ukuti “Ana yakwe Leza wa cumi” pa Utandiko 6:2 nu kuti “ya malaika” pali Yuda 6, viumbwa vii vitaumvilwe ala iviipe; lelo yaali aamalaika aizile  iyaicita ineco ukuya alwani yakwe Leza lino yataamuvwilile umu manda yakwe Nowa nu kuya uku lusansa lwakwe Satana uwapondokiile Yeova.—Mlg 32:17; Luk 8:30; Mil 16:16; Yak 2:19.

• Vizao vya nkoleelo.

  I vizao ivikatandikilapo umu nsita ya uzombozi nanti ivili vyonsi ivikatandikilapo. Yeova walondanga uluko lwa Ina Izlaeli kulamupeela ivizao vya nkoleelo, cingaya umuntu, inyama nanti vino yazombola. Pamwi ngu luko lonsi lwa Ina Izlaeli lwapeelanga ivizao vya nkoleelo kuli Leza pa wanda wa Kuzevya Umukate Uwaula Icitutumusi na pa Pentekosti. Izwi lyakuti “vizao vya nkoleelo” lyaomviwe nu mu unkolanya ukulozya kuli Klistu nu ku yalondezi yakwe apakwe.—1Ko 15:23; Mpe 15:21; Map 3:9; Kus 14:4.

• Vizungusho; Milimo iya maka.

  I vicitwa nanti vintu ivikacitika ivyacila pa maka ya yantu nupya vikafuma uku viumbwa vya mupasi. Insita zimwi mazwi akuti “cimanyililo,” “cizungusho” ni “cipezya mano” yakaomviwa icili cimwi muli Baibo.—Kuf 4: 21; Mil 4:22; Aeb 2:4.

• Vya kuzimizyako umoto.

  I viombelo ivyaomviwanga umu cikuulwa ca muzilo nu mwi tempele, ivyapangiilwe na goldi nanti koopa. Vyalolekanga wakwe ya sizesi aakuputwilako utambi wa muli ya lampi.—2Ya 25:14.

W

• Wanda wa Kwelelwa Imembu.

  Wali u wanda wa muzilo ucindame sana uku Ina Izlaeli, nupya ukaamwa nu kuti Yom Kippur (ukufuma kwi zwi lya Ciebele ilyakuti yohm hak·kip·pu·rimʹ, kuli kuti “uwanda wa kuvimba pa membu”), uwayanga pa Etanimu 10. Ukwene ali wanda sile onga umu mwaka uno simapepo mukalamba wingilanga umu Muputule wa Muzilo Sana uwa mu cikuulwa ca muzilo nupya wizile aacita vivyo umwi tempele. Mumu kwene amuno wapeelelanga uwazi wa malambo ya kwelela imembu zyakwe, imembu zya Ina Levi yauze alino ni membu zya yantu yonsi aashala. Ali nsita ino yakwatilangapo ukongano wa muzilo nu Kufunga, nupya wayanga u wanda wi sabata uno antu yataali nu kuomba imilimo yao.—Lev 23:27, 28.

• Wanda wa Upinguzi.

  U wanda wa kulungatika, nanti ciputulwa ca nsita lino Leza alapingula maumba, inko nanti antu yonsi. Limwi ingaya insita ino aalapingulwa ukufwa yalononwa, nanti lino upinguzi ulalenga yamwi ukupusuka nu kuya nu umi wa pe. Yesu Klistu na atumwa yakwe, yalanzile pa “Wanda wa Upinguzi” uwa ku nkoleelo uuliza pa yantu ya umi na afwile mpiti.—Mat 12:36.

Y

• Ya kapingula.

  A onsi yano Yeova wasontanga ukuti yaapususha antu yakwe lino Aina Izlaeli yatatala yatandika ukukwata aene.—Yka 2:16.

• Ya Kelubi.

  Aamalaika aakwata cifulo ca papela nupya yapeelwa imilimo iiyele. Yapusanako na ya selafi.—Uta 3:24; Kuf 25:20; Eza 37:16; Aeb 9:5.

• Ya makanta.

  I vipaso ivipusanepusane ivikakuuka umu maumba akalamba. Mu Masunde yakwe Mose ya makanta yalolwanga ukuti i vyakulya ivisanguluke. Vino ya makanta yakapita mu maumba akalamba nu kulya icili consi cino yazana umu  nzila, nupya yakaonona sana vintu, yalolwanga ukuti i cinkunka.—Kuf 10:14; Mat 3:4.

