Mazwi yaa aacumi nanti cakuti ndakai kutaya ivyalembwa vino Malembo ya Ciebele ni Cialamaiki a nanti Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu yalembiilwepo. Nomba tungasininkizya uli ukuti mazwi aya muli Baibo uwayako ndakai yakolana na yano yali mu vyalembwa vya kutandikilako?

AKOPOLOLANGA YASUNGILIILE IZWI LYAKWE LEZA

Kulozya uku Malembo ya Ciebele, icasuko tukacizana kuli vino Leza walanzile mpiti ukuti yakopolola ivyalembwa. b Wakwe, Yeova wanenyile ya mwene ya mu Izlaeli ukuti yaikopolwela masunde. (Malango 17:18). Nupya Leza wapeezile Aina Levi umulimo wa kusungilila masunde nu kuyasambilizya uku yantu. (Malango 31:26; Nehemiya 8:7) Pa cisila cakuti Ayuda yasendwa umu uzya uku Babiloni kwizile ikuya ya kakopolola nanti ya kalemba (Ya Sofelimu). (Ezila 7:6, mafutunoti) Mukuya kwa nsita ya kalemba yayo yapanzile ivyalembwa ivingi vya mabuku 39 aa Malembo ya Ciebele.

Pa myaka iingi ya kalemba isileko sana mano uku kukopolola mabuku yaa. Pa nsita zimwi pakasi ka mwaka wakwe 500 na 1500 C.E. iumba lyakwe ya kalemba aamwanga ukuti ya Masoleti yatwalilile ukuomba umulimo wa kukopolola. Leningrad Codex ali vyalembwa ivyativilengela sana vino ya Masoleti yakopolwile umu 1008 nanti 1009 C.E. Lelo muli ya 1950 ivyalembwa vimwi 220 vyakwe Baibo nanti viputulwa vyazanyilwe pa mpapulo izipombwe izyazanyilwe muli Yemba Mufwe. Vyalembwa vivyo alanga vyalengela imyaka ukucila pali 1,000 ukucila Leningrad Codex. Nga twalinganya ivyaya umu mpapulo izipombwe izyazanyilwe  muli Yemba Mufwe ni vyaya muli Leningrad Codex tukazana icisinka icicindame icakuti: Nanti cakuti paya upusano pa mitantikile ya mazwi aya umu mpapulo izipombwe izyazanyilwe muli Yemba Mufwe, kupusana kuko kusilenga ivikalandwapo vipusane.

Nga mabuku 27 aa Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu yene cali uli? Mabuku yayo yatandikilepo ukulembwa na atumwa yamwi yakwe Yesu Klistu na asambi yamwi akutandikilapo. Wakwe viivi kwene vino ya kalemba Ayuda yacitanga, Aina Klistu akutandikilako nayo kwene yaikopolwelanga mabuku yayo. (Kolose 4:16) Nanti cakuti Diocletian Kateeka Mukalamba Uwa ku Loma na yauze yezizye ukonona mabuku ya Ina Klistu ya kutandikilapo yonsi, vyalembwa ni viputulwa vya vyalembwa vya mpiti ivingi sana akuno vyaya ukufika na ndakai.

Vyalembwa vya Ina Klistu vyasenwilwe nu mu ndimi zyuze. Pa Mabaibo aatandikilepo ukusenulwa paali na amu ndimi zino yalandanga mpiti wakwe Ciarmenia, Cicoptic, Ciethiopic, Cigeorgia, Cilatin ni Cisyria.

KUSOOLOLA MAZWI YA CIEBELE NA ACIGILIKI AAKUSENULA

Asi vyalembwa vyonsi vya muli Baibo ivya mpiti ivyakolana mazwi. Uzye lyene tungamanya uli vyali umu vyalembwa vya kutandikilako?

Tungakolanya ivyacitike kuli vino mwalimu anganena ya kasukulu 100 ukukopolola icipande ca mwi buku limwi. Nanti cakuti cipande icalemvilwe pa kutandika caponga, ukukolanya ivyalembwa 100 vino ya kasukulu yakopolwile kungalenga ivyali mu cipande cico vimanyikwe. Nanti cakuti ya kasukulu yonsi yangaluvyanyako mumwi, citanga cicitike ukuti yonsi yaluvyanye ivili vimwi. Mu nzila ili imwi kwene, ndi cakuti asambilila sana yakolanya ivyaya umu viputulwa vya vyalembwa ivingi sana ni vyaya mu vyalembwa vya mpiti ivya mabuku amuli Baibo, yangamanya vino ya kakopolola yaluvyanyizye na vino mazwi aalemvilwe pa kutandika yaali.

Tungasininkizya uli ukuti upiliulo wa mazwi aali muli Baibo uwa kutandikilapo auno waya muli Baibo wino tukabelenga ndakai? William H. Green uwasambilila sana walanzile pa Malembo ya Ciebele ati: “Kutaaya ivyalembwa vyuze ivya mpiti ivyakopolowa ningo wa Malembo yaa.” Uwasambilila sana Baibo uwi zina lyakuti F. F. Bruce walanzile pa Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu aakaamwa nu kuti Upangano Upya ati: “Usininkizyo wakuti ivyaya mu Upangano Upya i vya cumi wacila vino ya kalemba asambilile  yalemba, kusi na ali wensi aangatwisika.” Walanzile nu kuti: “Ndi cakuti ivyaya umu Upangano Upya iviya ivyeo ivisilanda pali Leza, nalyo kwene nga kutaaya akatwisika ndi cakuti ivyayamo ivya cumi.”

