IBUUKU LYA MU BAIBO 27
Daniele
IFYABA MULI ILI IBUUKU: Amasesemo ayo Yehova aebele Daniele ukuti alembe na fimo ifyacitike ilyo Daniele aali mu Babiloni
IFYO ILI IBUUKU LYA-AMPANA NE LYASHI ILIKALAMBA ILYABA MU BAIBO: Lilanda pa nshita ilyo Yesu aali no kuba Mesia na pa nshita ilyo Yehova aali no kubikako Ubufumu bwakwe ku muulu
UWALEMBELE: Daniele
UKO ALILEMBEELE: Ku Babiloni
ILYO APWISHISHE UKULILEMBA: Nalimo mu 536 ninshi Yesu talaisa pano isonde
IMYAKA YAPITILEPO: Nalimo imyaka 82 (ukufuma mu 618 ukufika nalimo mu 536 ninshi Yesu talaisa pano isonde)
Ico Lyacindamina
1. Finshi fyalecitika ilyo Yehova asalile Daniele ukuti abe kasesema?
ILYO Yehova asalile Daniele ukuti abe kasesema wakwe, abantu ba kwa Lesa balikwete amafya. Imfumu ya Yuda baileikakila mu Babiloni. Umusumba wa Yerusalemu ne tempele lya kwa Yehova balifyonawile. Kabili abantu ba kwa Yehova baali bankole mu Babiloni. Pali iyi ine nshita, e lyo Yehova aebele Daniele ukuti alembe ili ibuuku. Muli ili buuku, tulasambililamo ukuti Yehova e Wapulamo ku muulu na pano isonde. Na kabili tulasambililamo ifintu ifisuma ifyo Yehova akatucitila pantu e Kateka wa muulu ne sonde.—2:20; 6:26, futunoti.
Yehova Kateka Wapulamo alilengele ababomfi bakwe baishiba ifyali no kucitika ku ntanshi. Alibapuswishe kabili alibalambwile
2. (a) Finshi ibuuku lya kwa Daniele litusambilisha pa Bufumu bwa kwa Lesa? (b) Finshi Daniele asobele pali Mesia?
2 Muli ili ibuuku, Yehova alatusambilisha ifintu ifingi pa fyo akaba Kateka ku muulu na pano isonde. Yehova alyebele Daniele ukuti alisalile Mesia ukuti e o akabe imfumu mu muulu. Alimwebele ne fyo Ubufumu bukacita, abo bukalateka, e lyo na abo Mesia akalateka nabo. (2:35, 44; 7:13, 14, 18) Yehova alyebele Daniele ne lyo Yesu aali no kuba Mesia, ilyo baali no kumwipaya, na lintu aali no kutendeka ukuteka ku muulu. Ku ca kumwenako, mu busesemo bumo Yehova aebele Daniele ukuti kwali no kuba iciputulwa ca nshita ica “milungu 70.” Pa numa ya iyi milungu 70, Yesu aali no kuba Mesia, lyena baali no kumwipaya. Pa numa ya kumwipaya, Yerusalemu baali no kuyonaula. (9:24-26; moneni Akabokoshi 27-A.) Nehemia alilembele ilyo ici iciputulwa ica milungu 70 cali no kutendeka. (Nehe. 2:1, 5-8) Na kabili Daniele aseseme ukuti Mesia aali no kutendeka ukuteka pa numa ya “nshita 7.” (4:16, 17; moneni Akabokoshi 27-C.) Ilyo Yesu alelanda pa fyo baali no kwishibilako ukuti aali ni Mfumu mu muulu, alandile ukuti iyi nshita yali ni “nshita ya bena fyalo.”—Luka 21:20-24; Mat. 24:1-3, 15.
3. Finshi tusambilila mwi buuku lya kwa Daniele pa mabuteko ya bantunse?
3 Na kabili Yehova alyebele Daniele ukuti kwali no kuba amabuteko ya bantunse aya maka ayali no kulateka pano isonde. Alimwebele ne fyo yali no kukonkana. Muli Daniele icipandwa 2, icipandwa 7, icipandwa 8 na mu cipandwa 10 ukufika ku cipandwa 12, tulabelengamo ifyo Yehova aebele Daniele pali aya amabuteko. Yehova alimwebele na mabuteko ya maka ayali no kukonka pa buteko bwa Babiloni. Alimwebele no buteko bwa maka ubwa kulekeleshako ubwali no kulateka mu “nshita ya ku mpela.” (12:4; nwt Ifyebo Fyalundwako B9) Yehova asobele ukuti aya amabuteko tayali no kumucindika, yali no kulacusha abantu bakwe kabili Ubufumu bwakwe bwali no kuyonaula. (7:23-26) Na kabili ifinama ifyo Daniele amwene mu cimonwa ifyo alumbula muli ili ibuuku, fyalenga twaishiba ukuti ifiswango ifyo ibuuku lya Ukusokolola lyalandapo, fimininako bakateka na mabuteko ya bantunse.—Dan. 7:15-17; Ukus. 13:1, 2; 17:3.
