ICEBO CA KWA LESA E CINE​—ICITABO CA KUTWAFWA ILYO TULEISAMBILISHA BAIBO

Ibuuku lya mu Baibo 26​—Esekiele

Cibemba
Ibuuku lya mu Baibo 26​—Esekiele
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1102026526/univ/art/1102026526_univ_sqr_xl.jpg
gwt ibuuku 26

IBUUKU LYA MU BAIBO 26

Esekiele

Esekiele

IFYABA MULI ILI IBUUKU: Ifimonwa na masesemo ya kuti Yerusalemu baali no kuyonaula, lelo abaYuda baali no kubwelelamo ku Yerusalemu

IFYO ILI IBUUKU LYA-AMPANA NE LYASHI ILIKALAMBA ILYABA MU BAIBO: Lilanda sana pa cishinka ca kuti abantu bonse balingile ukwishiba ukuti Yehova e Lesa wa cine, no kuti lyonse alacita ifyalungama

UWALEMBELE: Esekiele

UKO ALILEMBEELE: Ku Babiloni

ILYO APWISHISHE UKULILEMBA: Nalimo mu 591 ninshi Yesu talaisa pano isonde

IMYAKA YAPITILEPO: Nalimo imyaka 22 (613 ukufika nalimo mu 591 ninshi Yesu talaisa pano isonde)

Ico Lyacindamina

1-2. Finshi tusambilila pe shina lya kwa Yehova mwi buuku lya kwa Esekiele?

 YEHOVA alengele Esekiele alemba amashiwi ya kuti: “Mukeshiba ukuti nine Yehova.” (36:11) Mwi buuku lya kwa Esekiele aya amashiwi yabamo ukucila pa miku 60, kabili amashiwi ya kuti “Shikulu Mulopwe Yehova” yabamo ukucila pa miku 200. Yehova alibomfya ibuuku lya kwa Esekiele pa kutulanga ukuti ishina lyakwe e lyacindamisha pa fintu fyonse. E ico ifyaba mwi buuku lya kwa Esekiele filangilila ukuti Yehova afwaya twaishiba ishina lyakwe, twaishiba no kuti e Lesa wa cine. Na kabili, alitweba mwi buuku lya kwa Esekiele ukuti ali no kulenga abantu bonse bakeshibe ukuti fyonse ifyo acita fyalilungama. (36:22; 39:7) Ilyo Yehova akalenga ishina lyakwe likabe ilya mushilo, akapaala nga nshi ababomfi bakwe aba cishinka.—34:​25-28; 39:25.

2 Bushe Yehova aloseshe mwi ilyo atile: “Mukeshiba ukuti nine Yehova”? Aloseshe mu kuti abantu balefwaya nangu tabalefwaya, bakeshiba ukuti e Kateka Wapulamo ku muulu na pano isonde, no kuti fyonse ifyo asobela alafikilisha. Mu nshiku sha kwa Esekiele, abena Israele balisambilileko imibele ya kwa Yehova imo ilyo abakandile pa mulandu wa kuti tabamumfwilile. (6:​9, 10) Ku ntanshi, abantu abashumfwila Yehova ‘bakeshiba’ ukuti Yehova ni Kapingula ilyo akabakanda. (25:17) Nomba abantu abatemwa Yehova kabili abamubombela, bakeshiba no kuti alafikilisha fyonse ifyo alaya pantu akalenga bakakwate umutende kabili bakekale umuyayaya.—28:26.

Mwi buuku lya kwa Esekiele, amashiwi ya kuti “Shikulu Mulopwe Yehova” yabamo imiku ukucila pali 200

3. Finshi Yehova asobele pali Mesia ifyaba mwi buuku lya kwa Esekiele?

3 Mwi buuku lya kwa Esekiele tulasambililamo ifintu ifingi pali Mesia, uwali no kufuma mu lupwa lwa Mfumu Davidi. Ku ca kumwenako, nangu ca kuti pa myaka iingi pa ba mu lupwa lwa kwa Davidi tapali nangu umo uwali imfumu, Yehova alilapile ukuti mu kupita kwa nshita aali no kupeela uwakwete insambu sha kuteka ubu Ubufumu, e kutila Mesia. (21:27) Yehova asobele no kuti “Nkemya kacema umo, umubomfi wandi Davidi.” (34:​23, 24) Yesu, uwafumine mu lupwa lwa kwa Davidi, e waishileba Mesia kabili e waishileba kacema musuma. (Luka 1:​32, 33; Yoh. 10:11) Mwi buuku lya kwa Esekiele mwaliba amasesemo na yambi ayengi ayalenga icitetekelo cesu cakoselako.—Moneni  Akabokoshi 26-A.

