Èsplikasyon a sé mo-la ki an Bib-la
A B Ch D É F G I J K L M N O P R S T V W Z
A
adiltè.
Sé lè on nonm-mayé oben on madanm-mayé ka kouché èvè on moun ki pa mari a-y oben ki pa madanm a-y (Ègz 20:14 ; Mat 5:27 ; 19:9).
albat.
Sé on ti boutèy moun té ka sèvi èvè-y pou mèt losyon. An tan lontan, yo té ka fè boutèy-lasa èvè on wòch ou té ka touvé toupré a on vil an Éjipt non a-y sé Alabastron. Kou a boutèy-la té étwèt kifè yo té pé bouché-y pou yo pa té pèd losyon-la (Mk 14:3).
Akayi ; Lakayi.
alfa é oméga.
alyans.
Sé pé on kontra antrè Bondyé é lézimen, on kontra antrè 2 moun oben on kontra antrè 2 gwoupmoun. Adan kontra-la yo ka di kè yo ké fè on biten oben kè yo pé’é fè on biten. Délè sé yonn adan sé 2 moun-la oben sé 2 gwoup-la ki dwèt fè sa ki adan kontra-la (a moman-lasa yo ka kriyé sa on pwomès). Délè sé yotoulédé ki dwèt fè sa ki an kontra-la. Anplisdisa sé pé on kontra antrè diféran moun, antrè diféran tribi, antrè diféran nasyon oben antrè diféran gwoupmoun. Ni sèwten alyans ki té ké ni on éfé lontan apré. Pawmi yo, ni alyans-la Bondyé fè èvè Abraam, sila i fè èvè David, sila i fè èvè nasyon a Israèl (alyans a Lwa-la) é alyans-la i fè la èvè Israèl a Bondyé (nouvo alyans-la) (Jén 9:11 ; 15:18 ; 21:27 ; Ègz 24:7 ; 2Kr 21:7 ; Lk 22:29 ; Akt 3:25 ; 2Ko 3:6 ; Éb 8:6).
Amèn.
Sa vé di « sé konsa pou sa fèt » oben « asirésèten ». Pou fè mo-lasa, yo sèvi èvè mo ébré la ʼaman, on mo ki vé di « ki fidèl, ki mérité yo fè-y konfyans ». Moun té ka di « amèn » pou yo té montré yo té dakò èvè on pwomès, on priyè oben èvè on biten on moun té di. Adan Révélasyon, lè yo ka palé dè Jézi, yo ka kriyé-y « Amèn-la » (Dét 27:26 ; 1Kr 16:36 ; Wom 1:25 ; Rév 3:14).
ansyen.
Délè yo ka sèvi èvè mo-lasa adan Labib pou palé dè on nonm ki ja ni on bèl laj. Men pi souvan ki rarman yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on nonm ki ni on otorité oben on rèsponsabilité é ki ka fè pawti a on gwoupmoun oben a on nasyon. Adan liv a Révélasyon, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè sèwten kréyati ki an syèl-la. Yo ka sèvi èvè mo « ansyen » pou tradui mo grèk la présbutéros lèwvwè yo ka palé dè sé nonm-la Bondyé chwazi la pou okipé dè lasanblé-la (Ègz 4:29 ; Pw 31:23 ; 1Tm 5:17 ; Rév 4:4).
apòt.
araméyen.
Sé on lang désandan a Sèm té ka palé. Lang araméyen la ka sanm lang ébré la onlo é lalfabé a-y kon ta ébré la. Odépa sé Araméyen ki té ka palé lang-lasa, men aprésa moun vin ka sèvi èvè lang-lasa an Asiri é a Babilòn lè yo té bizwen achté é vann é lè yo té bizwen palé èvè moun ki sòti toupatou. Yo té ka palé lang-lasa adan tout téritwa a Lapèws osi (Èsd 4:7). Yo sèvi èvè lang-lasa pou maké sèwten pawti a liv a Èsdras, a Jérémi é a Danyèl (Èsd 4:8–6:18 ; 7:12-26 ; Jér 10:11 ; Dan 2:4b–7:28 ; Mk 14:36 ; Akt 9:36).
asistan.
