Usa nga Libro nga imo Masasarigan—Bahin 1
An Ehipto ha Kasaysayan han Biblia
An Biblia iginsurat ha sulod hin mga 1,600 ka tuig. An kasaysayan ngan mga tagna hito konektado ha pito nga gahum ha kalibotan: Ehipto, Asirya, Babilonya, Medo-Persia, Gresya, Roma, ngan Anglo-America. An tagsa hito hihisgotan ha usa nga serye han pito nga artikulo. Ano an katuyoan hini? Basi ipakita nga an Biblia masasarigan ngan giniyahan han Dios ngan an mensahe hito naghahatag hin paglaom nga matatapos an pag-antos nga resulta han sayop nga pagmando han tawo.
AN Ehipto, nga kilala tungod han mga piramid ngan han Salog Nilo, amo an siyahan nga gahum ha kalibotan ha kasaysayan han Biblia. Ilarom han pagmando hito naporma an nasud han Israel. Hi Moises, nga nagsurat han siyahan nga lima nga libro han Biblia, natawo ngan gintutdoan ha Ehipto. Nasuporta ba an sekular nga kasaysayan ngan arkeolohiya ha ginsurat ni Moises mahitungod hito nga kadaan nga nasud? Pansina an pipira nga ehemplo.
Masasarigan nga Kasaysayan
Mga titulo ngan termino.
An pagin husto han kasaysayan kasagaran na nga makikita ha mga detalye—ha mga kustomre, surundon ha husto nga panggawi, mga ngaran ngan titulo han mga opisyal, ngan iba pa. May kalabotan hini, husto ba an mga detalye han siyahan nga duha nga libro han Biblia, an Genesis ngan Exodo? Mahitungod ha rekord han Genesis parte kan Jose nga anak han patriarka nga hi Jacob, sugad man ha libro han Biblia nga Exodo, hi J. Garrow Duncan nagsiring ha iya libro nga New Light on Hebrew Origins: “[An parasurat han Biblia] maaram gud han linggwahe, mga kustomre, mga gintotoohan, kinabuhi ha palasyo, ngan mga surundon ha husto nga panggawi ngan paagi han pagmando ha Ehipto.” Hiya nagdugang: “Gin-unabi [han parasurat] an eksakto nga titulo nga ginagamit ngan kon ano gud an pagkagamit hito ha panahon nga gin-unabi ito. . . . Ngani, an paggamit han pulong nga Paraon ha iba-iba nga panahon amo an pinakamakakombinse nga pamatuod nga an mga parasurat maaram gud han mga butang parte ha Ehipto nga nakarekord ha Daan nga Tugon ngan masasarigan hira.” Hi Duncan nagsiring liwat: “Husto an pagsaysay [han parasurat] kon nagsusumat hiya mahitungod ha panggawi ngan paagi han pagyakan han mga tawo kon naatubang ha Paraon.”
An binulad nga mga briks nga hinimo ha uhot gin-gagamit la gihapon yana ha Ehipto
Panhimo hin briks.
Han an mga Israelita uripon ha Ehipto, naghimo hira hin mga briks nga tikang ha lapok nga ginhaloan hin uhot basi magin panparig-on. (Exodo 1:14; 5:6-18) a Pipira ka tuig na an naglabay, an libro nga Ancient Egyptian Materials and Industries nagsiring: “Ha Ehipto komon gud [an panhimo hin briks], ngan an binulad nga mga briks amo la gihapon an kasagaran nga ginagamit nga materyales ha pagpanukod sugad han ha kadaan nga panahon.” Gin-unabi liwat han libro “an nahiaraan han mga Ehiptohanon nga paggamit hin uhot ha paghimo hin mga briks,” salit nasuporta ini ha dugang nga detalye nga nakarekord ha Biblia.
Pipira nga gamit ha pag-ahit han usa nga Ehiptohanon—labaha ngan espiho
Pag-ahit.
An Hebreo nga kalalakin-an ha kadaan nga panahon nagpapatubo hin bungot. Pero an Biblia nagsusumat ha aton nga hi Jose nag-ahit antes umatubang ha Paraon. (Genesis 41:14) Kay ano nga nag-ahit hiya? Basi magpahiuyon ha kustomre ngan surundon ha husto nga panggawi han mga Ehiptohanon, kay para ha ira an pagkaada bungot tigaman han pagin mahugaw. “Iginhahambog [han mga Ehiptohanon] an ira pagin waray bungot,” an siring han libro nga Everyday Life in Ancient Egypt. Ngani, nakit-an ha mga lubnganan an mga gamit para ha pag-ayos sugad han mga labaha, tsani, ngan espiho, upod na an mga surudlan hito. Klaro nga hi Moises metikuloso nga parasurat. Ito liwat an masisiring ha iba nga mga parasurat han Biblia nga nagrekord han mga panhitabo parte ha kadaan nga Ehipto.
