Pangasinan
Antoy Solusyon ed Cybercrime?
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/501100133/univ/art/501100133_univ_sqr_xl.jpg
mrt artikulo 142

Antoy Solusyon ed Cybercrime?

Antoy Solusyon ed Cybercrime?

 Anguma-uman so bilay tayo lapud saray computer, Internet, cellphone tan arum nin gadyet, tan say artificial intelligence (AI). Balet lapud saratan ya teknolohiya, linmesa met so balon klase na krimen, say cybercrime.

 “Agkon balot naisip ya na-scam ak ed online. Say amtak nagagawa labat itan ed arum ya totoo. Tan diad tua, maal-alwar ak pa.”—Sakey ya biktima na panag-scam diad online shopping.

Diad sayan artikulo

 Anto ’tay cybercrime?

 Say cybercrime et antokaman ya ilegal ya gagawaen panamegley na saray elektronikon gadyet ya kaslakan et akakonekta ed Internet. Kaiba lad satan so panagtakew, panagsaol, panag-scam, panagtaktakot, panag-bully, odino panagsabotahe.—Nengnengen so kahon ya “ Saray Klase na Cybercrime.”

 Akin et dakdakel so peligro ed pangusar na saray gadyet odino Internet?

 Legan ya mas ondadakel so totoon manguusar na teknolohiya, mas onloloor met so cybercrime. Pero aliwan say teknolohiya so talagan problema noagta saray totoo. Ipapasakbay na Biblia ya wala ray ugali na totoo ed panaon tayo ya mangipeligro ed arum. Nia ray arum ya ugali na saray manggagawa na cybercrime ya adeskribe ed 2 Timoteo 3:1-4, 13:

  •   “Maaro ed sarili ra.” Makasarili iray manggagaway cybercrime, anggapoy pibabali da ed arum.

  •   “Maaro ed kuarta.” Kada taon, binilyon ya dolyar so natatakew na saray manggagaway cybercrime, balanglan say biktima ra et sakey ya too odino saray organisasyon.

  •   “Impostor.” Kaslakan ya manggagaway cybercrime et manpapanggap labat pian makatakew iray kuarta odino saray personal ya impormasyon.

  •   “Masesebeg ira, agda aaroen so kamaongan.” Anggapoy panangasi na saray manggagaway cybercrime ta say pupuntiryaen da et saray maedad la, mansasakit, naproproblema ed kuarta, odino maer-ermen. Say target balet na arum et saramay importantin pasilidad ed komunidad, singa bilang saray ospital, airport, tan kompanya na kuryente.

  •   “Managpauges ira.” Gagagalaen na arum ya manggagaway cybercrime ya deralen so reputasyon na sakey ya too.

 Ibabaga met na Biblia ya “saray mauges a totoo tan saray impostor et magmaliw a lalon mauges.” (2 Timoteo 3:13) Ontan so ugali na saray manggagaway cybercrime, mas ondadakel ira tan mas ongragrabe iray krimen ya gagawaen da.

 Say solusyon ed cybercrime

 Ipapaseguro ed sikatayo na Biblia ya nanenengneng na Dios iray mauges ya epekto na krimen, kaiba lay cybercrime. Oniay nabasa ed Biblia: “Amta nen Jehova a so dadalanen na saray andiay pakabalawan.” (Salmo 37:18) Insipan met na Biblia ya agpaulyanan na Dios ya mantultuloy iray ontan ya problema. Isipen pa no anto lay gagawaen to natan tan no anto ni asingger to lan gawaen.

Tutulongan na Dios iray totoo natan pian nauman day bilay da tan agla ra manggaway cybercrime

 Saray gagawaen na Dios natan: Uusaren na Dios iray prinsipyo ed Biblia pian tulongan iray minilyon ya totoo ya itunda day panagtakew tan panagloko da, tan magmaliw iran matua, makuli, tan maunor ed batas. (Efeso 4:23-25, 28) Niay duaran alimbawa:

 Dati mangipapawit si Vincent b na saray message pian lokoen iray totoo. Ibabaga to ya no manbayar iray melag ya kantidad, makaawat iray mas balbaleg ya kuarta.