4. Finshi tusambilila ku cimonwa ca fya mu muulu ico Yehova alengele Esekiele amona?

4 Na kabili Yehova alengele Esekiele amona icimonwa ca fintu ifyalecitika ku muulu, ifyo abantunse bashingamona. Ku ca kumwenako, alilengele amona iceleta ilikalamba ililangilila ifintu fya mu muulu ifya kupapusha, kabili alilengele Esekiele amona ukuti bamalaika baliteyanishiwa bwino sana kabili balakonka fyonse ifyo Yehova abeba. (1:​15-28) Na kabili, Yehova alilengele Esekiele amona ifintu ifyalekanalekana ifyo bamalaika bacita, maka maka ifyo bamalaika abo beta ukuti bakerubi bacita.—1:​4-14; 10:​3-22; 11:22.

5. Bushe ifyaba mwi buuku lya kwa Esekiele fitusambilisha finshi pali Yehova?

5 Ifyaba mwi buuku lya kwa Esekiele filalenga twaishiba ukuti Yehova wa cikuuku kabili wa luse. Cali fye bwino filya afuliilwe abena Israele pantu tabalekonka amafunde yakwe. (22:​26, 31) Na lyo line, alibasokele pa fyabipa ifyali no kufuma mu fyo balecita, kabili alibalaile ukuti nga balapila aali no kubabelela uluse. (3:17; 33:​14-16) Na lintu Yehova alekele abantu bakwe babasenda bunkole, alitwalilile ukubasakamana. Na kuba alibalaile ukuti ali no kukanda abali no kulabacusha. (25:​6, 7) Na kabili Yehova alilaile abantu bakwe ukuti aali no kubabwesesha ku Yerusalemu kabili aali no kubapaala.—36:​37, 38.

6. Masambililo nshi ayacindama ayo tusambilila mwi buuku lya kwa Esekiele?

6 Na kabili Yehova alatusambilisha ifintu ifyacindama mwi buuku lya kwa Esekiele. Ku ca kumwenako, tulasambililamo ukuti cila muntu akalubulula kuli Yehova pa fyo acita. a (18:30) Ifyo tucita kuti fyalenga Yehova akalipa nelyo atemwa, kabili filakuma ifyo abantu bamona ishina lyakwe. (6:9; 20:39) Tulasambililamo no kuti nga twatwalilila ukulanga ukuti twalicindika ishina lyakwe kabili twatwalilila ukumupepa ukulingana ne fyo afwaya, tukatwalilila ukuba aba mweo.—18:​5-9.

Ifyo Mufwile Ukwishiba Ilyo Mushilabelenga Ili Ibuuku

7. Finshi twaishiba pali kasesema Esekiele?

7 Uwalembele: Kasesema Esekiele e walembele ili ibuuku. Ishina lya kuti Esekiele lyalola mu kuti “Lesa Alakosha.” Esekiele afyelwe nalimo mu mwaka wa 643 ninshi Yesu talaisa pano isonde, kabili bawishi bali ni bashimapepo mu Yerusalemu. (1:3) Mu mwaka wa 617 ninshi Yesu talaisa pano isonde, ilyo Esekiele ali ne myaka nalimo 26 balimusendele ku Babiloni ilyo Imfumu Yehoyakini yacimbile kuli Nebukadnesari. (2 Isha. 24:​11-15) Mu mwaka wa 613 ninshi Yesu talaisa pano isonde, ilyo Esekiele ali ne myaka nalimo 30, Yehova alimupeele umulimo wa bukasesema. (1:​1, 2; 2:3) Esekiele ali kasesema pa nshita imo ine na kasesema Obadia na Yeremia abali ku Yuda, e lyo na Daniele uwali mu Babiloni.