Negosyo.
Hi Jeremias, nga nagsurat han duha nga libro han Mga Hadi, nag-unabi hin espisipiko nga mga detalye parte ha pagpalit ngan pagbaligya ni Hadi Solomon hin mga kabayo ngan karuwahe ha mga Ehiptohanon ngan mga Hiteo. An Biblia nasiring nga an usa nga karuwahe nagkakantidad hin “600 ka bug-os nga silber, ngan an usa nga kabayo . . . 150,” o 25 porsyento han kantidad han usa nga karuwahe.—1 Hadi 10:29.
Sumala ha libro nga Archaeology and the Religion of Israel, ginpamatud-an han Griego nga historyador nga hi Herodotus ngan han nadiskobrehan han mga arkeologo nga ha panahon han paghadi ni Solomon, mainuswagon nga negosyo an pagpalit ngan pagbaligya hin mga kabayo ngan karuwahe. Ngani, “ginkaurosahan nga an kabalyo han upat . . . nga kabayo usa nga karuwahe han mga Ehiptohanon,” siring hito nga libro, nga nasuporta ha mga detalye nga gin-uunabi ha Biblia.
Pakiggirra.
Hi Jeremias ngan hi Ezra nag-unabi liwat han pagsulong ni Paraon Sisak ha Juda, ngan espisipiko nga nagsiring hira nga nahitabo ito “ha ikalima ka tuig ni Hadi Rehoboam [han Juda],” o han 993 B.C.E. (1 Hadi 14:25-28; 2 Cronicas 12:1-12) Ha sulod hin maiha nga panahon, ha Biblia la mababasa an rekord mahitungod hito nga pagsulong. Katapos, may nadiskobrehan nga inukit ha pader han usa nga templo han mga Ehiptohanon ha Karnak (kadaan nga Tebes).
Makikita ha inukit hi Sisak nga natindog ha atubangan han dios nga hi Amon, ngan nakaalsa an kamot ni Sisak basi kastiguhon an mga bihag. Nakarekord liwat an mga ngaran han nasakop nga mga bungto ha Israel, ngan damu hito an gin-unabi han Biblia. Dugang pa, mababasa dida hito “An Uma ni Abram”; ini an pinakasiyahan nga rekord ha Ehipto nga nag-uunabi kan Abraham, usa nga ulo han pamilya nga ginhihisgotan ha Biblia.—Genesis 25:7-10.
Klaro nga diri hinimo-himo la nga istorya an iginsurat han mga parasurat han Biblia. Maaram hira nga may baratunon hira ha Dios, salit iginsurat nira kon ano an tinuod, bisan kon makaarawod ito—sugad han mga kadaogan ni Sisak ha Juda. An sugad nga pagin tangkod iba gud kay ha ginpaopay ngan pinasobrahan nga mga rekord han mga eskriba ha kadaan nga Ehipto, nga diniri pagrekord hin bisan ano nga bangin maghatag hin kaarawdan ha ira mga magmarando o katawohan.
Masasarigan nga mga Tagna
Hi Jehova nga Dios, nga Awtor han Biblia, amo gud la an husto nga makakagtagna han mahitatabo ha tiarabot. Pananglitan, tigamni an iya iginpatagna kan Jeremias mahitungod han duha nga syudad ha Ehipto—an Memfis ngan Tebes. An Memfis, o Nof, usa hadto nga prominente nga sentro han komersyo, politika, ngan relihiyon. Pero an Dios nagsiring: “An Nof magigin makaharadlok nga kagubaan; susunugon ito ngan mawawad-an hin umurukoy.” (Jeremias 46:19) Ngan ito an nahitabo. An libro nga In the Steps of Moses the Lawgiver nasiring nga “an daku hinduro nga mga guba han Mempis” gin-angkon han nananakop nga mga Arabo, ngan dida hira nagkuha hin materyales para ha pagtukod. Nagsiring liwat ito nga yana “ha sulod han kadaan nga syudad waray usa nga bato nga nautwal ha bawbaw han itom nga tuna.”