4. Finshi tusambilila ku fyacitikile Daniele ilyo aali mu Babiloni?
4 Yehova alefwaya ukuti Daniele alembe pa fintu fimo ifyamucitikile pa kuti twingasambililako ifintu ifyacindama. Nga twabelenga pa fyo Daniele na banankwe batwalilile ukukonka amafunde ya kwa Lesa na lintu ifintu fyakosele, tulasambililako ukuti tufwile ukutwalilila ukuba aba cishinka kuli Yehova na lintu ifintu fikosele. (1:8; 3:16-18; 6:10) Nga twabelenga pa fyo Daniele aali uwaicefya na pa fyo apepele kuli Yehova pa kuti amutungulule, na ifwe tulasambililako ukuba abaicefya. (2:19-23; 9:3-19) Na kabili tulasambililako ukuti Daniele aali uwashipa pantu alyebele imfumu ukuti Lesa aali no kushikanda. Balimupoosele mu cilindi ca nkalamo pantu talekele ukupepa kuli Yehova. Ku lyashi lya kwa Daniele, tulasambililako no kuti na ifwe bene Yehova kuti atwafwa pa kuti tube abashipa sana.—4:27; 5:22, 23; 6:6-10, 16, 17.
5. Finshi Yehova atusambilisha pali ena mwi buuku lya kwa Daniele?
5 Mwi buuku lya kwa Daniele, Yehova alatusambilisha pa mibele yakwe iisuma sana. Tulasambililamo ukuti Yehova alafwaya ababomfi bakwe baishiba ifikacitika ku ntanshi. (2:47) Yehova alapususha ababomfi bakwe aba cishinka. Alipusushapo ababomfi bakwe aba cishinka ku bantu abalefwaya ukubepaya. Ali no kupususha na ababomfi bakwe bonse aba cishinka abafwa pantu ali no kubabuusha. (6:27; 12:13) Na kabili alalambula ababomfi bakwe bonse aba cishinka kuli ena pantu alabafwa pa kuti beshibe ifyo afwaya, kabili alabapeela na maka pa kuti baleshipikisha amafya. (1:17; 10:19) Ne cacindamisha ca kuti Yehova alalanga ukuti ni Kateka Uwapulamo. Ni Daniele fye alanda pali Yehova ukuti e “Kateka mu bufumu bwa bantunse,” no kuti “Uwapulamo.” a—4:17; 7:18.
Ifyo Mufwile Ukwishiba Ilyo Mushilabelenga Ili Ibuuku
6. Finshi twaishiba pali Daniele?
6 Uwalembele: Daniele e walembele ili ibuuku. Ishina lyakwe lipilibula ukuti “Lesa e Kapingula Wandi.” Afumine mu mukowa wa kwa Yuda kabili nalimo aali wa ku bufumu. Mu mwaka wa 617 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Daniele balimusendele ku Babiloni ninshi acili fye umulumendo. (1:1-3, 6) Alebombela kwi sano lya mfumu ya mu Babiloni, kabili pa numa aishileba umulashi wa mu buteko bwa bena Madai na bena Persia. (1:4; 6:1, 2) Daniele alikwete sana amano kabili abantu balimucindike sana. Ku ca kumwenako, kasesema Esekiele alembele pali Daniele ukuti aali muntu uwalungama. (Esek. 14:14, 20; 28:3; Dan. 1:17-20) Yehova apeele Daniele umulimo wa bukasesema nalimo mu mwaka wa 606 ninshi Yesu talaisa pano isonde. (2:1, 19) Yehova alangile Daniele icimonwa ca kulekeleshako mu mwaka wa 536 ninshi Yesu talaisa pano isonde. (10:1) Cimoneka kwati Daniele aikele imyaka nalimo 100. Pa myaka iingi aikele mu Babiloni kabili pa myaka iingi abena Babiloni e baleteka. Lyena ilyo kwashele imyaka iinono ukuti Daniele afwe, abena Madai na bena Persia e batampile ukuteka. Kasesema Daniele apwishishe ukulemba ili ibuuku nalimo mu mwaka wa 536 ninshi Yesu talaisa pano isonde. Lelo ifintu fimo ifyaba muli ili ibuuku afilembele ilyo uyu mwaka ushilafika.—7:1; moneni Akabokoshi 27-B.