• Ya Malaika.

  Lyafuma ukwi zwi lya Ciebele ilyakuti mal·ʼakhʹ nu kwi zwi lya Cigiliki ilyakuti agʹge·los. Amazwi yonsi yoili yakapiliula “intumi” lelo yakaomvya izwi lyakuti “malaika” lino yakulozya uku viumbwa vya mupasi vino Leza akatuma. (Uta 16:7; 32:3; Yak 2:25; Kus 22:8) Ya malaika i viumbwa vya mupasi ivya maka vino Leza waumvile ala atali aumbe antu. Muli Baibo yalandwa ukuti “amuzilo imintapendwa,” “ana yakwe Leza,” nupya “intanda zya katondo.” (Mlg 33:2; Yob 1:6; 38:7; Yud 14) Yataumvilwe ukuti yavyalana, lelo yaumvilwe wenga na wenga. Yacila pali 100 milyoni. (Dan 7:10) Baibo ikalanda ukuti yakwata mazina yao ni miyele ipusanepusane, lelo yasizumila ukuyapepa pa mulandu wa kuicefya, nupya aingi yasisokolola mazina yao. (Uta 32:29; Luk 1:26; Kus 22:8, 9) Yakwata ivifulo ni milimo ipusanepusane ino yapeelwa, pa milimo iiyo paya nu kuombela pa nkoleelo ya cilimba ca Wene cakwe Yeova, ukumulandilako, ukwavwa aomvi yakwe Yeova aaya pano nsi, ukufikilizya upinguzi wakwe Leza, nu kutungilila umulimo wa kusimikila ilyasi lisuma. (2Ya 19:35; Mas 34:7; Mat 4:11; Luk 1:30, 31; Kus 5:11; 14:6) Uku nkoleelo yalavwa Yesu ukulwa inkondo ya Amagedoni.—Kus 19:14, 15.

• Ya Mwana Aloni.

  Yafumile mu lupwa lwakwe Aloni umwizikulu wakwe Levi uwatandikilepo ukusoololwa ukuya Simapepo mukalamba ukulingana na Masunde Yakwe Mose. Ya mwana Aloni yaombanga imilimo ya usimapepo pa cikuulwa ca muzilo na pi tempele.—1Mi 23:28.

• Ya Selafi.

  I viumbwa vya mupasi ivyazinguluka icilimba ca wene cakwe Yeova ukwi yulu. Izwi lya Ciebele ilyakuti sera·phimʹ ngu kulikonka vino lyaya likapiliula ukuti “aakupya.”—Eza 6:2, 6.

• Yakobo.

  Wali a mwana Isaki na Labeka. Pa cisila Leza wamutemile izina lyakuti Izlaeli nupya wizile aya icikolwe ca yantu yakwe Izlaeli (aamwanga nu kuti Aina Izlaeli nupya pa cisila izile iyaamwa ukuti Ayuda). Wali aisi wa yana aonsi 12 yano pamwi na ana aavilwe muli aliwo yapanzile mitundu 12 ya luko lwakwe Izlaeli. Izina lyakuti Yakobo lyatwalilile ukuomviwa ku luko nanti ku yantu yakwe Izlaeli.—Uta 32:28; Mat 22:32.

• Yedutuni.

  Iizwi ilitamanyikwa upiliulo ilikazanwa mu tulembo twa papela umu Masamu 39, 62 na 77. Cikaloleka kwati tulembo tuu tukalangilila vino isamu lifwile ukuya, limwi umu mimbiile nanti mu milizizye. Kwali kiimba wa nyimbo Umwina Levi uwakweti izina lyakuti Yedutuni, fwandi mimbiile yii nanti milizizye limwi yaali iyakwe nanti iya yana yakwe.

• Yemba wa moto.

  I cifulo ca unkolanya ‘icikapya nu moto na maluti,’ nupya walondololwa nu kuti “imfwa yakwe ciili.” Ayembu ashalapila, Ciwa, nanti sile imfwa ni Lindi (nanti Hadesi) vikasumbilwa mu cifulo kwene cico. Vino ciumbwa ca mupasi, imfwa na Hadesi vitanga vipye nu moto, fwandi cikalangilila ukuti yemba wii i cifulo ca unkolanya sile, asi cifulo ca kucululuka kwa pe, lelo i ca  kononwa kwa pe.—Kus 19:20; 20:14, 15; 21:8.