Sé konsa yo tradui mo grèk la diakonos adan Lézékriti ki té maké an grèk. Délè yo ka mèt « minis » oben « sèwvitè » pou tradui mo grèk lasa. Lè yo ka palé dè on « asistan » sé pou palé dè on moun ki ka édé sé ansyen-la. Pou on moun vin asistan, fò i ka fè sa Labib ka mandé on asistan fè (1Tm 3:8-10, 12).
astwològ.
Sé on moun ki ka chèché a konnèt sa ki ké fèt dèmen. Pou sa, i ka gadé kijan solèy-la, lalin-la, é sé zétwal-la ka déplasé (Mat 2:1).
awkanj ; chèf a sé zanj-la.
Awmagédon.
Sé konsa yo tradui mo ébré la Har Meghiddôn, kivédi « montangn a Megiddo ». Mo-lasa lyanné èvè « lagè-la ki ké fèt lè gran jou a Bondyé, Toupuisan-la, ké rivé ». Adan lagè-lasa, « tout sé wa-la ki asi latè » ké sanblé pou yo goumé èvè Jéova (Rév 16:14, 16 ; 19:11-21) [gadé osi GWO TRIBILASYON].
Azi ; Lazi.
Adan Lézékriti ki té maké an grèk, lè yo ka palé dè Lazi, sé pou palé dè tout téritwa a Wòm. Adan téritwa a Lazi, té ni on mòso a péyi-la yo ka kriyé Tiwki jòdijou é té ni déotwa lilèt ki pa lwen Latiwki, kon Samòs é Patmòs. Kapital a téritwa-lasa sé té Éfèz (Akt 20:16 ; Rév 1:4) [gadé Enf. B13].
B
Baal.
Sé té on bondyé a sé Kananéyen-la. Pou yo, syèl-la sé té ta Baal. Yo té ka pansé sé té grasa-y si lapli té ka tonbé, si jaden a-yo té ka pwodui onlo é si zannimo a-yo té ka fè pitit. Moun té ka kriyé sélézòt ti bondyé-la « Baal » osi. Mo ébré la yo tradui la é ki bay « Baal » vé di « pwopriyétè, mèt » (1Wa 18:21 ; Wom 11:4).
bat gren-la ; koté-la yo ka bat gren-la.
Yo té ka woté sé grenn a séréal-la asi tij a-yo é apré yo té ka woté pach-la ki té asi sé grenn-la. Si pa té ni onlo grenn, yo té ka sèvi èvè on ti baton pou bat gren-la. É si té ni onlo, yo té ka sèvi èvè on zouti èspésyal kè zannimo té ka halé. Yo té ka mèt sé grenn-la asi on biten ki té won é ki té plat é yo té ka fè zouti-la pou bat gren-la pasé asi sé grenn-la. Pou yo té fè sa, yo té ka mèt-yo on koté ki té ho, la van té ka pasé byen (Lév 26:5 ; Iz 41:15 ; Mat 3:12).
batizé ; pran lèbatèm.
Sé mo-lasa vlé di « plonjé anba dlo-la ». Jézi di kè pou on moun vin disip a-y fò i pran batèm. Labib ka palé dè dòt batèm ankò, kon batèm a Jan, batèm èvè lèspri sen, batèm èvè difé (Mat 3:11, 16 ; 28:19 ; Jan 3:23 ; 1P 3:21).
baton pwenti.
Sé té on baton ki té long é bout a-y té an fè. Moun ka lévé zannimo té ka itilizé baton-lasa pou fè-yo vansé. Yo ka konparé baton-lasa èvè sa on moun saj ka di ondòt moun pou ankourajé-y suiv on bon konsèy. Èsprésyon-la « voyé koud-pyé asi sé baton pwenti la » ka fè moun sonjé jan on toro ki wòs ka réyaji lè yo ka gidonné-y èvè on baton ki pwenti. Konm i wòs, olyé i vansé i ka ba baton-la koud-pat kifè limenm a-y ka blésé-y (Akt 26:14 ; Jij 3:31).
Béèlzéboub.
Sé konsa yo ka kriyé Satan, prens a sé démon-la oben chèf a sé démon-la. Pétèt kè non-lasa ka vin dè Baal-Zéboub, non a Baal-la sé Filisten-la té ka adoré adan vil a Ékròn (2Wa 1:3 ; Mat 12:24).
bidon ki fèt èvè po a bèt.
