IBUUKU LYA MU BAIBO 28
Hosea
IFYABA MULI ILI IBUUKU: Ifyo Yehova aali no kupingula abaleikala mu bufumu bwa mikowa 10 ubwa Israele, ne fyo alebapaapaata ukuti babwelele kuli ena
IFYO ILI IBUUKU LYA-AMPANA NE LYASHI ILIKALAMBA ILYABA MU BAIBO: Ifyaba muli ili ibuuku filanga ukuti Yehova ni Kateka uwatemwa ukubelela abantu uluse, no kuti ifintu filatuwamina nga tuli aba cishinka kuli ena
UWALEMBELE: Hosea
UKO ALILEMBEELE: Mu musumba wa Samaria
ILYO APWISHISHE UKULILEMBA: Pa kati ka 745 na 740 ninshi Yesu talaisa pano isonde
IMYAKA YAPITILEPO: Nalimo imyaka 59 (Ilyo umwaka wa 804 ushilafika, ukufika pa numa ya mwaka wa 745 ninshi Yesu talaisa pano isonde)
Ico Lyacindamina
1. Mibele nshi iyo Yehova akwata iyo ibuuku lya kwa Hosea lilandapo sana, kabili cilangililo nshi icilenga twaishiba ifyo Yehova atemwa abantu?
BUSHE Yehova ni Kateka uwatemwa abantu? Bushe alabika amano ku bantu abamupepa? Sana fye! Ifi fine e fyo tusambilila mwi buuku lya kwa Hosea. Muli ili ibuuku tulasambililamo imibele iisuma nga nshi iyo Yehova akwata, ne yi mibele uluse. Yehova alafwaisha ukubelela umuntu uluse na lintu uyo muntu ashilalanga ukuti nalapila pa fyabipa ifyo acitile. Pa kuti tumfwikishe ici icishinka, Yehova aebele Hosea ukuti atemwe umukashi wakwe uushali ne cishinka kuli ena. (3:1) Ici icilangililo cilalenga twaishiba ukuti Yehova alitemwa sana abantu. Cailanga fye apabuuta tuutu ukuti Yehova ‘aitemenwe fye’ ukutemwa abantu bakwe nangu ca kuti balemupondokela.—14:1-4.
2. Mibele nshi imbi iyo Yehova akwata iyo ibuuku lya kwa Hosea lyalandapo?
2 Mwi buuku lya kwa Hosea tulasambililamo imibele na imbi iyo Yehova akwata. Alitekanya kabili wa cishinka. (2:19, 20) Nangu ca kuti abena Israele libili libili baleleka ukubombela Yehova kabili balebombela balesa bambi, Yehova alitwalilile ukubakula ‘ne myando ya kutemwa.’ (11:1-4) Nomba Yehova taali no kutwalilila fye ukutekanishisha abena Israele. Alibasokele ukuti nga batwalilila fye ukumupondokela, aali no kubakanda. (10:9-12) Yehova alipata abantu aba bumbimunda, lelo alatemwa nga ca kuti icalenga tulemubombela, ni co twalimutemwa.—6:4, 6; 10:1, 2.
Yehova alefwaya ukubelela abantu bakwe uluse na lintu bashilalanga ukuti balilapiile
3. Cintu nshi icacindama ico tusambilila mwi buuku lya kwa Hosea?
3 Mwi buuku lya kwa Hosea, Yehova alitusambilisha icintu icacindama ica kuti: Lyonse ifintu filatuwamina nga ca kuti “tule-enda mu nshila sha kwa Yehova.” (14:9) Abena Israele a balemona ukuti ifintu fyali no kulabawamina nga bacetekela inko shimbi na balesa abo ishi inko shalepepa. (7:11; 9:10; 12:1) Nomba tapaali no kukokola, ishi inko shali no kuleka ukulabacingilila, na balesa abo bacetekele tabaali no kulabafwa. (8:8, 9; 10:5) Lelo Yehova ena lyonse alebasakamana kabili alibalaile ukuti aali no kulabapaala.—2:8, 18.
4. Fyebo nshi ifyacindama ifyaba mwi buuku lya kwa Hosea ifingafwa na Bena Kristu?
4 Mwi buuku lya kwa Hosea mwaliba ifyebo ifyacindama ifingafwa na Bena Kristu. Yesu alyambwilepo ibuuku lya kwa Hosea. Na bambi abalembeleko Amalembo ya ciGriki aya Bena Kristu balyambwilepo ili ibuuku, kabili ifintu ifingi ifyo Hosea aseseme, fyalifikilishiwe. (Moneni Akabokoshi 28-A.) Ku ca kumwenako, Yehova aseseme pali Mesia ati: “Naitile uyu umwana wandi ukufuma ku Egupti.” (11:1) Ubu ubusesemo bwafikilishiwe ilyo abafyashi ba kwa Yesu bamubutushishe ku Egupti. Lyena ilyo Herode afwile, balimubweseshe ku calo ca Israele. (Mat. 2:14, 15) Na kabili, umutumwa Paulo alondolwele ukuti amasesemo yamo ayaba mwi buuku lya kwa Hosea yalepilibula ukuti na bantu abashali bena Israele baali no kuba abantu ba kwa Lesa. Na kabili baali no kulaitwa ukuti “bana ba kwa Lesa wa mweo.” (1:10; 2:23) Ici calepilibula ukuti aba baali no kulatekela pamo na Kristu.—Rom. 9:25, 26; linganyeniko 1 Pet. 2:9, 10.
