Pannakatarus iti Kasuratan

Corinto

Iloko
Corinto
/assets/ct/28ada02fb0/images/syn_placeholder_sqr.png
it

Corinto

Corinto

 Maysa kadagiti kadadaanan ken kalatakan a siudad ti kadaanan a Grecia, a masarakan iti agarup 5 km (3 mi) iti abagatan a laud ti siudad itatta. Nagbalin a nakapatpateg unay ti Corinto gapu ta nagsayaat ti ayanna iti makinlaud nga ungto ti akikid a daga, wenno rawis ti daga, a mamagsilpo iti kadaklan wenno kangrunaan a paset ti Grecia ken makin-abagatan a peninsula, ti Peloponnesus. Amin a panagdaliasat iti takdang, gapu iti komersio wenno saan, nga agturong iti amianan ken abagatan ket kasapulan a lumabas iti Corinto a dumalan iti akikid a daga, a ti rukod ti kaakikidan a pasetna ket agarup 6 km (3.5 mi). Ngem idiay met Corinto ti pagdalanan dagiti barko manipud nadumaduma a pagilian, ta kadawyan a kaykayat dagiti managlayag nga usaren daytoy nga akikid a daga iti nagbaetan dagiti Gulpo ti Corinto ken ti Gulpo a Saroniko imbes a manglikawda iti atiddog ken napeggad a panaglayag iti aglikmut dagiti mabagbagyo a rawis a daga nga adda iti makin-abagatan nga ungto ti peninsula. Gapuna, dagiti barko manipud Italia, Sicilia, ken Espania aglayagda a bumallasiw iti Baybay Ioniano, a dumalan iti Gulpo ti Corinto, ket sumangladda iti adalem-danumna a sasangladan ti Lechaeum, ti makinlaud a puerto a siudad a kumamang iti Corinto babaen iti dua a nagabay a pader a pagdalanan. Dagiti barko manipud Asia Menor, Siria, ken Egipto dumalanda iti Baybay Aegeano ket sumangladda iti makindaya a pagsangladan ti Cencrea wenno nalabit iti basbassit a pagsangladan ti Schoenus. (Ro 16:1) Dagiti tagilako a karga dagiti dadakkel a lugan iti taaw ket maidissaag iti maysa a pagsangladan kalpasanna maibiahe iti takdang a maipan iti sabali a sasangladan sumagmamano a milia ti kaadayona, a sadiay a maikarga manen. Dagiti babbabassit a lugan iti taaw ket silulugan dagiti kargada a maiballasiw iti akikid a daga babaen iti maysa a kita ti paguyasan ti barko a naawagan diʹol·kos (iti literal, “iguyod a bumallasiw”). Daytoy ti makagapu a ti rawis a daga ti Corinto ket pagaammo kas rangtay iti baybay.

 Pakasaritaan. Rumangrang-ayen ti Corinto idi maikapito a siglo K.K.P. idi a nabuangay iti isthmiano a templo ni Poseidon (ti Griego a dios ti baybay ken katupag ni Neptune ti Roma) dagiti Isthmiano a Paay-ayam a maramrambakan kada dua a tawen ken inaramat ni apostol Pablo iti sumagmamano kadagiti makapainteres unay a pangngarigna. (1Co 9:24-27) Manipud maikapat a siglo K.K.P. nga agpatpatuloy, kaaduanna a ti Corinto adda iti sidong ti panangituray ti Macedonia agingga a winayawayaan dagiti Romano idi 196 K.K.P. Kas agwaywayas a siudad-estado nakikappon iti sabsabali pay a siudad iti Liga nga Acayano, nakiraman iti panangbusor iti Roma, ket dinadael ti Romano a konsul a ni L. Mummius idi 146 K.K.P.; nagudas dagiti lallakina, ket nailako iti pannakaadipen dagiti babbai ken ubbingna. Nagbalin a langalang dayta iti uneg ti maysa a siglo agingga a ni Julio Cesar, idi 44 K.K.P. (46 K.K.P. kuna ti dadduma), imbangonna manen ti siudad kas maysa a kolonia ti Roma, nga isu ti Colonia Laus Julia Corinthiensis. Ti Acaya, kas awag dagiti Romano iti Grecia a saan a karaman ti Macedonia, ket nagbalin a probinsia ti Roma iti sidong ti panangaywan ti senado bayat ti panagturay ni Cesar Augusto, ket ti Corinto ti nagbalin a kabeserana.