7. Fishinka nshi filenga twaumfwikisha ifyaba mwi buuku lya kwa Daniele?
7 Ifyalecitika ilyo alelemba ili ibuuku: Mu mwaka wa 620 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abena Babiloni batampile ukupoka umutuulo ku baYuda. Mu kupita kwa nshita, abaYuda balipondokele abena Babiloni kabili Nebukadnesari Imfumu ya bena Babiloni alisanshile umusumba wa Yerusalemu. Mu mwaka wa 617 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abena Babiloni balicimfishe umusumba wa Yerusalemu. (2 Isha. 24:1, 10-12) Lyena Nebukadnesari asendele Daniele pamo na bambi aba ku bufumu na “bashimucindikwa ba mu calo” ku Babiloni uko baileba bankole. (2 Isha. 24:15) Mu mwaka wa 607 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abena Babiloni balyonawile umusumba wa Yerusalemu kabili balisendele abaYuda na bambi abengi ku Babiloni uko baileba bankole. Mu mwaka wa 539 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abena Madai na bena Persia abo Sailasi Mukalamba aletungulula, balicimfishe icalo ca Babiloni. Abena Madai na bena Persia basontele Serubabele ukuti abe umulashi kabili e o aletungulula abaYuda ilyo balebwelelamo ku Yerusalemu. Pali iyi nshita, ninshi Daniele acili no mweo.—Esra 1:1-8; 2:1, 2; Hag. 1:1.
8. Bushe ibuuku lya kwa Daniele kuti twalyakanya mu fiputulwa finga, kabili ni mu ndimi nshi alilembeele?
8 Ifyebo na fimbi: Ibuuku lya kwa Daniele kuti twalyakanya mu fiputulwa fibili. Mu cipandwa 1 ukufika ku cipandwa 6 tubelengamo ifyacitikile Daniele na banankwe. Na kabili tulabelengamo ifimonwa ifyo Yehova alengele imfumu sha Babiloni shamona. Ifi ifimonwa fyali busesemo, kabili Daniele alilondolwele umo fyalolele. Muli ifi ifipandwa, Daniele alembele ifyalecitika ukulingana ne fyo fyalekonkana. Mu cipandwa 7 ukufika ku cipandwa 12, tubelengamo ifimonwa ifyo Yehova alangile Daniele. Daniele alembele icipandwa 1 mu ciHebere. Lyena ifingi ifyo alembele mu cipandwa 2 ukufika ku cipandwa 7 pa fyali no kucitikila amabuteko, afilembele mu ciAramaiki. (2:4b–7:28) Lyena icipandwa 8 ukufika ku cipandwa 12 alembele mu ciHebere kabili ifyaba muli ifi ifipandwa filanda pa fyali no kucitikila abantu ba kwa Lesa ilyo amabuteko ya bantunse yali no kulabateka.
Ifishinka Ifikalamba
9. Cali shani ilyo Daniele na banankwe bafikile fye mu Babiloni?
9 Balibasambilishe mu Babiloni. (1:1-21) Mu mwaka wa 617 ninshi Yesu talaisa pano isonde, abena Babiloni batampile ukusambilisha Daniele, Hanania, Mishaele na Asaria b pa kuti bakalebombela ubuteko bwa Babiloni. Ilyo bakeene ukulya ifya maliila ya mfumu pa kuti bekowela, Yehova alibapaalile sana ica kuti baishilekwata amano ukucila aba mano bonse abaali mu Babiloni, kabili abantu balibeshibe sana pa mulandu na mano ayo baishilekwata.—1:20.
10. Cinshi cacitike ilyo papitile nalimo umwaka umo ukutula apo abena Babiloni baonawilile umusumba wa Yerusalemu?
10 Icimpashanya icikalamba. (2:1-49) Nalimo mu mwaka wa 606 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Nebukadnesari alotele iciloto ca cimpashanya icikalamba icamutiinishe sana. Ilyo abuukile, aebele aba mano bonse abaali mu Babiloni ukuti bamwebe iciloto ico alotele no mo calolele. Abebele ukuti nga bafilwa ukumweba aali no kubepaya bonse. Ilyo Daniele alondolwelele Imfumu Nebukadnesari iciloto ico alotele no mo calolele, imfumu yatile Yehova ni “Kasokolola wa nkaama.” Lyena yalengele Daniele aba kateka mu citungu ca Babiloni, kabili yaebele Hanania, Mishaele na Asaria ukuti baleangalila icitungu ca Babiloni.