 Balet sakey agew, inopresian na sakey ya Tasi nen Jehova si Vincent na panag-aral na Biblia. Pinmayag si Vincent tan kalkalna ton anengneng ya kaukolan ton umanen so bilay to. Pagbabawian ton maong iray mauges ya epekto na saray ginawa to, tan natan et intunda to lay panagsaol to tan malinis lay panagbilay to. Kanian malikeliket lay Vincent tan mareen lay nonot to. Kuan to:

 “Misatsalamat ak ed si Jehova a Dios ta inanosan to ak tan maomaong ed siak. Agko lan balot labay ya pawilen iramay mauges ya ginawak.”


 Dati manpapawit si Ben na saray peken email pian mankunwarin marketplace ed online. Nakokombinse to ray online seller ya ipawit ed sikato iray produkto da ta say amta ra et walan talaga iray nan-order panamegley to. Mankukunwari met ya walay panggusto to ed saray bibiin nakakabat to ed online, insan no nala to lay tiwala da, pankuartaan to la ra.

 Aminsan, wala ray libron anengneng nen Ben ya akatambak labat, kaibad satan so sakey ya nibase ed Biblia ya publikasyon na saray Tasi nen Jehova. Nen binasa to, akonsiensian maong ed saray ginawa to nensaman. Kanian kalkalna ton inuman so kabibilay to tan intunda to lay manggaway krimen. Oniay imbaga nen Ben:

 “Imbes ya deralen koy bilay na totoo ya singa gagawaen ko nensaman, tutulongan ko la ray totoo natan ya naapiger so bilay da. Labay kon makapikaaro met ira ed Dios tan nawalaan met iray ilalo ed arapen.”

 Saray asingger lan gawaen na Dios: Lapud inar-aro nen Jehova a Dios iray totoo, insipan to ya asingger to lan ekalen so amin ya krimen. Umanen na Dios so kabibilay na totoo, lapud satan et unoren la na amin ya totoo iray estandarte to. Saramay datin bibiktimaen day arum et naaralan day magmaliw ya matua tan intunda da la ray mauges ya gagawaen da. (Isaias 11:9) Pero saramay agda labay so manguman et agmansiansia. (Proverbio 2:21, 22) Makapantiwala tayo ya tooren na Dios iray insipan to ta sikato so Makapanyarin-amin tan anggapoy imposible ed sikato.—Mateo 19:26; Apocalipsis 21:5.

 No antoy gawaen mo pian agka nabiktima na cybercrime

 Diad panaon tayo dakel ni nagagawan cybercrime, pero wala ray praktikal ya bilin ed Biblia pian agtayo nabiktima na satan. Anggaman insulat so Biblia antis nin naimbento iray elektronikon gadyet, wala rad tay prinsipyo ya makatulong ni anggan diad panaon tayo.

 “Say abilidad a mannonot so manbantay ed sika, tan say pakatebek so manprotekta ed sika.”—Proverbio 2:11.

 “Say toon anggapoy amta to et manisia ed kada salita, balet samay makabat et dadalepdepen toy kada gawaen to.”—Proverbio 14:15.

 “Say marunong et ompapaliis no nanenengneng toy peligro, balet say andiay kakabatan et ondidiretso tan aanien to ray pansumpalan.”—Proverbio 27:12.

 Saratan ya prinsipyo et mipara ed saray irerekomenda na saray eksperto ya sarag tayon gawaen pian ag-itayo nabiktima na cybercrime.

  1.  1. Mangusar ka na saray passkey c odino saray password ya mairap ya hulaan, tan dapat nanduruman password so usaren mo ed kada account. Ompan labay mo met so mangusar na saray napantiwalaan ya password manager app.

  2.  2. No posible, mangusar kay multifactor authenticator d app.