Sé adan sa yo té ka mèt diven oben dòt biten pou bwè. Yo té ka sèvi èvè po a kabrit é po a mouton pou yo té fè-y. Yo té ka mèt diven adan bidon ki té tounèf pas afòs diven-la rété ka tranpé adan bidon-la, i ka voyé on gaz ki ka aji asi bidon-la. Lèwvwè bidon-la té nèf é kè po a-y té mòl, bidon-la té ka gonflé, men lè i té ja vyé é kè po-la té ja rèd, i té ka pété (Joz 9:4 ; Mat 9:17).
bon nouvèl-la.
Lè yo ka palé dè bon nouvèl-la adan Lézékriti ki maké an grèk, sé pou palé dè bon nouvèl-la ki lyanné èvè Wayòm a Bondyé. I ka anonsé kè Bondyé ké sové lézimen si yo ni fwa adan Jézi Kris (Lk 4:18, 43 ; Akt 5:42 ; Rév 14:6).
bonté ki èstraòwdinè.
Mo grèk la yo tradui la é ki ka bay èsprésyon-lasa, yo ka sèvi èvè-y pou palé dè on biten kè ou ka aprésyé é ki bèl. Souvantfwa, yo ka sèvi èvè-y pou palé dè on bèl ti kado oben dè on biten yo ka ba-w èvè onlo bonté. Lè yo ka palé dè bonté èstraòwdinè a Bondyé sé pou palé dè on kado Bondyé ka bay pas i donan, é i pa’a mandé ponmoun péyé ayen pou kado-lasa. Konm anplisdisa i ni onlo lanmou é onlo bonté, sa ka pousé-y fè moun kado-lasa. Yo pé sèvi èvè diféran mo pou tradui mo grèk la ki té adan tèks-la odépa, men adan tradiksyon-lasa yo mèt « bonté èstraòwdinè » pou tradui mo-lasa. Apapoudi moun-la mérité bonté-lasa, men Bondyé ka aji konsa èvè-y pas li Bondyé i donan (2Ko 6:1 ; Éf 1:7).
Ch
charèt.
Pli souvan ki rarman i té ni 2 wou é sé té chouval ki té ka halé-y. Yo té ka sèvi èvè-y lè yo té bizwen fè lagè é lè yo té bizwen vwayajé (Ègz 14:23 ; Jij 4:13 ; Akt 8:28).
chériben.
On katégori zanj ki ni onlo otorité é ki ni rèsponsabilité èspésyal. Yo pa menm biten ki sé sérafen-la (Jén 3:24 ; Ègz 25:20 ; Iz 37:16 ; Éb 9:5).
Chimen-la.
Adan Labib, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè biten moun ka fè oben dè konpòwtasyon yo ni. Sé pé dé biten Jéova ka aksèpté oben dé biten kè i pa ka aksèpté. Moun té ka di kè sé moun-la ki vin disip a Jézi Kris té ka fè pawti a « Chimen-la ». Sa vé di kè konm yo té ni fwa an Jézi Kris, yo té ka éséyé imité-y adan tout domenn a vi a-yo (Akt 19:9).
D
Dékapòl.
Non-lasa fèt èvè 2 mo grèk : déka vé di « dis » é polis vé di « vil ». Sé konsa yo té ka kriyé plizyè vil grèk ki alyansé-yo. Odépa yo té 10. Sé konsa yo té ka kriyé osi on réjyon ki té a lès a lanmè a Galilé é a lès a Jouden-la. Lamajorité a sé vil a Dékapòl-la té adan réjyon-lasa. Adan sé vil-lasa, sé moun-la té ka imité sé Grèk-la é kilti a-yo é yo té ka achté é vann sa sé Grèk-la té ka menné. Jézi pasé adan réjyon-lasa, men Labib pa’a di si i ay adan sé vil a Dékapòl-la (Mat 4:25 ; Mk 5:20) [gadé Enf. A7 é B10].
démon.