8. Ni bani Esekiele alesesemena?

8 Ifyalecitika ilyo alelemba ili ibuuku: Ifyo Esekiele aseseme fyakumine abaYuda abaleikala mu Babiloni. Na kabili ifyo aseseme fyalipalene ne fyo kasesema Yeremia na kasesema Daniele nabo baseseme. (3:​4, 5; moneni  Akabokoshi 26-B.) Bamo abo basendele bunkole pamo na Esekiele bafikile ku Babiloni ninshi Yerusalemu tabalayonaula, e lyo bambi bafikile ku Babiloni ninshi Yerusalemu baliyonaula.

9. Finshi Yehova alefwaya abaYuda abali mu Babiloni beshibe?

9 Yehova abomfeshe Esekiele pa kweba abaYuda abali mu Babiloni ukuti baaluke. Yehova alilondolwele ukupitila muli kasesema Esekiele ukuti icalengele abaYuda babasende ku Babiloni, ni co balepepa balesa ba bufi kabili tabalecindika ishina lyakwe. AbaYuda balingile ukwishiba ukuti balingile ukulaumfwila Yehova, kabili balingile ukulamupepa ukulingana ne fyo afwaya. Ilyo Esekiele atendeke fye umulimo wa bukasesema, Yehova amwebele ukuti ebe abaYuda ukutila tatemenwe pa fyabipa fyonse ifyo abena Israele balecita mu Yerusalemu, no kuti umusumba wa Yerusalemu wali no konaulwa. Nomba ilyo Yerusalemu yaonawilwe, Yehova atendeke ukweba abantu ukupitila muli Esekiele ifintu ifyali no kulenga bakwata isubilo. AbaYuda bamo tabasumiine ifyo Esekiele alebeba, lelo bambi balisumine.

10. Bushe ibuuku lya kwa Esekiele balilemba shani?

10 Ifyebo na fimbi: Ifingi ifyo Esekiele alemba muli ili ibuuku afilembele ukulingana ne fyo fyalekonkana ukucitika. Ili ibuuku lyatampa na mashiwi ya kuti Yehova alengele Esekiele aba kasesema. Lyena ifyebo fyakonkapo fyalanda pa malyashi ayakalamba yatatu: (1) Yerusalemu yali no konaulwa, (2) Yehova aali no kupingula inko ishali mupepi na bena Israele, na (3) Yehova aali no kubwesesha abena Israele ku Yerusalemu kabili baali no kulamupepa ukulingana ne fyo afwaya. Ilyo Esekiele alelemba ifyo Yehova alemweba, alelemba umwaka, umweshi no bushiku alemwebelapo. Cimoneka kwati aletendekela ukupenda mu mwaka wa 617 ilyo Yesu ashilaisa pano isonde, lintu abena Babiloni basendele Imfumu Yehoyakini ku Babiloni.—2 Imila. 36:​9, 10, futunoti; Esek. 1:2; moneni  Akabokoshi 26-C.

11. Finshi Yehova ale-eba Esekiele ukulacita, kabili ifi fyalelenga bankole balafwaya ukwishiba finshi?

11 Ilingi line Yehova ale-eba Esekiele ukulangilila ifintu ifyo alesesema. Ku ca kumwenako, bushiku bumo Yehova aebele Esekiele ukuti abuule injelwa e lyo alaale kabafu pa ntanshi ya iyo injelwa. Lyena inshita imbi amwebele ukuti abeye umushishi wakwe no mwefu, alonge icola cakwe no kucisenda, kabili abuule utumuti tubili e lyo atubike pamo. (4:​1-4; 5:​1-4; 12:​3-7; 37:​15-17) Ukwabula no kutwishika, filya Esekiele alecita fyalelenga abena Israele abali bankole mu Babiloni balafwaya ukwishiba umwalelola ifyo alesesema.—2:5.

Ifishinka Ifikalamba

12. Finshi Esekiele amwene ilyo Yehova amupeele umulimo wa kuba kasesema?

12 Yehova apeele Esekiele umulimo wa bukasesema. (1:1–3:27) Mu mwaka wa 613 ninshi Yesu talaisa pano isonde, imyulu yaliswike kabili Esekiele atendeke “ukumona ifimonwa ifyafumine kuli Lesa.” (1:1) Esekiele amwene ifya mweo ifili 4 ifyamupapwishe sana, ifyo aishileishiba pa numa ukuti bali ni bakerubi. (10:20) Amwene iceleta ilikalamba no lubuuto ulwalemoneka “ngo bukata bwa kwa Yehova.” (1:28) Lyena Yehova apeele Esekiele umulimo wa kuba kalinda na kasesema. (2:3) Nampo nga abantu bali no kumfwa nelyo iyo, Esekiele ena alingile fye ukutwalilila ukubasoka, pantu nga tacitile ifi ali no kufwilapo.—3:​17-19.