11. Bushe abanankwe batatu aba kwa Daniele balangile shani ukuti baali ne cishinka kuli Yehova, kabili Yehova abalambwile shani?
11 Ilungu lya mulilo. (3:1-30) Mu mwaka wa 606 ninshi Yesu talaisa pano isonde nelyo pa numa, Nebukadnesari alipangile icimpashanya ca golde icikalamba kabili alefwaya abantu balecipepa. Pa mulandu wa kuti Hanania, Mishaele na Asaria, bena balikeene ukucipepa, Nebukadnesari aebele bamo ukuti babapoose mwi lungu lya mulilo. Lelo Yehova alitumine malaika wakwe pa kuti abapusushe. Ici calengele Nebukadnesari alumbanye Yehova kabili abikileko icipope ca kuti abantu bonse balecindika Yehova. Na kabili alipeele Hanania, Mishaele na Asaria ififulo fya pa muulu mu buteko.
12. Finshi fyaba mwi buuku lya kwa Daniele icipandwa 4?
12 Icimuti icikalamba. (4:1-37) Muli ici icipandwa, mwaba kalata iyo Nebukadnesari alembeele abantu abo aleteka nalimo pa numa ya mwaka wa 600 ninshi Yesu talaisa pano isonde. Muli iyi kalata, imfumu yalembele ukuti mu ciloto yalotele yamwene ici icimuti bacitema cashala icishiki e lyo bakakako icipaafya pa “nshita 7.” Lyena yalondolwele ukuti Daniele ali-ilondolwelele umwalolele iciloto kabili aliyebele ne fyali no kucitika. (4:25; moneni Akabokoshi 27-C.) Ifyo Nebukadnesari alotele fyafikilishiwe ilyo apenene, bamufumya na pa bufumu. Pa numa aishileba umutuntulu kabili balimubweseshe na pa bufumu. Na mu kusondwelela kalata yakwe, Nebukadnesari alilumbenye Yehova kabili alisumine ukuti Yehova Lesa e wakwata insambu sha kuteka ku muulu na pano isonde.
13. Busesemo nshi bwafikilishiwe mu mwaka wa 539 ninshi Yesu talaisa pano isonde?
13 Ifilembo ifyalembelwe pa cibumba. (5:1-31) Pa 5 October mu mwaka wa 539 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Belshasari imfumu ya Babiloni amwene ukuboko kulelemba fimo pa cibumba, nomba takwali nangu umo uwaishibe umo fyalolele. E ico baitile Daniele ukuti ese abelenge kabili alondolole umo fyalolele. Pali iyi nshita, Daniele aali ne myaka nalimo ukucila pali 90. Alondolwelele Belshasari ukuti abena Madai na bena Persia baali no kucimfya Babiloni. Mu nshita ya bushiku pali bulya bwine bushiku, Belshasari balimwipeye. Abena Madai na bena Persia balicimfishe Babiloni kabili Dariusi aishileba imfumu.—5:30, 31.
14. Bushe Daniele alangile shani ukuti aali uwa cishinka kuli Yehova na lintu akotele?
14 Icilindi ca nkalamo. (6:1-28) Ilyo abena Madai na bena Persia batendeke fye ukuteka mu Babiloni, Dariusi asontele Daniele ukuba cilolo mukalamba mu buteko. Lelo bacilolo bambi abafimbiile Daniele balefwaya ukuti bamwipaye. E ico bamupoosele mu cilindi ca nkalamo. Yehova alipuswishe Daniele kabili Dariusi aebele abantu bonse ukuti balecindika Yehova.
15. Mu cimonwa ca finama 4 ico Daniele amwene, maka nshi Yehova apokele akalusengo, kabili ni bani apeele aya amaka?
15 Ifinama 4. (7:1-28) Mu mwaka wa 553 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Daniele amwene icimonwa ca finama 4 ifyaleimininako amabufumu nelyo amabuteko. Pali iyi nshita, Daniele ninshi aali mupepi no kukumanya imyaka 80 nelyo ukucilako panono. Icinama icalenga 4 cakwete insengo 10, kabili ilyo akalusengo ‘kamenene’ pa kati, insengo shitatu pali ishi insengo 10 shalinukwike. (7:8) Daniele amwene uwapala umwana wa muntu bamupeela amaka ya kuteka umuyayaya. (7:13, 14) Aishileishiba ukuti akalusengo kali no kulacusha “aba mushilo” pa nshita shitatu na hafu. (7:21, 25) Lyena Yehova apokele akalusengo amaka ya kuteka, icinama calenga 4 baliconawile, kabili “abantu ba mushilo aba Wapulamo” babapeele ubufumu umuyayaya.—7:26, 27.
