NANELIKADO an kinabuhi ni Moises han natawo hiya. Kaupod hiya ha katawohan nga tikang ha nagbuburobalhin nga mga pamilya nga inukoy ha Ehipto kaupod han ira tatay nga hi Jacob, o Israel, basi makatalwas ha gutom. Damu ka dekada nga murayaw an ira pagkinabuhi upod han mga Ehiptohanon. Pero ha urhi, nagkaada makaharadlok nga pagbag-o. Ini an siring han usa nga masasarigan nga report parte ha kasaysayan: “Nagkaada ha Ehipto hin bag-o nga hadi . . . Salit nagsiring hiya ha iya katawohan: ‘Kitaa! An katawohan han Israel mas damu ngan mas makusog kay ha aton. Magin tuso kita ha aton pagtratar ha ira. Kay kon diri, padayon hira nga magdadamu.’ ” Ano an ira plano? Pugngan an pagdamu han mga Israelita pinaagi ha ‘pag-uripon ha ira ha madarahog nga paagi’ ngan ha urhi pinaagi ha pagsugo ha Hebreo nga mga partera nga kon magpapaanak hira, patayon an ngatanan nga bata nga lalaki. (Exodo 1:8-10, 13, 14) Pero tungod han kaisog hini nga mga partera nga waray sumunod ha sugo han hadi, nagdamu la gihapon an mga Israelita. Salit an hadi han Ehipto nagsugo: “Iglabog niyo ha Salog Nilo an kada natatawo nga bata nga lalaki.”—Exodo 1:22.

An Israelita nga mag-asawa nga hira Amram ngan Jokebed “waray . . . mahadlok ha sugo han hadi.” (Hebreo 11:23) Nag-anak hi Jokebed hin lalaki nga ha urhi iginhulagway nga “makaruruyag . . . ha pagkita han Dios.” a (Buhat 7:20, footnote) Bangin nasantop nira nga ini nga bata inuyonan han Dios. Anoman an kahimtang, waray nira isurender an ira anak para patayon. Bisan kon manelikado an ira kinabuhi, nagdesisyon hira nga itago hiya.

Katapos hin tulo ka bulan, diri na hi Moises kaya itago han iya mga kag-anak. Tungod kay waray na hira iba nga opsyon, may ginbuhat hira. Iginbutang ni Jokebed ha papiro nga basket an minasus-an ngan ginpalutaw ha Salog Nilo. Diri hiya maaram nga hi Moises magigin importante gud nga tawo!—Exodo 2:3, 4.

Damu nga eskolar yana an natoo nga hinimo-himo la ito nga mga panhitabo. An Christianity Today nasiring: “An tinuod, an mga arkeologo waray nakita nga bisan ano nga direkta nga ebidensya parte ha [mga tuig] nga an mga anak ni Israel temporaryo nga inukoy ha Ehipto.” Bisan kon posible nga waray direkta nga pamatuod, damu an diri direkta nga ebidensya nga makakatoo kita ha rekord ha Biblia. Hi James K. Hoffmeier, usa nga eksperto parte ha kadaan nga Ehipto, nagsiring ha iya libro nga Israel in Egypt: “Klaro nga iginpapakita han mga impormasyon nga nakuha han mga arkeologo nga hadto an Ehipto agsob kadtoan han mga katawohan han Levant [mga nasud ha ligid han este nga bahin han Mediteraneo], labi na tungod han mga problema ha klima nga nagresulta hin huraw . . . Salit tikang han mga 1800 tubtob 1540 B.C., an Ehipto makaruruyag nga lugar nga balhinan han mga tawo nga Semitico an yinaknan ha weste nga bahin han Asia.”

Dugang pa, maiha na nga ginkakarawat nga husto an paghulagway han Biblia parte ha panguripon ha Ehipto. Ini an siring han libro nga Moses—A Life: “An rekord han Biblia parte ha panraugdaog ha mga Israelita baga hin ginpapamatud-an han usa nga painting nga kasagaran na nga makikita ha mga lubnganan ha kadaan nga Ehipto, diin detalyado nga iginhuhulagway an usa nga grupo hin mga uripon nga naghihimo hin mga briks nga tikang ha lapok.”