13. Finshi Esekiele alangilile ukuti e fyali no kucitikila umusumba wa Yerusalemu na baleikalamo?

13 Esekiele asobele ukuti Yehova aali no kukanda abaleikala mu Yerusalemu abashalemumfwila kabili aali no konaula uyu musumba. (4:1–24:27) Yehova aebele Esekiele ukuti alangilile ifyo abena Babiloni baali no kushinga Yerusalemu, ne fyo abantu baali no kulacula pa mulandu wa cipowe. (4:​1-3, 10) Aebele Esekiele ukuti abeye umushishi wakwe no mwefu, kabili alimwebele ne fyo alingile ukucita pali uyo mushishi no mwefu. Ifi amwebele ukucita fyalelangilila ifyo umusumba wa Yerusalemu wali no konaulwa, ne fyo abantu abaleikalamo baali no kulacula. (5:​1, 2) Lyena Yehova aebele Esekiele ukuti ebe abena Israele ukutila alikalipe sana pa fyo balepepa utulubi kabili aali no kubakanda.—6:​1-4.

14-15. Finshi Yehova asobele pali Yerusalemu ukupitila muli Esekiele?

14 Mu mwaka wa 612 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Yehova asendele Esekiele mu cimonwa ku Yerusalemu uko ailemona ifintu ifyabipa sana ifyo abena Israele balecita. (8:​1-3) Amwene umwaume uwaleshila akashilwa pa mpumi sha bantu abaleteta kabili abaleliliishika pa mulandu wa fyabipa ifyalecitika mu Yerusalemu. Lyena amwene abaume abaleipaya abantu abashakwete akashilwa pa mpumi. (9:​1-6) Ukwabula no kutwishika, Yehova aali no kukanda abena Israele. (11:​9, 10) Lelo Yehova alilaile ukuti abena Israele bamo baali no kubwelelamo ku Yerusalemu.—11:17.

15 Yehova aebele Esekiele ukuti alangilile ifyo abaYuda baali no kubasenda bunkole. (12:​3-7) Lyena Yehova aebele Esekiele ukuti asobele ifyabipa ifyali no kucitikila bakasesema ba bufi abaali mu Israele. (13:2) Abakalamba ba bena Israele abaali mu Babiloni bailelanda na Esekiele kabili abebele ukuti nangu cibe shani Yerusalemu baali no kuyonaula.—14:​1, 14.

16-18. Filangililo nshi Yehova abomfeshe pa kulangilila ukuti aali no konaula umusumba wa Yerusalemu?

16 Yehova abomfeshe ifilangililo ifyalekanalekana pa kulangilila ifyo Yerusalemu yali no konaulwa. Yehova alingenye Yerusalemu ku cimuti ca mwangashi ico balingile fye ukoca, kabili alingenye uyu musumba ku mwanakashi uo umulume wakwe atemenwe. Lelo uyu mwanakashi alimupondokeele aba na cilende. (15:6; 16:​3, 8, 28) Mu bwile Esekiele apikiile abena Israele, Yehova alingenye imfumu Sidekia ku cimuti ca mwangashi icali no kuuma. (17:​7, 9, 12) Lelo Yehova aebele abena Israele ukuti aali no kupingula cila muntu ukulingana ne fyo alecita. Abalecita ifisuma baali no kutwalilila ukuba no mweo. (18:​20-22) Lyena Yehova aebele Esekiele ukuti embile imfumu sha mu Yuda ulwimbo lwa bulanda, nelyo ulwimbo lwa kuloosha.—19:​1, futunoti.

17 Mu mwaka wa 611 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abakalamba ba bena Israele balilandile na Esekiele na kabili. (20:1) Yehova alengele Esekiele aibukishako abena Israele ukuti balipondokeele Yehova pa miku iingi. Yehova aali no konaula abena Israele abalecita ifyabipa. Lelo Yehova alilengele abena Israele bakwata isubilo lya kuti uwakwata ‘insambu sha kuteka nga aisa,’ Yehova ali no kumupeela Ubufumu. (21:27) Lyena Yehova alandile pa fintu ifingi ifyabipa ifyo abantu balecita mu Yerusalemu. Pa numa alingenye Samaria kuli Ohola, e lyo Yerusalemu kuli Oholiba, abana nkashi abaishileba bacilende. Pali iyi nshita ninshi Samaria uwali umusumba uukalamba uwa mu bufumu bwa bena Israele ubwa mikowa 10 baliyonaula, kabili umusumba wa Yerusalemu e wali no kukonkapo.—Esek. 23:4; linganyeniko Yer. 3:​6-8.