16. Finshi fyacitikile impaanga iilume ne mbushi iilume ifyo Daniele aseseme mu cipandwa 8?
16 Impaanga iilume ne mbushi iilume. (8:1-27) Mu mwaka wa 551 ninshi Yesu talaisa pano isonde, Daniele amwene icimonwa ica mpaanga iilume iyakwete insengo shibili. Iyi mpaanga yaleimininako amabufumu ya bena Madai na bena Persia. Ilyo papitile umwaka umo, mu 550, aya amabufumu yabili yaishileba ubufumu bumo kabili Sailasi e wali imfumu. Mu cimonwa, Daniele amwene imbushi iyakwete ulusengo ulukalamba yaipaya impaanga iilume. Iyi imbushi iilume yaleimininako icalo ca Grisi. Ulusengo lwa iyi mbushi iilume lwalikontweke kabili apo lwakontweke pamenene insengo 4. Ulusengo lumo pali ishi insengo 4 lwaishileba imfumu iya maka. Mu nshita ya ku mpela, iyi mfumu yali-isansabike kabili yalyonawile incende ya mushilo. Pa numa ya nshiku 2,300, incende ya mushilo yaali no kuba ifyo yaali pa kubala. Na mu kulekelesha iyi mfumu baliyonawile, ‘nomba te minwe ya muntu yayonawile.’—8:25.
17. Finshi Daniele aishibe pa numa ya kupaapaata Yehova?
17 Imyaka 70 ne milungu 70. (9:1-27) Nalimo cali ni mu mwaka wa 539 ninshi Yesu talaisa pano isonde, ilyo Daniele aumfwikishe ubusesemo ubwalelanda ukuti Yerusalemu baali no kuyonaula pa myaka 70. Alilwike ukuti iyi imyaka 70 yali mu kukumana. Ilyo papitile imyaka nalimo ibili, Sailasi aebele abaYuda ukuti babwelelemo ku Yerusalemu. c (2 Imila. 36:23; Esra 1:1-11; 2:64) Daniele apaapeete Yehova ukuti alenge abantu bakwe batampe ukulamupepa pe tempele na kabili. Malaika Gabriele aishile kuli Daniele no kumweba pa “milungu 70.” Umulungu umo walelepa imyaka 7. (9:24, futunoti.) Ubu busesemo bulalanda pa fintu ifingi ifyali no kucitika: Yehova aali no kubelela abantu bakwe uluse pa membu shabo; baali no kukuula Yerusalemu cipya cipya; Yesu aali no kuba Mesia kabili baali no kumwipaya; “umusumba ne ncende ya mushilo” baali no kufyonaula; icipangano cali no kutwalilila mpaka ku mpela ya mulungu walenga 70; kabili pa kati ka uyu mulungu, abantu baali no kuleka ukulatuula amalambo.—9:26.