An pagkahulagway han Biblia ha gutiay nga basket nga gin-gamit ni Jokebed uyon liwat ha nadiskobrehan han mga arkeologo. An Biblia nasiring nga hinimo ito ha papiro, nga sumala ha Commentary ni Cook, “kasagaran na nga ginagamit han mga Ehiptohanon ha paghimo hin magaan ngan malaksi nga mga baluto.”

Pero makuri ba toohan nga an lider han usa nga nasud magsusugo han waray kalooy nga pamatay ha mga minasus-an? Ini an iginpapahinumdom ha aton han eskolar nga hi George Rawlinson: “An pamatay hin mga minasus-an . . . komon nga ginhihimo ha iba-iba nga panahon ngan lugar, ngan ginhuhunahuna sugad nga gutiay la nga butang.” Bisan ha moderno nga panahon, nahitabo liwat an makangingirhat nga pamatay hin damu nga tawo. Bangin makaharadlok an rekord ha Biblia, pero may pamatuod nga nahitabo gud ito.

Ginsiguro ni Jokebed nga magigin talwas an iya minasus-an nga anak. Iya “ginpalutaw [an basket] ha butnga han katangboan hirani ha ligid han Salog Nilo.” Posible gud nga usa ito nga lugar diin ginlalaoman niya nga may makakakita han basket. Napakada an anak nga babaye han Paraon basi kumarigo, bangin regular pa ngani. b—Exodo 2:2-4.

An gutiay nga basket madagmit la nga nakita. “Han iya [anak nga babaye han Paraon] ito gin-abrihan, nakita niya an bata, ngan an bata nga lalaki nagtitinangis. Nalooy hiya ha bata, pero nagsiring hiya: ‘Usa ini han mga anak han mga Hebreo.’ ” Salit nagdesisyon ini nga prinsesa han Ehipto nga ampunon an bata. Anoman an iginngaran hini nga bata han iya mga kag-anak, nahingalimtan na gud ito. Yana, kilala hiya ha bug-os nga kalibotan sugad nga Moises c—an iginngaran ha iya han iya pinakananay.—Exodo 2:5-10.

Pero makuri ba toohan nga an usa nga prinsesa han Ehipto mag-aampon hin Hebreo nga bata? Diri, kay an relihiyon han mga Ehiptohanon nagtutdo nga an mga buhat nga nagpapakita hin pagkabuotan ginkikinahanglan para makakadto ha langit. May kalabotan ha pag-ampon mismo, an arkeologo nga hi Joyce Tyldesley nagsiring: “An estado han Ehiptohanon nga mga babaye pariho la ha Ehiptohanon nga mga lalaki. Ginlalaoman nga magkaada hira pariho nga mga katungod ha balaud ngan ekonomiya, ngan . . . an mga babaye puydi mag-ampon.” Ngani, nakarekord ha kadaan nga Adoption Papyrus an pag-ampon han usa nga Ehiptohanon nga babaye ha iya mga uripon. May kalabotan ha pagsuhol ha nanay ni Moises sugad nga yaya nga magpapasuso ha iya, ini an siring han The Anchor Bible Dictionary: “An pagbayad ha nanay mismo ni Moises basi mag-ataman ha iya . . . puropariho gud ha mga kustomre nga nakarekord ha mga kontrata han pag-ampon han mga taga-Mesopotamia.”

Yana nga gin-ampon na hi Moises, itatago ba tikang ha iya nga usa hiya han mga Hebreo? Sugad hito an iginpapakita han pipira nga pelikula han Hollywood. Pero iba an iginpapakita han Kasuratan. Maaramon nga naghimo hin paagi an bugto ni Moises nga hi Miriam para an mag-ataman kan Moises an iya mismo nanay nga hi Jokebed. Sigurado nga ini nga babaye nga may kahadlok ha Dios diri magtatago han kamatuoran tikang ha iya anak! Ngan tungod kay an mga bata ha kadaan nga panahon kasagaran na nga ginpapasuso hin pipira ka tuig, damu an higayon ni Jokebed nga magtutdo kan Moises parte ha ‘Dios ni Abraham, ni Isaac, ngan ni Jacob.’ (Exodo 3:6) An duok nga relasyon ni Moises ha Dios nakabulig ha iya, kay han ginhatag na hiya ha anak nga babaye han Paraon, “gintutdoan hi Moises han ngatanan nga kinaadman han mga Ehiptohanon.” An historyador nga hi Josephus nagsiring nga hi Moises usa nga heneral han naggigirra an Ehipto ngan Etiopia, pero diri kita maaram kon tinuod ito. Kondi an Biblia nasiring nga hi Moises ‘gamhanan ha iya mga pulong ngan mga buhat.’ d—Buhat 7:22.