Malembo ya Ciebele: Muli Baibo Uwa Malembo ya Nsi Ipya aa Ciebele (1953-1960) mwali mazwi ali mu vyalembwa vya Biblia Hebraica, vino Rudolf Kittel walemvile. Kufuma liili kwene, mu vyalembwa ivipitulukwemo ivya Malembo ya Ciebele, kuli kuti Biblia Hebraica Stuttgartensia na Biblia Hebraica Quinta mwaya ivyeo vino yacilondelizye mu mpapulo izipombwe zino yazanyile muli Yemba Mufwe nu mu vyalembwa vyuze ivya mpiti. Ya kalemba yayo yaomvya ivyeo ivyaya muli Leningrad Codex, nupya iikamo na mafutunoti aakalangilila vino ivyeo ivyayamo vyakolana ni vyeo ivyaya umu vyalembwa vyuze kumwi ni vyaya muli Samaritan Pentateuch, mpapulo izipombwe izyazanyilwe muli Yemba Mufwe, Septuagint wa mu Cigiliki, Aramaic Targums, Latin Vulgate, na muli Syriac Peshitta. Pa kusenula Baibo wa Nsi Ipya kwali ukulondelezya mu vyalembwa vyoili kwene, kuli kuti Biblia Hebraica Stuttgartensia na muli Biblia Hebraica Quinta.

Malembo ya Cigiliki: Ku kusila kwakwe ya 1800, yamwi aasambilila sana, kuli kuti B. F. Westcott na F.J.A. Hort yalinganyanga ivyalembwa vyakwe Baibo ni vyali umu viputulwa vya vyalembwa lino yapekanyanga ivyali nu kuya umu Malembo ya Cigiliki vino yalolanga ukuti vyakoline sana ni vyali umu vyalembwa vya kutandikilako. Muli ya 1950, Komiti Yakwe Baibo Uwa Nsi Ipya yaomvizye ivyeo kwene vii pa kusenula Baibo. Ivyalembwa vyuze ivyapangiilwe ni mpunga vino yamwi yakati vyaliko muli ya 100 na 200 C.E., navyo kwene vyaomviwe. Kufuma liili kwene ivyalembwa na vyuze ivyapangilwa ni mpunga vyazanwa. Nupya ivyalembwa vyuze, wakwe vyakwe Nestle, Aland na vyakwe ya United Bible Societies vikalangilila ukuti kwaya na vyuze vino asambilila sana yazana. Vyeo vimwi vino yazana vyaomviwe na pa kusenula Baibo wii.

Kulingana ni vyeo vii, cazanwa ukuti vikomo vimwi ivyaya umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu umu Mabaibo aasenwilwe mpiti wakwe Baibo uwa King James Version vizile ivikwamo na ya kakopolola, nupya vitaali pa mazwi aafumile kuli Leza. Lelo pa mulandu wakuti walanga yazumilizya mpiti ukwika ivikomo muli Baibo muli ya 1500, vikomo vivyo vyafumiziwemo, na cii calenga ukuti pa vikomo vivyo pataya mazwi. Vikomo vivyo aevi: Mateo 17:21; 18:11; 23:14; Mako 7:16; 9:44, 46; 11:26; 15:28; Luka 17:36; 23:17; Yoani 5:4; Milimo 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; na Loma 16:24. Muli Baibo wii pa vikomo apataya mazwi yiikapo mafutunoti.

 Mazwi ya kushalikizyako aingi aya muli Mako 16 (vikomo 9-20) na mazwi ya kushalikizyako anono aya muli Mako 16, alino na mazwi aya muli Yoani 7:53–8:11, yakalangilila ukuti mu vyalembwa vya mpiti vya kutandikilako mutaali vikomo vii. Fwandi mazwi yayo aasi ya cumi yatiikwamo muli Baibo wii. c

Kwaliko ukusenuka mu milembele ya vyeo vimwi pakuti vilingane na vino asambilila sana yazumilizya ukuti ivya cumi kulingana ni vyalembwa vya kutandikilako. Pali Mateo 7:13 paya mazwi yakuti: “Ingilini pa mulyango ufyenkane, pano umulyango ukulu nu museo usaalale vikatwala ku ononesi.” Muli Baibo Uwa Malembo ya Nsi Ipya uwa mpiti mutaali mazwi yakuti “pano umulyango.” Nomba pa cisila ca kulondelezya nupya umu vyalembwa vya mpiti, cazanyilwe ukuti mazwi yakuti “pano umulyango” amuno yaali umu vyalembwa vya kutandikilapo. Fwandi muli Baibo wii isilemo amazwi yaa. Kwaya na vyuze ivikolaneko vino yazifya. Lelo tuu u tunono sile, nupya tutaalenga Izwi Lyakwe Leza ukusenuka.