Diccionario
A C CHʼ G H J K M N O P S T TZ TZʼ X Y
A
ambʼil jaʼlo.
Atzun traducción tiʼj yol griego aiṓn aj tyolin tiʼjju in nikʼ toj jun ambʼil moqa tyemp. Aj tyolin Biblia tiʼj ambʼil jaʼlo, atz in yolin tiʼjju in nikʼ twitz txʼotxʼ ex tiʼj kyanqʼibʼil xjal (2Ti 4:10). Tej ttzaj tqʼoʼn Dios Ley kye xjal te Israel, xi tzyet jun ambʼil ok qʼoʼn tbʼi te kyqʼijlalil israelita moqa kyqʼijlalil judiy. Ex ajbʼen chojbʼil xi tqʼoʼn Jesús tuʼn Dios tuʼn t-xi tzyet juntl ambʼil aju ten mas toklen kyukʼil skʼoʼn maj moqa ungid. Kubʼ techlaʼn Ley junjun tiʼ iltoq tiʼj tuʼn tbʼaj toj ambʼil tzul ex xi tzyet tuʼn tjapun twi tej t-xi tqʼoʼn Jesús tchwinqlal tuʼn qklet. Aj tyolin tiʼj mas te jun ambʼil, atz in yolin kyiʼj junxichaq tiʼ e ikʼ moqa che kbʼajel (Mt 24:3; Mr 4:19; Ro 12:2; 1Co 10:11). Jyonxa qe yol CONCLUSIÓN DEL SISTEMA.
arcángel.
A tzʼelpuna yol lu ‹nejenel kye anjel›. Aqeju tnejel letra arc a tzʼelpun ‹nejenel› moqa ‹jefe›. Oʼkx in yolin tqanil lu tiʼj jun arcángel ex axju in tzaj tqʼamaʼn Biblia. Tuʼn jlu, jaku tzʼel qnikʼ tiʼj qa oʼkx jun arcángel at ex in tzaj tqʼamaʼn Biblia qa Miguel tbʼi (Da 12:1; Jud 9; Ap 12:7).
C
César.
Atzun t-apellid jun familia te Roma, pero yajxitl ajbʼen kyuʼn xjal tej kyyolin kyiʼj rey e kawin toj Roma. In tzaj tqʼamaʼn Biblia kybʼi junjun rey lu ik tzeʼn Augusto, Tiberio ex Claudio. Mintiʼ in tzaj tqʼamaʼn tbʼi Nerón, pero ax ikx ok te jun César. Kyoj uʼj e kubʼ tzʼibʼin tiʼj Biblia toj griego, ax ikx in najbʼen yol César kyiʼj aj kawil ten chʼin moqa nim kyoklen (Mr 12:17; Hch 25:12).
chʼixtoq tpon ambʼil tuʼn tula.
Kyoj junjun contexto toj Tyol Dios kubʼ tzʼibʼin toj griego, atz in yolin tiʼj ambʼil tej t-xi tzyet tuʼn tkawin Qajaw Jesucristo toj kyaʼj. Xi qʼoʼn toklen Qajaw Jesucristo moqa Mesías te Rey kyoj bʼajsbʼil qʼij tiʼj ambʼil qʼiʼn quʼn jaʼlo. Aj tyolin Biblia tiʼj ambʼil chʼixtoq tul Cristo, nya a tzʼelpuna qa noq jun rat tzul ex kʼajel juntl maj. Sino in yolin tiʼj jun ambʼil nim tqan (Mt 24:3).
CHʼ
G
Gehena.
Jun lugar plan Hinón tbʼi, pero ok qʼoʼn tbʼi te Gehena toj griego. Atztoq taʼ tiʼjxi ojtxe tnam Jerusalén nqayin jatumel in netz Qʼij (Jer 7:31). Toj lugar lu kubʼ kypatin moqa kubʼ kytzʼeysaʼn xjal tzʼis. Ex aqeju profecía in che yolin tiʼj in tzaj kyqʼamaʼn qa che kbʼelex maquʼn kyimni toj (Jer 7:32; 19:6). Mintiʼ jun prueba o kanet qa e kux xoʼn xjal moqa txkup itzʼ toj Gehena tuʼn kykubʼ patin moqa tuʼn kysufririn. Tuʼntzunju mintiʼ in kubʼ techlaʼn jun lugar nya qʼanchaʼl jatumel in xiʼ kyanmi kyimni tuʼn kysufririn toj qʼaqʼ te jumajx. Tej tyolin Jesús ex qe tdiscípulo tiʼj Gehena, atztoq in che yolin tiʼj jun kastiw te jumajx aju tok tbʼi te tkabʼin kamik ex najsbʼil te jumajx (Ap 20:14; Mt 5:22; 10:28).