Han 40 anyos na hi Moises, posible gud nga andam na hiya nga magin prominente nga lider ha Ehipto. Puydi unta hiya magin gamhanan ngan riko kon nagpabilin hiya ha panimalay han Paraon. Pero may nahitabo nga nakagbag-o han iya kinabuhi.

Usa ka adlaw, ‘nakakita hi Moises hin Ehiptohanon nga nagkakastigo hin Hebreo nga usa han iya kabugtoan.’ Ha sulod hin damu ka tuig, na-enjoy ni Moises an mga bentaha han pagin Hebreo ngan han pagin Ehiptohanon liwat. Pero han nakita ni Moises nga ginkakastigo an usa niya nga igkasi-Israelita—bangin ha paagi nga posible magresulta hin kamatayon—napagios hiya nga maghimo hin mabug-at nga desisyon. (Exodo 2:11) “Diniri hiya nga tawagon nga anak han anak nga babaye han Paraon, ginpili niya nga maltratuhon kaupod han katawohan han Dios.”—Hebreo 11:24, 25.

May ginhimo dayon hi Moises nga nakagbag-o han iya bug-os nga kinabuhi: “Ginpatay niya an Ehiptohanon ngan gintabonan hin baras.” (Exodo 2:12) Ginbuhat niya ito, diri tungod kay usa hiya nga tawo nga “madagmit bumuto an kasina,” sugad han ginsiring han usa nga kritiko, kondi posible gud nga tungod han iya pagtoo ha saad han Dios nga an Israel tatalwason tikang ha Ehipto—ugaring la kay sayop an iya paagi. (Genesis 15:13, 14) Bangin tungod han kakulang hin eksperyensya, kahuna ni Moises nga an iya ginbuhat makakaaghat ha iya mga igkasi-Israelita nga magrebelde. (Buhat 7:25) Pero nasubo hiya han diniri hira nga kilalahon hiya sugad nga lider. Han nahibaroan han Paraon an mahitungod han pagpatay, napiritan hi Moises nga pumalagiw. Inukoy hiya ha Midian ngan ginpangasawa hi Zipora, an anak nga babaye ni Jethro nga punoan han usa nga nagbuburobalhin nga tribo.

Ha sulod hin 40 ka tuig nga baga hin maiha hinduro, hi Moises nagkinabuhi sugad nga ordinaryo la nga paraataman hin panon, ngan nawarayan na hiya hin paglaom nga magin paratalwas. Pero usa ka adlaw, gintugwayan niya an mga panon ni Jethro ngadto ha usa nga dapit hirani ha Bukid Horeb. Didto, an anghel ni Jehova nagpakita kan Moises ha usa nga naglalaga nga tanom. Imadyina ini nga eksena: ‘Igawas tikang ha Ehipto an mga Israelita nga akon katawohan,’ an Dios nagsugo. Pero nakita ha mga baton ni Moises nga nag-aalang na hiya, naaawod, ngan waray kompyansa. “Hin-o ba ako,” siring niya, “nga makadto ako ha Paraon ngan magpapagawas han mga Israelita tikang ha Ehipto?” Iginsumat pa ngani niya an usa niya nga kaluyahan nga waray ipakita hin tama han pipira nga parahimo hin pelikula: Klaro nga may-ada hiya diperensya ha pagyakan. Iba gud hi Moises kay ha mga bida ha kadaan nga mga susmatanon! Ini nga tawo nagin mapainubsanon na gud ngan malumo tungod han iya 40 ka tuig nga pag-ataman hin mga panon. Bisan kon hi Moises waray kompyansa ha iya kalugaringon, an Dios nasarig nga andam na hiya magin lider!—Exodo 3:1–4:20.