Ifyo Mufwile Ukwishiba Ilyo Mushilabelenga Ili Ibuuku
5. Finshi twaishiba pali kasesema Hosea?
5 Uwalembele: Ishina lya kuti Hosea, e fyo balemba ishina lya kuti Hoshaya mu kwipifya, kabili lyalola mu kuti “Jah Eupuswishe; Jah Napususha.” (1:1, futunoti.) Hosea aali ni kasesema mu bufumu bwa ku kapinda ka ku kuso ubwa Israele. Lelo fimo ifyo aseseme, fyalikumine na baleikala mu bufumu bwa ku kapinda ka ku kulyo ubwa Yuda. Abombele bukasesema nalimo ukutendekela mu mwaka wa 804 ukufika nalimo pa numa ya mwaka wa 745 ninshi Yesu talaisa pano isonde. Ici cilolele mu kuti alibombele bukasesema nalimo pa myaka 59. Hosea afwile apwishishe ukulemba ibuuku pa kati ka mwaka wa 745 no mwaka wa 740 b ninshi Yesu talaisa pano isonde. Aali kasesema pa nshita imo ine na Amose na Odedi abaali bakasesema mu bufumu bwa ku kapinda ka ku kuso ubwa Israele, kabili pa nshita imo ine ilyo Esaya na Mika baali bakasesema mu Yuda.
6. Bushe ifintu mu Israele fyali shani ilyo Hosea alebomba bukasesema?
6 Ifyalecitika ilyo alelemba ili ibuuku: Hosea alitwalilile ukubombela Yehova pa myaka iingi nangu ca kuti abena Israele abengi tabalefwaya ukulabombela Yehova, kabili nangu ca kuti mu calo ca Israele mwaleba amafya ayengi. Ilyo Hosea atendeke bukasesema, Imfumu Yeroboamu II e yaleteka mu Israele. Ilyo yaleteka, yalicimfishe inkondo ishingi kabili yalilengele mu calo mwaba icuma. (2 Isha. 14:24-28) Lelo abena Israele balilekelele fye ukupepa Yehova. Baletontonkanya ukuti icalengele baleikala bwino, ni co balepepa Baali lesa wa bufi. Pa kumupepa balekolwa kabili balecita ubulalelale na bacilende ba pe tempele. (4:11-13) Ilyo Yeroboamu afwile, abena Israele batampile ukulwila ubufumu. Ilingi line baleipayana, kabili uwapyana umunankwe pa bufumu, na o wine balemwipaya. (2 Isha. 15:8-20) Abalepyana pa bufumu balefwaya ukulapangana ifipangano ne calo ca Egupti e lyo ne calo ca Asiria, lelo aba abalepyana pa bufumu tabalecetekela Yehova.
7. Finshi Yehova aebele abena Israele ukupitila muli Hosea?
7 Yehova aebele abena Israele ukupitila muli kasesema Hosea ukuti baali no mulandu. Alibebele ifyabipa fyonse ifyo balecita, kabili alibebele ne fyabipa ifyali no kufumamo. (4:1, 2, 9) Na lyo line, Yehova alibukisheko abena Israele ukupitila muli Hosea ukuti ni Lesa wa luse kabili alefwaya ukubabelela uluse pa filubo fyabo. Uyu e wali umuku wa kulekeleshako ilyo Yehova apaapeete abena Israele ukuti baaluke, kabili batendeke ukulamupepa ilyo ashilasuminisha abena Asiria ukucimfya umusumba wa Samaria.
8. Bushe Hosea alembele shani ifyaba muli ili ibuuku?
8 Ifyebo na fimbi: Ifingi ifyaba mwi buuku lya kwa Hosea, afilembele kwati mushikakulo. Hosea alibomfeshe amashiwi ayakalamba pa kweba abantu pa fyabipa ifyo balecita, alibomfeshe na amashiwi ayasuma pa kubakoselesha ukuti batampe ukubombela Lesa na kabili. (10:1; 14:1, 2) Na kabili Hosea alibomfeshe sana ifilangililo.—4:16; 5:13, 14; 6:3, 4.
