Asambilila sana Baibo yazumila ukuti izina lyakwe Leza ilikaimililwako ni vilembo 4 (יהוה), amuno lyali mu malembo ya kutandikilako aa Ciebele umupiipi ni miku 7,000. Lelo antu aingi yakaelenganya ukuti litalimo mu Malembo ya kutandikilako aa Cigiliki aa Ina Klistu. Ukwene ali mulandu uno umu Mabaibo ya Cizungu aingi ayako ndakai yatikilamo izina lyakuti Yeova mu Upangano Upya. Na lino yakusenula mazwi aakopololwa umu Malembo ya Ciebele umwaya ivilembo 4 ivikapanga izina lyakwe Leza, ya kasenula aingi yaomvya izwi lyakuti “Mwene” mu cifulo ca kuomvya izina lyakwe Leza.

Muli Baibo wa Malembo ya Nsi Ipya mwene yatacita vivyo. Mwaya izina lyakuti Yeova imiku 237 mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu. Lino ya kasenula yapingulanga ukucita vivyo, yelenginye pa vintu viili ivicindame: (1) Vyalembwa vya mpiti ivya Cigiliki ivyayako ndakai asi ali vino vyalemvilwe pa kutandika. Ivyalembwa ivingi sana ivyayako ndakai vyalemvilwe ala papita umupiipi ni myaka 200 kufuma pano ivyalembwa vya kutandikilako vyalembiilwe. (2) Pa nsita iiya aakopololanga ivyalembwa vya mpiti, pa vilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza yafwile yapyanikizyepo izwi lya Cigiliki lyakuti Kyʹri·os, ilikapiliula ukuti “Mwene,” nanti yakopolwile mu vyalembwa vya mpiti muno walanga yacita vivyo mpiti.

Komiti Yakwe Baibo Uwa Nsi Ipya yazanyile ukuti kwaya usininkizyo ukalangilila ukuti vilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza amuno vyali mu vyalembwa vya Cigiliki vya kutandikilako. Ivyalenzile kuti yacite vivyo aevi:

• Mu vyalembwa vya Malembo ya Ciebele vyonsi ivyali umu manda yakwe Yesu nu mu manda ya yatumwa yakwe, mwali ivilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza. Mpiti antu yamwi yatazumile icisinka cii. Lelo pa mulandu wakuti vyalembwa vya Malembo ya Ciebele ivyayako ukufuma umu manda ya yatumwa vyazanyilwe umupiipi nu ku Qumran, kusi angatwisika icisinka cico.

• Mu manda yakwe Yesu nu mu manda ya yatumwa yakwe, vilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza amuno vyali umu vyalembwa vya Cigiliki ivyasenwilwe ukufuma uku Malembo ya Ciebele. Pa myaka iingi aasambilila sana yelenganyanga ukuti vilembo ivikaimililako izina lyakwe Leza vitalimo muli Septuagint uwa Cigiliki uwasenwilwe ukufuma uku Malembo ya Ciebele. Lyene pakasi ka myaka yakwe ya 1900 aasambilila sana izile iyamanya ivyali umu viputulwa vyakwe Septuagint uwa Cigiliki uwaliko umu manda yakwe Yesu.  Mu viputulwa vivyo mwali izina lyakwe Leza ilyalemvilwe umu vilembo vya Ciebele. Fwandi umu manda yakwe Yesu, umu vyalembwa vya Malembo ya Cigiliki mwali izina lyakwe Leza. Lelo ukufuma mu 301 C.E. kufika mu 400 C.E. mu vyalembwa ivisintililwepo vyakwe Septuagint uwa Cigiliki, wakwe muli Codex Vaticanus na muli Codex Sinaiticus mutaali izina lyakwe Leza kufuma umwi buku lya Utandiko ukufika kuli Malaki (muno lyali mu vyalembwa vya mpiti ivya kutandikilako). Fwandi tutange tuzunguke ukuti mu vyalembwa ivyasungililwe ukufuma pa nsita iiya, izina lyakwe Leza lisizanwa umu Upangano Upya nanti mu Malembo ya Cigiliki amuli Baibo.