18. Bushe filya Daniele amwene mu cimonwa imfumu shilelwishanya, filenga twaishiba cinshi pa “nshiku sha ku mpela”?
18 Imfumu ishalelwishanya. (10:1–12:13) Mu mwaka wa 536 ninshi Yesu talaisa pano isonde, ilyo Daniele aali ne myaka nalimo 100, Yehova amulangile icimonwa ca kulekeleshako, e kutila icimonwa ca “nshiku sha ku mpela.” (10:14) Daniele aishileishiba ukuti imfumu ya bena Persia ne mfumu ya bena Grisi shalelwishanya. Na mu kulekelesha, ubufumu ubwa maka bwa-akanikene mu mabufumu 4. Na kabili, imfumu ya ku kapinda ka ku kuso ne mfumu ya ku kapinda ka ku kulyo shatampile ukulwishanya, pantu imfumu imo na imo yalefwaya ukukwata amaka pa mabufumu yonse. Pali ilya nshita, icifulo ca kwa Lesa ica mushilo balicikoweseshe, balifumishepo umutuulo wa lyonse kabili balibikilepo “ica bunani icileta ubonaushi.” (11:29-31) Mu nshita ya ku mpela, ishi imfumu shali no kulalwishanya. Pa numa, imfumu ya ku kapinda ka ku kuso yaingile mu “calo Icayemba.” (11:40-45) Mu nshita ya bucushi, Mikaele akemininako abantu ba kwa Lesa aba mushilo. Malaika aipwishe ati: “Ni lilali ifi ifipesha amano fikapwa ukucitika?” Lyena malaika umbi alandile pa nshita shitatu na hafu. Pa numa, malaika alandile pa nshita shibili, e kutila inshita ya nshiku 1,290 ne ya nshiku 1,335. Malaika aebele Daniele ukuti aali no kutuusha. Lyena aali no kwima ilyo ‘inshiku shakwe isha kulolela shali no kupwa.’ (12:6, 7, 11-13) Ilyo Daniele apwishishe fye ukumona icimonwa, alipwishishe no kulemba ibuuku ilyakwata ishina lyakwe.
Finshi Mwasambilila Muli Ili Ibuuku?
-
1. KUTI MWABA SANA CIBUSA WA KWA YEHOVA
-
a. Bushe Yehova atwalilile shani ukuba uwa cishinka kuli cibusa wakwe Daniele? (1:9, 17; 2:23; 6:22; 9:4) Bushe ifi filemusambilisha finshi pali Yehova?
-
b. Mwi buuku lya kwa Daniele, ishina lya kwa Lesa lyabamo imiku 19. Imiku 14 pali iyi miku 19, Daniele alumbwile ishina lya kwa Lesa ilyo alepepa. (9:4-19) Finshi tulingile ukulabikako sana amano ilyo tulepepa, kabili mulandu nshi? (Mat. 6:9)
-
-
2. ISHIBENI BWINO IFYABA MULI ILI IBUUKU
-
a. Bushe ifyaba pali Daniele 7:13, 14, 18 fyakuma shani ilyashi ilikalamba ilyo Baibo ilandapo ne fyo Yehova afwaya? (Ukus. 1:6; 14:1)
-
b. Bushe ifyaba pali Daniele 9:24-27 kuti fyalenga shani mwaishiba umwaka uo Yesu aishileba Mesia? (Moneni Akabokoshi 27-A.) Finshi fimbi Daniele asobele muli ubu busesemo, kabili ni lilali fyafikilishiwe?
-
-
3. MULECITA IFYO MWASAMBILILAKO
-
a. Ilyo Daniele na banankwe balebombela kwi sano ilyali ukutali no kwashele abafyashi babo, matunko nshi bacimfishe? (1:3-8) Finshi abafyashi bengasambililako kuli ili lyashi?
-
b. Daniele alebombela Yehova lyonse. (6:16, 20) Nampo nga muli baice nelyo muli bakalamba, finshi mwingasambililako ku fyo Daniele atwalilile ukubombela Yehova ne cishinka inshita yonse iyo aali no mweo? (Esek. 14:14; Dan. 10:11, 19; moneni Akabokoshi 27-B.)
-
-
4. FINSHI FIMBI MWASAMBILILA MULI ILI IBUUKU?
a Mwi buuku lya kwa Daniele mwaliba ifyebo na fimbi ifingi ifishaba mu mabuuku yambi aya Amalembo ya CiHebere. Ku ca kumwenako, ni mwi buuku lya kwa Daniele fye balumbula amashina ya bamalaika kabili e mwaba fye na mashiwi ya kuti “inshita ya ku mpela.”—8:17; 9:21; 12:1.
b Abanankwe ba kwa Daniele baishibikilwa sana ku mashina ayo abena Babiloni babenike, Shadraki, Meshaki, Abednego. Daniele ena bamwinike ati Belteshasari.—1:6, 7.
c Sailasi afwile aebele abaYuda ukuti babwelelemo ku Yerusalemu mu mwaka wa 537 ninshi Yesu talaisa pano isonde. AbaYuda bafikile mu Yerusalemu mu mweshi walenga 7 uwa Tishri muli ulya wine mwaka. Pali iyi nshita, e lyo imyaka 70 yakumene bwino bwino ukutula apo icalo ca Yuda no musumba wa Yerusalemu fyabelele “icibolya.” Kanshi Sailasi afwile abalekele ukuti baye ku kutendeka kwa mwaka wa 537 ninshi Yesu talaisa pano isonde.—2 Imila. 36:20-23; 2 Isha. 25:22-26; Esra 3:1, 2.