H
Herodes.
Atzun t-apellid jun familia xi qʼoʼn toklen tuʼn Roma tuʼn tgobernarin kyibʼaj judiy. Ok ojtzqiʼn twitz Herodes el Grande kyuʼn xjal tuʼnju jaw tbʼinchaʼn juntl maj templo toj Jerusalén. Ax ikx tuʼnju tajtoq tuʼn tkubʼ tbʼyoʼn Jesús tej t-xi tqʼamaʼn tuʼn kykubʼ bʼyoʼn tal kʼwal (Mt 2:16; Lu 1:5). Atzunte Herodes Arquelao ex Herodes Antipas, aqeju tkʼwal Herodes el Grande, xi qʼoʼn kyoklen tuʼn kykawin kyibʼaj junjun lugar e ten tjaqʼ tkawbʼil kyman (Mt 2:22). Xi qʼoʼn toklen Herodes Antipas te gobernador kyibʼaj junjun tnam, pero xi kyqʼamaʼn xjal rey te. Kawin Herodes Antipas tej tten Jesús tzalu twitz txʼotxʼ oxe abʼqʼi y nikʼjan ex tej tbʼaj tkyaqilju in tzaj tqʼamaʼn libro te Hechos hasta el capítulo 12 (Mr 6:14-17; Lu 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Hch 4:27; 13:1). Tej tbʼaj jlu, kubʼ bʼyoʼn Herodes Agripa I, aju tchman Herodes el Grande tuʼn jun t-anjel Dios ex oʼkx kawin chʼin ambʼil (Hch 12:1-6, 18-23). Ex kawin tkʼwal te t-xel, aju Herodes Agripa II tbʼi tzmaxi tej kyok meltzʼaj judiy tiʼj Roma (Hch 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32).
hisopo.
Jun tal kʼul nya matij t-xaq ex tqʼabʼ ex ajbʼen kyuʼn xjal tuʼn tok kychitun chikʼ ex aʼ tej tbʼaj kylimpiarin kyibʼ. Ex atzlo in yolin tiʼj jun tal kʼul tok tbʼi te mejorana siria (Origanum maru; Origanum syriacum). Toj Juan 19:29, atzlo in yolin tiʼj mejorana ok kʼaloʼn tiʼj jun tqʼabʼ tzeʼ moqa tiʼj jun tqan kʼul durra tbʼi moqa sorgo común (Sorghum vulgare). Nimtoq tweʼ tqan kʼul lu ex cabal jakutoq pon toj ttziʼ Jesús tuʼn tel ttzʼubʼin vin txʼam tiʼj esponja (Éx 12:22; Sl 51:7).
J
jun xjal in kubʼ tbʼinchaʼn il ex mintiʼ in tzaj tchʼixwi tiʼj.
Atzun traducción tiʼj yol griego asélgueia. Atz in yolin tiʼj jun xjal in kubʼ tbʼinchaʼn junjun tiʼ in nikʼ kyibʼaj tkawbʼil Dios ex mintiʼ in tzaj tchʼixwi tiʼj. Tuʼn tmod, in kubʼ tyekʼin qa mintiʼ in respetarin kye qeju at kyoklen, qa mintiʼ in nok tqʼoʼn toklen ley ex qe nabʼil, axpe ikx qa in che el tikʼun. Nya noq alkyexku nya bʼaʼn in kubʼ tbʼinchaʼn (Gál 5:19; 2Pe 2:7).
K
kach.