 Industria ken Patpatakder. Ngarud ti siudad ti Corinto a napanan ni Pablo idi agarup tawen 50 K.P. ket okupado unay a pagsasabtan ti komersio ken sentro ti politika. Dagiti masingir a bayad ti pannakailabas dagiti kargamento a maiballasiw iti rawis ti daga ket nakatulong unay iti panagbaknang ti Corinto, ngem maysa met dayta a sentro ti industria, a nalatak gapu iti damilina ken bronse nga alikamenna. Ti mismo a siudad ket naibangon iti nagduma ti kangatona a daga, a nangatngato ti maysa iti agarup 30 m (100 pie). Adda iti tengngana ti nakalawlawa nga agora wenno plasa, a naintaran kadagiti kolonada ken publiko a patpatakder. Dagiti nakaintar a puesto ket nakasangoda nga agturong iti plasa, a paneknekan ti sumagmamano a nasarakan a tedda nga adda dagiti puesto a naaramat iti panaglako iti karne ken dadduma pay a makan, kasta met iti arak. Ti sao a macellum ket nayaplikar iti maysa a puesto sigun iti maysa a kitikit. Daytoy a termino ket Latin a katupag ti Griego a maʹkel·lon, nga inaramat ni Pablo iti 1 Corinto 10:25 idi tinukoyna ti “tiendaan ti karne.” Iti sabali pay a kitikit a nasarakan iti maysa a tukad mabasa ti “Lucio, ti partidor.”

 Iti asideg ti sentro ti agora, impalgak dagiti panagkabakab nga adda maysa a nangato a pagpalawagan iti ruar a naawagan iti bema, wenno rostra, a dimmawadaw manipud terasa a nangbingay iti makinngato ken makimbaba a kadsaaran ti agora. Naaramid iti puraw ken asul a marmol ken naarkosan iti adu a nagpipintas a kitikit, ti pagpalawagan ket adda dua a pagurayan a siled iti igidna nga addaan kadagiti mosaiko a suelo ken marmol a bangbangko. Patien a ti bema isu ti “tugaw iti panangukom” a nangipanan ken Pablo dagiti Judio a bumusbusor iti Nakristianuan a mensahe tapno mausig iti saklang ni Prokonsul Galion. (Ara 18:12-16) Adda kitikit a nasarakan idiay Delphi, maysa a siudad iti makin-amianan a deppaar ti Labneng ti Corinto, a nakailanadan ti nagan ni Galion ken mangipasimudaag nga isu ket prokonsul.​—Kitaenyo ti GALION.

 Adda maysa a teatro iti amianan a laud ti plasa, a makalaon iti agarup 15,000 a tattao. Iti met amianan a daya, adda maysa nga ampiteatro. Matarusan ngarud dagiti Kristiano a taga Corinto no apay a tinukoy ni Pablo dagiti apostol kas “bubuyaen iti teatro iti lubong.” (1Co 4:9) Iti maysa a plasa iti asideg ti teatro, nakasarak dagiti arkeologo iti kitikit a mangdakdakamat iti maysa nga Erasto nga addaan iti Latin a titulo nga aedile, nga impatarus ti dadduma kas “komisionado iti ar-aramid maipaay iti publiko.” Mabalin nga isu daytoy ti Erasto a “mayordomo ti siudad” a dinakamat ni Pablo idi nagsurat kadagiti taga Roma manipud Corinto. (Ro 16:23) Ti Griego a termino nga inaramat ni Pablo maipaay iti “mayordomo” (oi·ko·noʹmos) ket kangrunaan a kaipapananna ti “administrador wenno agay-aywan iti balay.”​—Idiligyo ti Ga 4:2, Rbi8 ftn ken ti Int; kitaenyo ti ERASTO Num. 2.