18 Mu mwaka wa 609 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Yehova aebele Esekiele ukuti abena Babiloni balishingile umusumba wa Yerusalemu. (24:​1, 2) Yehova alingenye umusumba wa Yerusalemu ku mpoto iyakwete indalawa, iyo balingile ukupoosa fye mu mulilo. (24:​6, 12) Pa bushiku abena Babiloni bashingile umusumba wa Yerusalemu, umukashi wa kwa Esekiele alifwile kabili Yehova aebele Esekiele ukuti emuloosha.—24:​16, 18.

19-20. Fyalo nshi Yehova aali no kukanda, kabili mulandu nshi?

19 Yehova alisobele ifyabipa ifyali no kucitikila ifyalo ifyasekelele pa mulandu ne fyabipa ifyacitikiile Yerusalemu. (25:1–32:32) Yehova alandile ukuti aali no kukanda abena Amone, abena Moabu, abena Edomu na abaPelishiti. Lyena mu mwaka wa 607/606 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Yehova asobele ukuti baali no konaula umusumba wa Turi no wa Sidone, kabili aebele Esekiele ukuti embile umusumba wa Turi ulwimbo lwa bulanda.—26:3; 27:​1, 2; 28:22.

20 Mu cipandwa 29 ukufika ku cipandwa 32, mwaba ifyabipa ifyo Yehova aseseme ukuti e fyali no kucitikila icalo ca Egupti. Ukutula mu mwaka wa 607 ukushinta mu mwaka wa 591 ninshi Yesu talaisa pano isonde, pa miku iingi Yehova ale-eba Esekiele ukuti asobele ukutila aali no kukanda icalo ca Egupti no kuti icalo ca Babiloni cali no kusansa icalo ca Egupti.

21-22. Finshi Esekiele asobele ifyalengele abena Israele bakwate isubilo kabili basansamuke?

21 Balyonawile umusumba wa Yerusalemu, lelo Esekiele asobele ukuti Yehova aali no kubwesesha abantu bakwe ku Yerusalemu uko baali no kulamupepa na kabili. (33:1–48:35) Yehova alibukisheko Esekiele umulimo uo amupeele uwa kuba kalinda wa bena Israele. (33:7) Mu mwaka wa 607 ninshi Yesu talaisa pano isonde, kwali uwapuswike ilyo abena Babiloni baonawile umusumba wa Yerusalemu uwaile-eba Esekiele ukuti uyu musumba balionawile. b (33:21) Esekiele aebele bankole abaali mu Babiloni ukuti ne misumba imbi iya mu Yuda baali no kuyonaula. Lyena Yehova akalipile bakacema ba bena Israele abashalebasakamana. Abalaile ukuti umwine aali no kulasakamana impaanga shakwe, kabili alandile no kuti: “Nkemya kacema umo, umubomfi wandi Davidi.”—34:23.

22 Esekiele asobele ukuti Yehova aali no kukanda abena Edomu pantu balisekelele pa fyabipa ifyacitikile abena Israele. (35:​5, 15) Yehova asobele ukuti abena Israele baali no kubwelelamo ku calo cabo. (36:8) Lyena Yehova alengele Esekiele amona umupokapoka umwali amafupa ayengi nga nshi aya bantu abafwile, lelo abaishileba no mweo. (37:​2, 10) Lyena Yehova aebele Esekiele ukuti abike utumuti tubili pamo pa kulangilila ifyo ubufumu bwa mikowa ibili ubwa kwa Yuda na Benjamini bwali no kuba uluko lumo no bufumu bwa mikowa 10 ubwa bena Israele, e kutila Efraimu.—37:19.

23-24. Finshi Yehova aali no kucita ilyo Goge aali no kusansa abantu bakwe, kabili fintu nshi Yehova alangile Esekiele?