Atzun tkach moqa tukʼa jun alumaj. Ajbʼen kyuʼn xjal te tkubʼil aseyt, tinta ex junjuntl tiʼ. Ax ikx ajbʼen kyuʼn tuʼn tqʼajt música ex junjuntl sonido (1Sa 16:1, 13; 1Re 1:39). At maj, in najbʼen yol kach tuʼn tyolin tiʼj tipumal jun xjal moqa jun tnam, aj tkubʼ tiʼj jun tnam tuʼn juntl moqa aj tkambʼan (Dt 33:17; Miq 4:13; Zac 1:19).
M
milla.
Toj Tyol Dios kubʼ tzʼibʼin toj griego, ajbʼen yol lu kyuʼn xjal tuʼn kyyolin tiʼj jun medida ex oʼkx jaku kanet quʼn toj Mateo 5:41. Atzlo in yolin tiʼj jun milla romana aju toj ambʼil jaʼlo in nok te 1,479.5 metros moqa 4,854 pies. Qʼonka twitza tiʼj xnaqʼtzbʼil B14.
muqbʼil.
Aj tkubʼ tzʼibʼin tnejel letra tukʼil minúscula atz in yolin tiʼj jun panteón. Pero aj tkubʼ tzʼibʼin tnejel letra tukʼil mayúscula atz in yolin tiʼj yol hebreo Seol ex tiʼj yol griego Hades. Ex atz in che yolin tiʼj lugar jatumel in che ojlan kyimni. Ax ikx a tzʼelpuna qe yol lu qa mintiʼ jun tiʼ in bʼant kyuʼn kyimni ex qa mintiʼ jun tiʼ naʼn kyuʼn (Gé 47:30; Ec 9:10; Hch 2:31).
N
najsbʼil il.
Kyoj uʼj e kubʼ tzʼibʼin toj hebreo tiʼj Tyol Dios at toklen kyukʼil sacrificio xi kyqʼoʼn xjal tuʼn kyok laqʼeʼ ttxlaj Dios ex tuʼn kykʼulin te. Tjaqʼ Tley Moisés, mas toj Qʼij te Najsbʼil Il kubʼ ikʼsaʼn junjun abʼqʼi, e kubʼ patin sacrificio tuʼn tchjet kyil teyele junjun xjal ex tuʼn til tkyaqil tnam, tuʼntzun kyten bʼaʼn juntl maj tukʼil Dios. Aqeju sacrificio lu kubʼ kyechlaʼn sacrificio bʼant tuʼn Jesús, aju kubʼ tnajsaʼn kyil xjal te jumajx. Iktzun tten xi tqʼoʼn Jehová oportunidad kye kykyaqil xjal tuʼn kyten bʼaʼn juntl maj tukʼil (Le 5:10; 23:28; Col 1:20; Heb 9:12).
O
oʼkxku.
P
Pascua.
Jun fiesta kubʼ kyikʼsaʼn xjal te Israel tkyaqil abʼqʼi tuʼn ttzaj kynaʼn qʼij tej kyetz tzaqpiʼn toj Egipto ex tzaj kynaʼn toj 14 te abib moqa nisán. Kubʼ kybʼyoʼn jun rit moqa jun tal chiv ex okx kytxoʼn moqa kykʼasin chibʼj tuʼn t-xi kywaʼn junx kyukʼil junjun verdura kʼa ex pan mintiʼ levadura toj (Éx 12:27; Jn 6:4; 1Co 5:7).
S
sábado.
Jun yol toj hebreo a tzʼelpun ‹ojlabʼil› moqa ‹ma kubʼaj›. Qʼiʼntoq siete qʼij tuʼn jun seman judiy ex atoq sábado último qʼij. Xi tzyet toj viernes tej tkux bʼaj Qʼij ex kubʼaj toj sábado tej tkux bʼaj Qʼij. Oʼkx qe pal e aqʼunan toj qʼij sábado, atzun kye xjal mintiʼtoq tuʼn t-xi kybʼinchaʼn jun aqʼuntl. Tej tkubʼ kyikʼsaʼn judiy junjuntl fiesta ik tzeʼn tej tikʼ siete abʼqʼi moqa 50 abʼqʼi, ax ikx ok kyqʼoʼn tbʼi te sábado. Kyoj abʼqʼi ik tzeʼn jlu, kyaj kyqʼoʼn xjal txʼotxʼ tuʼn tojlan ex mintiʼ e ok obligarin xjal tuʼn t-xi kychjoʼn kykʼas. Nyatoq kwest tuʼn t-xi kybʼinchaʼn xjal aju tzaj tqʼamaʼn Tley Moisés tiʼj qʼij sábado, pero kubʼ kyqʼoʼn nejenel kye okslabʼil junjuntl kawbʼil mas kwest. Tuʼn jlu, tej tten Jesús tzalu twitz Txʼotxʼ, mas kwest ela toj kywitz xjal tuʼn tjapun kyuʼn (Éx 20:8; Le 25:4; Lu 13:14-16; Col 2:16).