  3.  3. Antis kan manpindot na anggan anto ed gadyet mo, aral mo nin maong no kasin safe itan. Kaiba la iraya:

    •   Saray website address, email address, tan saray social media account. Nengneng mon maong so spelling ta kaslakan et manggagaway peken account iray kriminal ya kaparpara na samay original. Nayarin mangusar ira na saray letra odino numero ya mankaparehas. Singa bilang, usaren day numeron zero (0) imbes ya letran “O.”

    •   Saray attachment. Antis mon lukasan so sakey ya attachment, segurom ni ya napantiwalaan mo may nanlapuan to. Pero no pakaliknam et singa aliwan normal ya makaawat kay ontan ya message odino attachment, tepetan mo ni sarilim no kasin dapat mon lukasan itan.

    •   Saray na-scan ya code. Matmainomay ya salatan na saray kriminal iray na-scan ya code. Singa bilang, sarag dan sakoban so original ya code na duman code ya idirekta to ka ed duman website. Kanian agka-bastabasta mani-scan na code no agka segurado.

  4.  4. Manalwar ka ed saray message, advertisement, tan saray tawag (balanglan audio o video) ya pipiliten da kan gawaen ya tampol so sakey ya bengatla odino papanisiaen da kan walay makapa-excite ya naawat mo, pero singa imposible itan ta masyadon balibali.

  5.  5. Antis kan mangipawit na personal ya impormasyon, balanglan diad text message, social media, odino AI tools, isip mo ni no siopay makaawat ed sayan impormasyon tan anto kasi pangusaran da ed satan.

  6.  6. No agmo amtay nanlapuan na sakey ya device singa say USB flash drive, agmo itan isasaksak ed computer mo o antokaman ya gadyet mo.

  7.  7. Mangusar kay napantiwalaan ya antivirus odino anti-malware e program.

  8.  8. Say i-install mo labat ya app odino software et saramay talagan kaukolan tan napantiwalaan mo, tan segurom ya lanang iratan ya updated. Say payagan mo labat ya na-access na saratan ya app et saramay impormasyon ed gadyet mo ya talagan kaukolan pian onggana itan, tan i-delete mo la so antokaman ya app ya agmo met uusaren odino agmo napantiwalaan. Kaslakan et uusaren na saray kriminal iray app (tan website) ya parad panagsugal odino pornograpiya, tan saray pirated ya software kanian manalwar ka ed saratan.

  9.  9. Segurom ya safe so paraan na panagbayar mo ed online, tan man-set kay limit no pigara labat so nayarin ipaway ya kuarta ed account mo diad kada transaksion.

  10.  10. Agka manguusar na saray Wi-Fi ya walad publiko no walay transaksion mo nipaakar ed kuarta o kaukolan mon ipawit so personal ya impormasyon mo, puera labat no talagan segurado ka ya safe itan. f

  11.  11. I-lock moy gadyet mo, tan agmo itan ititilaktilak ta ompan usaren na arum.

  12.  12. I-delete mon amin so karga g na gadyet mo antis mon ilako odino ipakerew.

a Jehova so ngaran na Dios. (Salmo 83:18) Nengnengen so artikulo ya “Siopa si Jehova?”

b Sinalatan so ngaran.

c Saray passkey et mas balon paraan tan mas safe no ikompara ed saramay datin gagawaen tayon password. Tan aliwan singa saray password ya kaukolan nin tandaan tan nayarin natakew, na-hack, odino nahulaan na arum, say passkey et manggagawa na singa digital ya tumbok ya akayatol ed mismon gadyet mo.

d Say multifactor authentication et kaukolan toy anggan duaran mandumaan ya paraan pian napruebaan mo no siopa kan talaga, nayarin diad panamegley na sakey ya password ya walay kaiba ton fingerprint odino authenticator app.

e Say malware, odino malicious software, et ontutukoy ed saray software ya denisinyo pian apektaen toy system na computer odino saray manguusar ed satan.

f Pian safe so koneksion mo ed Internet, sarag moy mangusar na napantiwalaan ya virtual private network (VPN).

g Pian nagawaan mo itan, ipawil mo ed default so factory settings na gadyet mo odino mangusar ka na napantiwalaan ya program ya buralen toy amin ya wadtan.