Maaram Ka Ba?

Ano nga ebidensya gawas ha Biblia an nagpapamatuod nga hi Jesus tinuod nga iniksister ha tuna?

▪ Damu nga sekular nga parasurat nga nagkinabuhi waray pag-iha katapos mamatay hi Jesus an espisipiko nga nag-unabi kan Jesus. Usa ha ira hi Cornelius Tacitus nga nagsurat han kasaysayan han Roma ha pagmando han mga emperador. Nagsiring hiya nga may kalabotan han sunog nga nakaugtang han Roma han 64 K.P., hi Emperador Nero an ginsisiring nga responsable hito. Kondi sumala ha iya, nangalimbasog hi Nero nga an grupo nga tinatawag nga Kristiano an basulon. Hi Tacitus nagsurat: “Hi Kristus, nga gintikangan han tawag ha ira, ginpatay ha pagtugot han opisyal nga hi Ponsio Pilato durante han pagmando ni Tiberio.”—Annals, XV, 44.

An historyador nga hi Flavius Josephus nag-unabi liwat kan Jesus. Ha pagkamatuod, ha pagsumat han panhitabo butnga han kamatay ni Pesto, an Romano nga gobernador ha Judea han mga 62 K.P., ngan han pag-abot han masaliwan ha iya nga hi Albinus, hi Josephus nagsiring nga gintirok han Hitaas nga Saserdote nga hi Anas “an mga hukom han Sanhedrin ngan gindara ha ira an tawo nga an ngaran Jakobo, an bugto ni Jesus nga tinatawag nga Kristo, ngan an iba pa.”—Jewish Antiquities, XX, 200 (ix, 1).

Kay ano nga gintawag hi Jesus nga Kristo?

▪ Mababasa ha mga asoy han Ebanghelyo nga han nagpakita an anghel nga hi Gabriel kan Maria ha pagsumat nga magbuburod hiya, nagsiring hi Gabriel nga pagngangaranan niya an iya anak hin Jesus. (Lukas 1:31) Ini nga ngaran komon ha mga Judio hito nga panahon. Ngani, gawas han Biblia, an Judio nga historyador nga hi Josephus nag-unabi hin 12 pa ka tawo nga may-ada hito nga ngaran. An anak ni Maria gintawag nga “[an] Nasaretnon,” nga tigaman nga hiya an Jesus nga taga-Nasaret. (Markos 10:47) Nakilala liwat hiya sugad nga “an Kristo,” o Jesu-Kristo. (Mateo 16:16) Ano an kahulogan hini?

An pulong nga “Kristo” tikang ha Griego nga Khri·stosʹ, an katugbang han Hebreo nga Ma·shiʹach (Mesias). Inin duha nga pulong literal nga nangangahulogan hin “Dinihogan nga Usa,” ngan husto nga gin-gamit liwat ha iba antes kan Jesus. Pananglitan, hira Moises, Aaron, ngan Hadi David ginsisiring nga dinihogan, nagpapasabot nga gintagan hira han Dios hin katungdanan nga may responsabilidad ngan awtoridad. (Lebitiko 4:3; 8:12; 2 Samuel 22:51; Hebreo 11:24-26) Hi Jesus, an igintagna nga Mesias an nangunguna nga representante ni Jehova. Salit, husto la nga tawagon hiya nga “Kristo, an Anak han buhi nga Dios.”—Mateo 16:16; Daniel 9:25.

[Retrato ha pahina 15]

Hulagway ni Flavius Josephus sumala han usa nga pintor