Sanedrín.
Jun tribunal nim toklen ten kyxol xjal judiy ex atz ten toj Jerusalén. Tej tten Jesús tzalu twitz Txʼotxʼ, e aqʼunan 71 xjal toj Sanedrín. Kyxol qe jlu, ten nejenel kye pal, qeju otoq che ajbʼen te nejenel kye pal, junjun kyfamiliar nejenel kye pal, qe ansyan, qe nejenel e ten kyoj tribu, qe mambʼaj kye junjun familia ex qe escriba (Mr 15:1; Hch 5:34; 23:1, 6).
Sirte.
Atzun tbʼi kabʼe piẍ mar in nokx toj txʼotxʼ ex nya nim t-xeʼ. Toj ambʼil jaʼlo, atz tok ttzi tnam Libia ex Túnez, toj plaj jawni te África. Toj ambʼil ojtxe, e xobʼ xjal tuʼn kyikʼ toj bark toj lugar lu, porke nimku maj chʼexpaj tlugar arena tuʼn aʼ in pulin toj mar (Hch 27:17). Qʼonka twitza tiʼj xnaqʼtzbʼil B13.
T
Tgobierno Dios.
Jyonxa yol GOBIERNO.
tolsabʼil.
Ajbʼen yol «tolsabʼil» kyuʼn xjal toj hebreo ex toj griego tuʼn tkubʼ kyqʼoʼn jun ejemplo ex junxitl tzʼelpun toj contexto jatumel in tzaj qʼamaʼn. At maj in yolin tiʼj jun xjal in kubʼ tbʼinchaʼn il, tiʼj jun xjal chʼixme in kyaj ttzaqpiʼn tokslabʼil tuʼnju in tzaj tqʼoj moqa tiʼj jun xjal nya bʼaʼn in nela jun xnaqʼtzbʼil toj twitz tuʼnju mintiʼ in nelxix tnikʼ tiʼj. Ax ikx in yolin tiʼj jun xjal moqa tiʼj jun cosa jaku kubʼ tzʼaq juntl toj il tuʼn moqa jaku naj qʼuqbʼil tkʼuʼj tiʼj Dios, tiʼj Jesús moqa kyiʼj qeju o tzaj qʼoʼn jun kyoklen (Sl 119:165, nota; Mt 18:6-8; 26:31, nota; Jn 6:61, nota; 2Co 6:3; Snt 3:2).
TZ
tzeʼ.
Jun poste jatumel e ok kʼaloʼn xjal kubʼ qʼoʼn kykastiw. Kyoj junjun tnam, e jaw qʼoʼn xjal twitz tzeʼ tuʼn kykyim. Ex kyoj junjuntl, e jaw qʼoʼn kyimni twitz tzeʼ tuʼn tkubʼ qʼoʼn kychʼixwi kywitz txqantl moqa tuʼn miʼn tkubʼ kybʼinchaʼn txqantl aju otoq bʼant kyuʼn. Ok ojtzqiʼn kywitz xjal te Asiria porke mintiʼ ten chʼin kylastmi kyiʼj txqantl toj qʼoj. At maj, okx kyxyuʼn jun tzeʼ toj kykʼuʼj junjun xjal aju japun tjaqʼ kyqul. Toj kyley judiy, in tzaj tqʼamaʼn tzeʼn kubʼ qʼoʼn kykastiw xjal e bʼinchan il. Aqeju xjal e xmayin tiʼj Dios moqa e kʼulin kywitz junjuntl dios, tnejel e kubʼ bʼyoʼn. Ateʼ junjun ok xoʼn abʼj kyiʼj ex yajxitl jaw qʼoʼn kyxmilal twitz jun poste moqa jun tzeʼ tuʼn tok kykeʼyin txqantl ex tuʼn miʼn t-xi kybʼinchaʼn aju bʼant kyuʼn (Dt 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9). Atzun kye xjal te Roma, at maj ok kykʼalon qe xjal tuʼn kykyim tuʼn sufrimiento, tuʼn weʼyaj, kʼaj ex tuʼn tipumal tqan Qʼij. Atzun junjuntl maj, okx kyqʼoʼn clav toj tqʼabʼ ex tqan xjal otoq kubʼ qʼoʼn tkastiw ik tzeʼn bʼaj tiʼj Jesús (Lu 24:20; Jn 19:14-16; 20:25; Hch 2:23, 36). Jyonxa qe yol TZEʼ TE KʼIXBʼISABʼIL.