  Yesu walanzile ukwaula nu kupita umu mbali ati: “Nizila umwi zina lyakwe Tata.” Nupya walanzilepo sana ukuti imilimo ino waombanga wacitilanga umwi ‘zina lyakwe Isi’

• Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu yakalanda ukuti ilingi Yesu walandanga api zina lyakwe Leza nupya walimanyishanga kuli yauze. (Yoani 17:6, 11, 12, 26) Yesu walanzile ukwaula nu kupita umu mbali ati: “Nizila umwi zina lyakwe Tata.” Nupya walanzilepo sana ukuti imilimo ino waombanga wacitilanga umwi ‘zina lyakwe Isi.’—Yoani 5:43; 10:25.

• Vino Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu yalunzilwe pa Malembo ya Ciebele aamuzilo, ukufumyamo izina lyakwe Yeova umu malembo yayo kutange kuye ningo. Pakasi kakwe 1 C.E na 100 C.E umusambi Yakobo wanenyile akalamba ya mu Yelusalemu ukuti: “Simyoni watalondolola ningo vino Leza pa muku wa kutandikilako wapiliukile uku yantu ya mu nko pakuti asoolole antu akaamilwa ukwi zina lyakwe.” (Milimo 15:14) Citange ciye ningo Yakobo ukulanda mazwi ya musango uuwo ndi cakuti antu mu nsita ya Ina Klistu aakutandikilako yataamanyile izina lyakwe Leza nupya yataliomvyanga.

• Izina lyakwe Leza amuno lyali umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu mu vilembo vino lyalembelwangamo. Pali Kusokolola 19:1, 3, 4, 6, izina lyakwe Leza likazanwa umwi izwi lyakuti “Aleluya.” Izwi lii lyafuma ukwi izwi lya Ciebele ilikapiliula ukuti “Lumbanyini Jah.” “Jah” iinzila iipi iya kulembelamo izina lyakuti Yeova. Mazina aingi aaomviwa umu Malembo aa Cigiliki aa Ina Klistu yafuma ukwi zina lyakwe Leza. Ivyeo vya kulozyako vikalondolola ukuti izina lyakwe Yesu likapiliula ukuti “Yeova a Kapususha.”

• Ivyalembwa vya kutandikilako ivya Yayuda vikalangilila ukuti Aina Klistu Ayuda yaomvyanga izina lyakwe Leza mu vyalembwa vyao. Ibuku lino yamanga ukuti Tosefta umwali masunde aatalembwanga lelo alondelwanga ilyamazilwe ukulembwa umu 300 C.E, lyalanzile pa vyalembwa ivya Ina Klistu vino yosile pa wanda wi Sabata  ukuti: “Mabuku yakwe ya Kasimikila na mabuku yakwe ya minim [yano yelenganyanga ukuti a Ina Klistu Ayuda] yatalinzile ukufumiziwa umu moto. Lelo yakayoca kumwi ni vyeo ivyakulozyako ukwi zina lyakwe Leza ivyayamo.” Ibuku ilili limwi kwene lyalanzile na pali vino Kasambilizya Yosé Umwina Galili, uwaliko uku kutandika kwa myaka ya 101 C.E ukufika uku 200 C.E, walanzile pa manda yauze amu mulungu ukuti, “Yamwi yafumyangamo ivyeo vyakulozyako ukwi zina lyakwe Leza [kuli kuti umu vyalembwa ivya Ina Klistu] nu kuvisunga, lyene ivyashala yavyocanga.”

• Asambilila sana Baibo yamwi iiluka ukuti cikaloleka kwati izina lyakwe Leza amuno lyali umu Malembo ya Ciebele yano yakopololanga  umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu. Pa kamutwe kakuti “Vilembo 4 Ivikaimililako Izina Lyakwe Leza Umu Upangano Upya,” Baibo wakuti “The Anchor Bible Dictionary yalanzile ukuti: “Kwaya usininkizyo uwakuti vilembo 4, kuli kuti ivikaimililako izina lyakwe Leza, kuli kuti Yahweh, amuno vyali mu vyalembwa vya Upangano wa Mpiti vimwi nanti vyonsi muno yakopololanga ivyeo ivyaya umu vyalembwa vya mu Upangano Upya lino vyalemvilwe pa kutandika.” Uwasambilila sana George Howard walanzile ati: “Vino ivilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza amuno vyali mu vyalembwa vyakwe Baibo uwa Cigiliki [kuli kuti Septuagint] ivyaomviwanga na amu maceici ya kutandikilako, caya sile ningo ukuzumila ukuti lino  ya kalemba ya Upangano Upya yakopololanga umu Malembo yasungilile ivilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza muli Baibo.”