Ini nga natumba nga daku gud nga estatwa nga nahiagian hirani ha Memphis natindog hadto nga may kahitas-on nga mga 12 ka metro
An Tebes, nga gintatawag hadto nga No-amon o No, nag-antos hin puropariho nga kahimtang, upod han waray gahum nga mga dios hito. Mahitungod hini nga kadaan nga kapital han Ehipto ngan nangunguna nga sentro han pagsingba ha dios nga hi Amon, hi Jehova nagsiring: “Yana akon sisirotan hi Amon . . . , an Paraon, an Ehipto ngan an iya mga dios . . . Ngan itutubyan ko hira . . . kan Hadi Nabucodonosor han Babilonya.” (Jeremias 46:25, 26) Sugad han igintagna, ginsakop han hadi han Babilonya an Ehipto ngan an prominente nga syudad hito nga No-amon. Ngan katapos atakehon han Persiano nga magmarando nga hi Cambyses II ito nga syudad han 525 B.C.E., hinay-hinay ito nga nagtikaluya, tubtob nga bug-os nga ginbungkag ito han mga Romano. Oo, an Biblia diri pariho ha iba nga mga libro tungod kay husto an mga tagna hito, salit makakasarig kita ha ginsisiring hito mahitungod han aton tiarabot.
Paglaom nga Imo Masasarigan
An pinakasiyahan nga tagna nga nakarekord ha Biblia iginsurat ni Moises ha panahon nga an Ehipto an gahum ha kalibotan. b Ini nga tagna, nga mababasa ha Genesis 3:15, nasiring nga papahinaboon han Dios nga magkaada hin “tulin” nga magdudugmok kan Satanas ngan ha iya “tulin”—an mga nasubad ha magraot nga buhat ni Satanas. (Juan 8:44; 1 Juan 3:8) Napamatud-an nga an nangunguna nga bahin han “tulin” han Dios amo an Mesias, hi Jesu-Kristo.—Lucas 2:9-14.
An Kristo magmamando ha bug-os nga tuna, ngan iya wawad-on an tanan nga karaotan ngan an diri patas nga mga gobyerno han tawo. Waray na ‘tawo nga magmamando ha iya igkasi-tawo ha iya ikakadaot.’ (Eclesiastes 8:9) Dugang pa, pariho kan Josue hadto, nga nanguna ha Israel ngadto ha Tuna nga Iginsaad, talwas nga papangunahan ni Jesus an “usa nga daku nga grupo” han mga tawo nga may kahadlok ha Dios ngadto ha mas maopay gud nga “Tuna nga Iginsaad”—usa nga ginlimpyohan nga tuna nga hihimoon nga bug-os-kalibotan nga paraiso.—Pahayag 7:9, 10, 14, 17; Lucas 23:43.
Ito nga maopay gud nga paglaom nagpapahinumdom ha aton han usa pa nga tagna nga iginrekord ha panahon han kadaan nga Ehipto. Ini nga tagna, nga mababasa ha Job 33:24, 25, nasiring nga tatalwason han Dios an mga tawo bisan tikang “ha buho,” o ha lubnganan, pinaagi ha pagbanhaw ha ira. Oo, labot ha mga titipigan nga buhi ha tiarabot nga pagbungkag ha magraot, minilyon nga mga patay yana an bubuhion nga may paglaom nga mabuhi ha waray kataposan ha Paraiso dinhi ha tuna. (Buhat 24:15) “An tolda han Dios aada ha katawohan,” siring han Pahayag 21:3, 4. “Papahiron niya an ngatanan nga luha ha ira mga mata, ngan mawawara na an kamatayon, pati an kabidoan, pagtangis, ngan kasakit.”
Masasarigan nga kasaysayan ngan tagna—ito nga tema ipapadayon ha sunod nga artikulo hini nga serye, nga magpupokus ha kadaan nga Asirya, an gahum ha kalibotan katapos han Ehipto.
a Kon waray ka Biblia pero may access ka ha Internet, puydi mo gamiton an imo gadyet basi kitaon an mga teksto ha www.jw.org/war. Didto makikita mo an kahon nga “Basaha an Biblia Online.”
b An tagna nga nakarekord ha Genesis 3:15 ginsiring han Dios ha garden han Eden ngan ha urhi iginrekord ni Moises.