• Yeova.

  Aali vino icizungu casenula Tetilaglamatoni (vilembo vya Ciebele 4 ivi zina lyakwe Leza), ilikazanwa muli Baibo kwene wii ukucila pa miku 7,000.—Lolini Ivyeo na Vyuze pa A4 na pa B5.

• Yuda.

  A mwana Yakobo uwalenga 4 uwaviilwe muli Leya umuci wakwe. Mu usesemo uno Yakobo wasesiime ala ali pa bedi umupiipi nu kufwa, walanzile ukuti kateeka uwa maka aalateeka manda pe alafuma mu lupwa lwakwe Yuda. Yesu wizile avyalilwa mu lupwa lwakwe Yuda. Izina lyakuti Yuda likalozya nu ku mutundu nupya pa cisila lizile ilyalozya ku wene uno yatemiile izina lyakuti Yuda. Calondololwa ukuti umu wene wa ku kaeya mwali umutundu wakwe Yuda na wakwe Benjamini kwikako na ya simapepo na Ina Levi. Amu mutundu wakwe Yuda ikaliile ku ncende ya ku kaeya ukwayelile Yelusalemu ni tempele.—Uta 29:35; 49:10; 1Ya 4:20; Aeb 7:14.

• Yufuleti.

  U luzi ulutali sana nupya ulucindamishe ulwayela uku kaeya ka Asia, Nupya lwaya pa nguzi ziili izikalamba sana uku Mesopotamya. Inkoleelo lwalumbulwa pa Utandiko 2:14 pamwi ni nguzi 4 izyali umu Edeni. Ilingi lukaamwa ukuti “Uluzi.” (Uta 31:21) Lwali ali mupaka uwa ku katutu aka mpanga ino Aina Izlaeli yapeezilwe. (Uta 15:18; Kus 16:12)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B2.

Z

• Zeusi.

  A leza mukalamba uwa Yagiliki. Umu Lisitila antu yaweni Banabasi kwati a Zeusi. Ivyalembwa vya mpiti ivyazanyilwe apiipi na Lisitila vikalanda pali “ya simapepo yakwe Zeusi” na pali “Zeusi leza wi lanzi.” Uwato uno Paulo wakwezile ukufuma pa cilila ca Melita wakweti amazwi alemvilwepo aakuti “ya Mwana Zeusi,” kuli kuti ya mpundu alumendo aakwata mazina yakuti Castor na Pollux.—Mil 14:12; 28:11.

• Zioni; Mwamba wa Zioni.

  I zina lya musumba wa Ina Yebusi uwayelile lwa ku ufumondaka wa mwamba wa mu Yelusalemu. Lino Devedi wacimvizye umusumba uwo wakuuzilepo isano lyakwe nupya yatandike ukwama umusumba kwene uwo ukuti “Umusumba Wakwe Devedi.” (2Sa 5:7, 9) Zioni wizile iuya u mwamba wa muzilo kuli Yeova lino Devedi watwazilepo Imbokosi ya Upangano. Lino papisile insita, izina lii lizile ilyalozya nu ku ncende apayelile itempele ilyali pa Mwamba wa Molya, nupya insita zimwi lyalozyanga nu ku musumba onsi uwa Yelusalemu. Ilingi izina lii likaomviwa umu nzila ya unkolanya umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu.—Mas 2:6; 1Pe 2:6; Kus 14:1.

• Zivu.

  Lyali i zina lino yamilangako umwezi wakwe ciili muli kalenda wa muzilo uwa Yayuda alino nu mwezi uwalenga 8 muli kalenda uwa yantu yonsi pa cisila ca kufuma mu uzya ku Babiloni. Umwezi uu watandikanga pakasi kakwe Epuleo ukufika pakasi kakwe Mei. Ukaamwa ukuti Iyali muli Talimadi wa Yayuda nu mu mabuuku yauze aalemvilwe pa cisila cakuti Aina Izlaeli yafuma umu uzya ku Babiloni. (1Ya 6:37)—Lolini Ivyeo na Vyuze pa B15.