• Ya kasenula yakwe Baibo aamanyikwa yaomvya izina lyakwe Leza umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu. Ya kasenula yamwi pali yayo yacisile vivyo mpiti lino Baibo Uwa Nsi Ipya atatala walembwa. Muli vino ya kasenula yaa yaomvile mwali: Ukusenula izwi api zwi umu Upangano upya . . . Kufuma umu vyalembwa vyakuti Text of the Vatican Manuscript, ivyalemvilwe na Herman Heinfetter (umu 1863); ivyalembwa vyakuti The Emphatic Diaglott, ivyalemvilwe na Benjamin Wilson (umu 1864); ivyalembwa vyakuti The Epistles of Paul in Modern English ivyalemvilwe na George Barker Stevens (umu 1898); ivyalembwa vyakuti St. Paul’s Epistle to the Romans, ivyalemvilwe na W. G. Rutherford (umu 1900); ivyalembwa vyakuti The New Testament Letters, ivyalemvilwe na J.W.C. Wand, Bishop of London (umu 1946). Nupya muli Baibo iya mu Cispanish iyasenwilwe muli ya 1900 kasenula Pablo Besson waomvizye izina lyakuti “Jehová” pali Luka 2:15 na pali Yuda 14, nu mu mafutunoti imiku ukucila pali 100, walanzile ukuti izina lyako Leza lingaomviwa. Mpiti sana lino Mabaibo yaa yatatala yasenulwa, mu Mabaibo ya Ciebele yano yakopololanga umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu aalemvilwe ukufuma muli ya 1500 ukuya inkoleelo mwayanga sana ivilembo 4 ivikaimililako izina lyakwe Leza. Mu Mabaibo amu  lulimi lwa Cigerman sile, mu yali 11 yaomvya izina lyakuti “Yeova” (nanti ukusenula izwi lya Ciebele ilyakuti “Yahweh”) mu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu, lyene ya kasenula 4 yayalila izina lyakwe Leza kukonka pi zwi lyakuti “Mwene.” Mu Mabaibo ya Cigerman ukucila pali 70 yaomvya izina lyakwe Leza umu mafutunoti nu mu vyeo vino yalondolola pali vimwi.

• Mu Mabaibo aasenulwa umu ndimi izipusanepusane ukucila pali 300, mwaya izina lyakwe Leza umu Malembo ya Cigiliki. Aina Africa aingi, Aina America, Aina Asia, Aina Europe na aku Pacific-island yakaomvya sana izina lyakwe Leza. (Lolini utantiko wa ndimi zizyo api fwa  1742 na pa 1743.) Ya kasenula ya Mabaibo yaa yapingwile ukuomvya izina lyakwe Leza pa mulandu ni milandu imwi iikoline na ino itulandapo mpiti. Mabaibo yamwi pali yaa aa Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu yalolike likwene, wakwe Baibo uwakuti Rotuman (uwalolike umu 1999) waomvya izina lyakuti “Jihova” imiku 51 umu vikomo 48, nu wakuti Batak (Toba) (uwalolike umu 1989) uwa ku Indonesia waomvya “Jahowa” imiku 110.

Kwaula nu kutwisika kwaya ivingi ivyalenga yaswilizye izina lya Leza ilyakuti Yeova umu Malembo ya Cigiliki aa Ina Klistu. Vikwene avino ya kasenula yakwe Baibo Uwa Nsi Ipya yacita. Yacindika izina lyakwe Leza nupya yakauvwa intete ukufumya icili consi icali umu vyalembwa vya kutandikilako.—Kusokolola 22:18, 19.