Binaya hi Moises ha Midian, kinadto ha atubangan han Paraon, ngan naghangyo nga pagawson an katawohan han Dios. Han diniri ini nga hadi nga matig-a an ulo, an Dios nagpahinabo hin napulo nga grabe nga peste. An ikanapulo nga peste nagresulta ha kamatay han mga suhag ha Ehipto, ngan ginpagawas gihapon han naalohan nga Paraon an mga Israelita.—Exodo, kapitulo 5-13.

Ini nga mga panhitabo nahibabaroan gud han kadam-an nga magbarasa. Pero tinuod ba nga nahitabo ito hadto? An iba nasiring nga tungod kay waray ngarani an Paraon, sigurado nga hinimo-himo la ini nga istorya. e Pero sumala kan Hoffmeier, nga gin-unabi na, kasagaran na nga gintutuyo han Ehiptohanon nga mga eskriba nga diri ngaranan an mga kaaway han Paraon. Ini an iya pangatadongan: “Sigurado nga an mga historyador diri masiring nga waray mahitabo an pakiggirra ni Thutmose III ha Megido tungod la kay diri nakarekord an ngaran han mga hadi han Kades ngan Megido.” Siring ni Hoffmeier nga waray ngarani an Paraon tungod han “importante nga mga rason may kalabotan ha relihiyon.” An usa nga rason nga waray ngarani han rekord an Paraon, para an pokus mahingadto ha Dios, diri ha Paraon.

Bisan pa hito, diri ginkakarawat han mga kritiko nga damu hinduro nga Judio an urupod nga binaya ha Ehipto. An eskolar nga hi Homer W. Smith nangatadongan nga an pagbaya han sugad kadaku nga grupo “nairekord unta ha kasaysayan han Ehipto o Sirya . . . Mas daku an posibilidad nga an susmatanon mahitungod han pagbaya usa la nga ginbaliko ngan hinimo-himo nga rekord mahitungod han pagpalagiw han pipira la nga Judio tikang ha Ehipto ngadto ha Palestina.”

Oo, waray nabilngan nga rekord ha Ehipto parte hini nga panhitabo. Pero kasagaran na nga diri ginrirekord han mga Ehiptohanon an mga panhitabo nga makaarawod para ha ira o makakapaluya han ira awtoridad. Han hi Thutmose III nagtikang pagmando, nangalimbasog hiya nga siguruhon nga waray mahinunumdom ha nauna nga magmarando nga hi Hatshepsut. Hi John Ray, nga eksperto parte ha kadaan nga Ehipto, nagsiring: “Ginpamarà an iya mga inskripsyon, ginpaderan an iya kwadrado nga mga poste, ngan ginkalimtan an iya mga monumento. An iya ngaran diri makikita ha sumunod nga mga rekord han kasaysayan.” Bisan ha moderno nga panahon, nahitatabo liwat an puropariho hito nga mga pangalimbasog nga bag-uhon o itago an makaarawod nga mga kamatuoran.

May kalabotan naman ha temporaryo nga pag-ukoy ha kamingawan, waray nabilngan nga ebidensya an mga arkeologo, pero dapat ta hinumdoman nga an mga Judio nagbuburobalhin. Waray hira magtukod hin mga syudad; waray hira mananom. Salit posible gud nga haros waray tigaman nga magpapakita nga inukoy hira didto. Pero an makakombinse nga ebidensya hiton temporaryo nga pag-ukoy ha kamingawan makikita ha Biblia mismo. Gin-uunabi ito ha iba-iba nga bahin hini nga sagrado nga libro. (1 Samuel 4:8; Salmo 78; Salmo 95; Salmo 106; 1 Corinto 10:1-5) Makapainteres nga hi Jesu-Kristo nagpamatuod liwat nga tinuod an mga nahitabo ha kamingawan.—Juan 3:14.

Kon sugad, waray ruhaduha nga an rekord han Biblia parte kan Moises katoohan ngan tinuod. Pero nabuhi hiya maiha na nga panahon an naglabay. Ano an mahimo magin epekto ni Moises ha imo kinabuhi yana?