23 Esekiele asobele ukuti Goge aali no kusansa abena Israele. (38:​14-16) Lelo Yehova aali no kucingilila abantu bakwe kabili aali no konaula Goge na bashilika bakwe. Yehova nga abwesesha abena Israele ku Yerusalemu, aali no kulenga ishina lyakwe lyaba ilya mushilo.—39:25.

24 Mu mwaka wa 593 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Yehova atwele Esekiele ku Israele mu cimonwa. (40:1) Amulangile itempele ilikalamba na malaika uwali pe tempele uwalepima fyonse ifyali pe tempele. Mwi tempele mwaishileba ubukata bwa kwa Yehova bweka bweka. Yehova aebele Esekiele ifyo iciipailo cali no kuba, na malambo ayo baali no kulatuulapo, imilimo iyo bashimapepo baali no kulabomba, e lyo ne fyo baali no kwakanya impanga. Esekiele amwene amenshi yalekonkoloka ukufuma mwi tempele. Lyena bonse aba mu mikowa 12 iya bena Israele balibakenye impanga, kabili Esekiele aishileishiba ukuti ishina lya musumba umwali itempele lyali ni “Yehova E mo Aba.” (48:35) Muli ici icimonwa ico Esekiele amwene, Yehova alengele abantu bakwe baishiba ukuti alefwaya balekonka amafunde yakwe, kabili alengele bashininkisha ukuti baali no kubwelelamo ku Yerusalemu uko baali no kulamupepa na kabili.—Moneni  Akabokoshi 26-D.

Finshi Mwasambilila Muli Ili Ibuuku?

  1. 1. KUTI MWABA SANA CIBUSA WA KWA YEHOVA

    1. a. Bushe ifyaba pali Esekiele 18:​19-22 fyalenga mwaishiba ukuti Yehova apingula shani abantu?

    2. b. Moneni ifyo Yehova akacita ilyo Goge akasansa abantu bakwe. (38:​18, 19, 22) Bushe ifi fyalenga mwacetekela cinshi?

    3. c. Yehova alaile abantu bakwe ukuti: “Amapaalo yakalaloka fye nge mfula.” (34:26) Fisuma nshi fimo ifyo Yehova amucitila?

  2. 2. ISHIBENI BWINO IFYABA MULI ILI IBUUKU

    1. a. Cinshi Yehova aleitila Esekiele ati “umwana wa muntu”? (3:17; nwt Amashiwi ya mu Baibo ne fyo Yapilibula) Nani umbi uo Baibo ita ukuti “Umwana wa muntu”? (Mat. 20:28)

    2. b. Bushe ubusesemo ubwaba pali Esekiele 17:16 bwafikilishiwe shani? (Yer. 52:11)

    3. c. Muli Mateo icipandwa 1, Baibo ilalanda pa fikolwe fya kwa Yesu. Bushe ifi filangilila shani ukuti Yesu alikwete ‘insambu sha kuteka’? (21:​26, 27)

  3. 3. MULECITA IFYO MWASAMBILILAKO

    1. a. Nga ca kuti mulomfwa ububi pa fyabipa ifyo mwacitile kale, bushe amashiwi ayaba pali Esekiele 18:​21, 22 kuti yamusansamusha shani?

    2. b. Bushe amashiwi ayaba pali Esekiele 3:​18, 19 yalangilila shani ukuti umulimo wa kubila imbila nsuma walicindama muno nshiku?

    3. c. Finshi baeluda bengasambililako ku mashiwi yaba pali Esekiele 34:​11-16? (1 Pet. 5:2)

  4. 4. FINSHI FIMBI MWASAMBILILA MULI ILI IBUUKU?

a Uyu te muku wa kubalilapo Baibo yalanda pali ici cishinka. (Amala. 24:16; 30:19) Lelo mwi buuku lya kwa Esekiele e mo Yehova alanda sana pali ici cishinka.—18:​14-18.

b Pali Esekiele 33:​21, mu mamanyuskripti ya kale ayengi palanda ukuti “mu mwaka walenga 11” mu cifulo ca kulanda ukuti “mu mwaka walenga 12.” Nga twakonka amashiwi ya kuti “mu mwaka walenga 11,” ninshi umwaume uwapuswike ilyo baonawile Yerusalemu afikile ku Babiloni mu mweshi wa December mu mwaka wa 607 ninshi Yesu talaisa pano isonde.