Pentateuko
Daytoy ti pakaipatarusan ti Griego a sao (a kaipapananna ti “lima a lukot” wenno “nagkalima a tomo”) a tumukoy iti umuna a lima a libro ti Biblia—Genesis, Exodo, Levitico, Numeros, ken Deuteronomio.
Linaonna. Ti Pentateuko ket maysa a kapatgan a benneg ti naisurat a Sao ti Dios, agpaay a natibker a pamuon a sititibker a pagsaadan ti adu pay a sumaganad. Ti umuna a libro dayta, ti Genesis, ipaayna kadatayo ti naipaltiing a salaysay ti panamarsua ken kasta met a tuntonenna ti pakasaritaan ti tao manipud Eden a lumasat iti adu a paset ti panawen dagiti patriarka agingga iti ipapatay ni Jose (“idi punganay” agingga iti 1657 K.K.P.). Ti maikadua a libro, ti Exodo, ket mangrugi iti ipapatay ni Jose. Isalaysayna ti maipapan iti pannakaipasngay ni Moises bayat ti maysa a tiempo ti pannakaadipen, maipapan iti pannakaispal ti ili ti Dios manipud pannakaadipen idiay Egipto, ken maipapan iti pannakainagurar ti Linteg ti tulag idiay Sinai. Ramanenna dagiti detalye ti pannakaibangon ti tabernakulo idiay let-ang, ti kangrunaan a patakder maipaay iti panagdaydayaw (paspasamak iti pakasaritaan manipud 1657 agingga iti 1512 K.K.P.). Ti Levitico, ti maikatlo a libro, nga agarup makabulan laeng ti tiempo a saklawenna (1512 K.K.P.), mangipaay iti nakapatpateg nga impormasion maipapan iti Levitico a kinapadi, ti pannakadutok dayta, ken dagiti annongen dayta, kasta met iti linlinteg ken al-alagaden a mangtarawidwid iti pagrebbengan ti kongregasion a mangsuporta iti panagdaydayaw ken Jehova. Ti maikapat a libro, ti Numeros, kas ipasimudaag ti naganna, isalaysayna ti maipapan kadagiti panagsensus a naaramid sakbay la unay ti panangrugi ken panagngudo ti panagbaniaga idiay let-ang. Ipaayannatayo met iti adu a detalye maipapan iti 40 a tawen a panagallaalla (agingga iti 1473 K.K.P.) ken ramanenna ti adu a linteg nga adda iti las-ud ti balabala ti tulag a nakaiserrekan ti nasion. Ti maudi a libro, ti Deuteronomio, agarup dua a bulan ti tiempo a saklawenna (1473 K.K.P.); ilawlawagna ti paspaset ti Linteg ti tulag ken mangipaay iti adu a paglintegan a nasken nga annuroten ti baro a kaputotan dagiti Israelita nga addan iti Tantanap ti Moab, isuda a sisasaganan a mangraut ken mangsakup iti Naikari a Daga. Dagiti pangserra a kapitulo isalaysayda ti maipapan iti pannakadutok ni Josue kas panguluen ken ti ipapatay ni Moises.
Nangisurat. Awan uray maysa a teksto a mangibaga a ni Moises ti nangisurat iti intero a Pentateuko, ngem iti intero a material adda naiwaras a nabatad a sasao a mangipasimudaag a ni Moises ti mannurat. (Ex 17:14; 24:4; 34:27; Nu 33:2; De 31:9, 19, 22, 24-26) Adu met dagiti benneg a sadiay ni Moises ti direkta a tuktukoyen ti sasao, mangrugi iti damo a nailanad a pannakisaritana (Ex 2:13, 14), agtultuloy agingga iti maudi a panangbendisionna kadagiti umili (De 33:1-29), ken karaman ti sumagmamano nga atitiddog a palawagna (De 1:1; 5:1; 27:1; 29:2; 31:1) ken nalatak a kankantana. (Ex 15:1-19; De 31:30–32:43) Manipud 27 a kapitulo ti Levitico, adda 20 a kapitulo a dagiti panglukat a bersikuloda ibagada kadatayo a ti sumaruno ket dagiti sasao ni Jehova a naisawang ken Moises, tapno maipakaammo met ni Moises dagita a sasao kadagiti umili. Kasta met laeng iti nasurok a 50 a gundaway iti libro ti Numeros. Gapuna, malaksid kadagiti pangserra a bersikulo ti Deuteronomio, ti pammaneknek a linaon a mismo ti Pentateuko ipakitana a pudno a ni Moises ti nangisurat iti dayta.
Adu a sabsabali pay a teksto iti Biblia paneknekanda a ti Pentateuko ket gapuanan ti ima ni Moises. (Jos 1:7; Uk 3:4; 2Ar 18:6; Mal 4:4) Dagiti lallaki a kas kada David (1Ar 2:1-3), Daniel (9:11), Esdras (6:18), Nehemias (8:1), Jesus (Mr 12:26; Lu 16:29; Jn 7:19), Lucas (24:27), ken Juan (1:17) tinukoyda daytoy a gapuanan kas aramid ni Moises. Ad-adda pay a direkta iti punto, ni Jesus binigbigna a ni Moises ti mannurat (Mr 10:3-5; Jn 5:46, 47), kas iti panangbigbig met dagiti Saduceo.—Mr 12:18, 19.