 Relihion ken Kultura. Nupay nalatak idi ti Corinto kas sentro ti autoridad ti gobierno ken kas kangrunaan a siudad ti komersio ti Grecia, iti pampanunot ti adu a tattao ti siudad ket isimbolona ti kinalulok ken naderrep a kinaluho, iti kasta naawagan iti “taga Corinto” ti maysa a tao nga “imoral.” Daytoy a kinaderrep ket bunga ti panagdaydayaw idiay Corinto, nangnangruna iti diosa a ni Aphrodite (katupag ni Venus ti Roma, ni Astarte ti Fenicia ken Canaan, ken ni Ishtar ti Babilonia). Ti maysa a templo a nairanta nga agpaay iti panagdaydayaw kenkuana ket adda iti tuktok ti Acrocorinto, maysa a narasdok, nabato a turod a 513 m (1,683 pie) ti katayagna iti ngatuen ti agora. (LADAWAN, Tomo 2, p. 336) Adda naimbag a rason iti panangipaay ni Pablo iti nainget a balakad ken pakdaar kadagiti Kristiano a taga Corinto maipapan iti moral a kababalin. (1Co 6:9–7:11; 2Co 12:21) Siempre, addaan ti Corinto kadagiti templo maipaay iti adu a sabsabali pay a dios ken diosa. Iti templo ni Asklepios, ti dios ti panangpaimbag, nakasarak dagiti arkeologo kadagiti maris-lasag a nagebba a damili a kasla paspaset ti bagi ti tao. Naibati dagitoy iti templo kas kari a datdaton dagiti managdaydayaw, a ti tunggal daton iladawanna ti adda sakitna a kameng ti bagi (ima, saka, mata, ken dadduma pay) ti managdaydayaw.

 Malaksid pay kadagiti Griego, adda met dakkel a bilang dagiti Italiano a nagtaud kadagiti immun-una a nangkolonia. Latin ti nagnagan ti adu kadagiti adalan a taga Corinto, kas iti Justo, Tercio, Cuarto, Gayo, Crispo, Fortunato, ken Acaico. (Ara 18:7; Ro 16:22, 23; 1Co 1:14; 16:17) Adu a Judio ti nagnaed sadiay ket nangipasdekda iti sinagoga, a nangguyugoy iti sumagmamano a Griego a pasurot. (Ara 18:4) Ti kaadda dagiti Judio idiay Corinto ket ipasimudaag ti Griego a kitikit iti maysa a marmol nga awanan a masarakan iti asideg ti ruangan nga agturong iti Lechaeum. Dayta a kitikit a pakabasaan iti “[Sy·na·]go·geʹ He·br[aiʹon]” ket kaipapananna ti “Sinagoga Dagiti Hebreo.” Nagtultuloy met ti panagsangpet dagiti managdaliasat ken komersiante, malaksid pay kadagidiay agsapsapul iti ragsak iti daytoy a sentro a paglinglingayan ken pakaangayan ti atletiko a pasalip. Awan duadua a maysa daytoy a makagapu no apay a nalawlawa ti panagpampanunotda ngem kadagidiay adda iti dadduma a siudad a sinarungkaran ti apostol, a pakairamanan ti Atenas, ti sentro ti kultura a Griego. Immawat ni Pablo iti sirmata a nangipasigurado kenkuana nga adu ti tattao nga agannayas iti kinalinteg idiay Corinto, ket ngarud binusbosna ti makatawen ken innem a bulan iti daytoy nagsayaat a lugar a pagdanonan ti Daya ken ti Laud. (Ara 18:9-11) Nalabit insuratna iti daytoy a tiempo ti dua a suratna kadagiti taga Tesalonica.

 Kongregasion Kristiano. Ti kakadua ni Pablo iti panagaramid iti tolda ken padana a Kristiano, da Aquila ken Priscila, ket kimmuyogda kenkuana idi naglayagen manipud makindaya a sasangladan ti Cencrea a bumallasiw iti Baybay Aegeano nga agturong iti Efeso idiay Asia Menor. (Ara 18:18, 19) Iti sabali a bangir, ti nalaing nga agbitla a ni Apolos ti nangsurnad iti trabaho ni Pablo, a sinibuganna dagiti bin-i a naimula idiay Corinto. (Ara 18:24-28; 19:1; 1Co 3:6) Nangipakita ni Pablo iti nauneg a pannakaseknan iti kongregasion a binuangayna idiay Corinto, nga imbaonna ni Tito a mangibagi kenkuana sadiay iti dua nga isasarungkar, nga insuratna met ti dua a nadadagsen a suratna iti kongregasion idiay Corinto. (2Co 7:6, 7, 13; 8:6, 16, 17; 12:17, 18) Nupay saan a nakadagas a sumarungkar kadakuada kas implanona idi nagturong idiay Macedonia (2Co 1:15, 16, 23), idi agangay nangbusbos ni Pablo iti tallo a bulan idiay Grecia, nalabit idi 55-56 K.P., ket binusbosna idiay Corinto ti dadduma kadagita a tiempo, a sadiay nga inaramidna ti suratna kadagiti taga Roma.​—Ara 20:2, 3; Ro 16:1, 23; 1Co 1:14.