Ifishinka Ifikalamba
9. Finshi Yehova aebele Hosea ukuti acite pa kulangilila ukuti alefwaya ukubelela abena Israele uluse?
9 Yehova abomfeshe icilangililo ca kwa Hosea no mukashi wakwe uushali ne cishinka kuli ena, pa kulangilila abena Israele ukuti alibatemenwe kabili alefwaya ukubabelela uluse. (1:1–3:5) Yehova aebele Hosea ukuti ope ‘umwanakashi uwali no kuba cilende.’ (1:2) E ico aileupa Gomere, kabili alifyelemo umwana umwaume. Nomba abana babili abo Gomere aishilekwata pa numa, tabaali ba kwa Hosea. c Ifyo amashina ya bana batatu abo Gomere akwete yapilibula, fyalelangilila ukuti Yehova aali no kupingula abena Israele, kabili aali no kubakaana. Mu cipandwa 2 ice buuku lya kwa Hosea, Yehova asobele ukuti pa numa ya kukanda abena Israele pa mulandu wa kuti tabaali ne cishinka kuli ena, aali no kubabwesesha ku calo cabo kabili aali no kubapaala. Pa kulangilila ifyo Yehova aali no kubelela abena Israele uluse, aebele Hosea ukuti abweshe umukashi wakwe nangu ca kuti taali ne cishinka kuli ena.—3:1.
10-11. Bushe abena Israele balekalifya shani Yehova?
10 Yehova asobele ukuti aali no kukanda abena Israele. (4:1–13:16) Hosea alilondolwelele abena Israele ico babelele no mulandu kuli Yehova. (4:1, 2) Alilandile na pa fyabipa ifingi ifyo abaYuda balecita. (5:5) Hosea apaapeete abena Israele ukuti batendeke ukubombela Yehova na kabili. (6:1) Lelo abena Israele tabalefwaya ukumfwa kabili balefwaya ukuti inko shimbi e sho shilebafwa. (7:11) Abena Israele baali no kukwata amafya ayengi pantu tabaumfwilile Yehova. (8:7-10) Yehova aali no kubakanda kabili aali no kubakaana.—9:17; 10:15.
11 Yehova alibukisheko abena Israele ukuti talekele ukubatemwa. (11:1-3) Nomba bena tabamutemenwe. (11:7; 12:1) Baali no mulandu wa kupondokela Yehova, kabili umusumba wabo uukalamba uwa Samaria baali no kuonaula.—13:16.
12. Fisuma nshi Yehova aali no kucitila abantu bakwe nga babwelela kuli ena?
12 Yehova apaapeete abena Israele ukuti batampe ukumubombela na kabili. (14:1-9) Yehova alipaapeete abantu bakwe ukuti babwelele kuli ena. Alibalaile ukuti nga babwelela kuli ena, aali no kubabelela uluse kabili aali no kubatemwa.
Finshi Mwasambilila Muli Ili Ibuuku?
-
1. KUTI MWABA SANA CIBUSA WA KWA YEHOVA
-
a. Bushe ifyaba pali Hosea 2:13, 14, 19, 20, fyamusambilisha finshi pali Yehova?
-
b. Bushe Yehova alanga shani ukuti alitemwa abantu bakwe? (11:1-4)
-
-
2. ISHIBENI BWINO IFYABA MULI ILI IBUUKU
-
a. Ni bakasesema banga Yehova atumine ku bantu abaleikala mu bufumu bwa mikowa 10 ubwa Israele ilyo ashilatuma kasesema Hosea? (12:10, amalembo ayaba pa kati ke bula limo na limo muli Baibo; nwt Ifyebo Fyalundwako A6) Bushe ifi filemusambilisha finshi pali Yehova?
-
b. Bushe ubusesemo bwaba pali Hosea 1:7 bwafikilishiwe shani? (2 Isha. 19:32-35)
-
-
3. MULECITA IFYO MWASAMBILILAKO
-
4. FINSHI FIMBI MWASAMBILILA MULI ILI IBUUKU?
a Mwi buuku lya kwa Hosea, ilingi line ubufumu bwa mikowa 10 ubwa Israele babwita ukuti Efraimu pantu e wali umukowa uukalamba, nelyo babwita ukuti Samaria pantu e wali umusumba uukalamba.
Nalimo Kuti Mwatemwako ne fi
AMAVIDIO YA FYABA MU MABUUKU YA MU BAIBOLO
Ifyaba mwi Buuku lya kwa Hosea
Mu busesemo bwa kwa Hosea mwaliba amasambililo ayasuma sana ayo twingabomfya muno nshiku ayalanda pa fyo Yehova abelele uluse abalapiile e lyo ne fyo afwaya tulemupepa.
BAIBO—AMALEMBO YA CALO CIPYA
Ifyaba mwi Buuku lya kwa Hosea
Ifyaba mu fipandwa fye buuku lya kwa Hosea.