tzeʼ te kʼixbʼisabʼil.
Atzun traducción tiʼj yol griego staurós. Atz in yolin tiʼj jun tzeʼ ik tzeʼn ajbʼen kyuʼn xjal tej tkubʼ kybʼyoʼn Jesús. Ex mintiʼ prueba o kanet kyuʼn xjal qa ax ikx a tzʼelpuna yol staurós cruz. Tej naʼmxtoq tul Cristo tzalu twitz Txʼotxʼ, ya in najbʼentoq cruz kyuʼn xjal tuʼn kykʼulin kywitz junjuntl dios. Aju traducción «tzeʼ jatumel tuʼn tkubʼ bʼyoʼn» in tzaj tqʼoʼn tkyaqil idea tiʼj yol staurós, porke ax ikx in yolin tiʼj sufrimiento e ikʼ tdiscípulo Jesús toj, aju nya bʼaʼn ok bʼinchaʼn kyiʼj ex aju kychʼixwi kubʼ qʼoʼn (Mt 16:24; Heb 12:2). Jyonxa yol TZEʼ.
TZʼ
tzʼaqli.
In tzaj tqʼamaʼn Dios qe alkye bʼaʼn ex alkye nya bʼaʼn ex aj tkanet yol tzʼaqli quʼn toj Biblia atz in yolin tiʼjju bʼaʼn in nela toj twitz (Gé 15:6; Dt 6:25; Pr 11:4; Sof 2:3; Mt 6:33). Ax ikx o kubʼ traducirin yol lu ik tzeʼn jun xjal mintiʼ tpaltil (Sl 7:8).
X
xbʼalun tuʼn tkubʼ kyyekʼin kybʼis.
Jun tela in najbʼen tuʼn tbʼinchet costal moqa sac jatumel in xi kʼuʼn twitz awal. Chʼixme tkyaqil maj kubʼ bʼinchaʼn tukʼil ttzmal chiv color qʼeq. Ajbʼen tela lu kyuʼn xjal tuʼn tkubʼ kybʼinchaʼn jun xbʼalun ok kyqʼoʼn tuʼn tkubʼ kyyekʼin kybʼis (Gé 37:34; Lu 10:13).
Y
yaẍbʼil, aj pajil.
Atzun traducción tiʼj yol griego pornéia. Aj tkanet yol lu quʼn toj Tyol Dios, atz in yolin kyiʼj junjun il nya bʼaʼn in che ela toj twitz Dios aj kykubʼ ten kabʼe xjal junx. Kyxol il lu, jaku kanet aj pajil, prostitución, aj tkubʼ ten jun xinaq tukʼil jun xuʼj pero naʼmx kykubʼ mojeʼ, qe xinaq kygan xinaq ex qe xuʼj kygan xuʼj ex qe xjal in che kubʼ ten kyukʼil txkup. Atzun toj uʼj te Apocalipsis atz in yolin tiʼj tmod Nintz tnam Babilonia in kubʼ tyekʼin kyukʼil gobierno noq tuʼn ttzaj qʼoʼn toklen ex tqʼinumabʼil (Ap 14:8; 17:2; 18:3; Mt 5:32; Hch 15:29; Gál 5:19). In kubʼ techlaʼn Nintz tnam Babilonia kykyaqil nya ax tok okslabʼil ex in nok qʼoʼn ik tzeʼn jun prostituta. Jyonxa yol PROSTITUTA; PROSTITUTO.