Sé dé kréyati moun pa’a vwè ki méchan é ki lontan lontan pi fò ki lézimen. Yo ka kriyé-yo « gason a vré Bondyé-la » an Jénèz 6:2 é yo ka kriyé-yo « zanj » an Jid 6. Lè Bondyé fè sé zanj-lasa, yo pa té méchan. Sé yo ki désidé vin lènmi a Bondyé. Yo dézobéyi Jéova an tan a Noé é yo mèt-yo ka suiv Satan lè i ba Jéova do (Dét 32:17 ; Lk 8:30 ; Akt 16:16 ; Jk 2:19).
dènyé.
Sé on pyès-monné sé Women-la té ka itilizé. I té an awjan é i té ka pézé 3,85 gram. Té ni figi a Séza asi on koté a pyès-lasa. Sé sa yo té ka ba on moun pou on jouné travay. É sé sa sé Women-la té ka mandé chak Juif péyé pou enpo-la (Mat 22:17 ; Lk 20:24) [gadé Enf. B14].
dèy.
Sé konsa on moun ka montré i anpenn pas on moun mò oben pas on malè rivé. An tan a Labib, moun ki té andèy té ka pléré pannan on tan. Lè yo té ka pléré, yo té ka pléré pou toutmoun tann, yo té ka mèt on lenj èspésyal asi yo, yo té ka voyé sann asi tèt a-yo, yo té ka chiré lenj a-yo é yo té ka frapé lèstonmak a-yo. Ni moun travay a-yo sé té pléré pannan lantèwman. Délè, moun té ka mandé-yo vin adan on lantèwman pou fè sa (Èst 4:3 ; Mat 11:17 ; Mk 5:38 ; Jan 11:33 ; Rév 21:4).
don pou sé maléré-la.
Sé on biten yo té ka ba moun ki té maléré pou édé-yo. Ou pa’a touvé èsprésyon-lasa adan Lézékriti ki té maké an ébré, men Lwa-la té ka mandé sé Israélit-la édé on maléré (Mat 6:2).
drakm.
Dyab.
Sé konsa yo ka kriyé Satan adan Lézékriti ki té maké an grèk. Non-lasa vlé di on moun ki ka bay on vyé manti asi ondòt moun pou fè-y ditò. Yo kriyé Satan « Dyab » pas pa ni ponmoun ki ja manti asi Jéova plis ki-y. Anplisdisa pa ni ponmoun ki ja kontrèdi Jéova plis ki-y é sé-y ki ja di plis bétiz asi non a Jéova ki sen osi (Mat 4:1 ; Jan 8:44 ; Rév 12:9).
É
Ébré.
Prèmyé fwa yo ka sèvi èvè mo-lasa sé pou palé dè Abram (Abraam). Yo ka di kè sé on Ébré pou moun pa konprann kè i té on Amorit. Aprésa yo sèvi èvè mo-lasa pou palé dè timoun a timoun a Jakòb ki limenm a-y té désandan a Abraam, é pou palé dè lang a-yo. Piti-a-piti, sé moun-la ki té ka palé ébré la mèt-yo ka sèvi èvè èsprésyon ki sòti adan lang-la sé Araméyen-la té ka palé la. Jézi Kris é disip a-y té ka palé ébré-lasa (Jén 14:13 ; Ègz 5:3 ; Akt 26:14).
Éfrat.
Sé rivyè-la ki pi long la é ki pi enpòwtan la o sid a Lazi. An Mézopotami, ni 2 gran gran rivyè é Léfrat sé yonn adan yo. Prèmyé fwa yo ka palé dè-y sé an Jénèz 2:14. Sé té yonn adan sé 4 rivyè-la ki té adan Jadendédèn-la. Souvantfwa yo ka kriyé-y « Rivyè-la » (Jén 31:21). Sé gran rivyè-lasa ki té ka montré jous ola téritwa a Israèl té ka rivé o nò (Jén 15:18 ; Rév 9:14 ; 16:12).
Étyopi ; Létyopi.
An tan a Labib, péyi-lasa té ka touvé-y o sid a Léjipt. Men jòdijou téritwa a Léjipt chanjé. Kifè si sé pou nou bazé-nou asi on kat konnyéla la, nou ké di kè adan téritwa a Létyopi an tan lontan, ou ka touvé on péyi yo ka kriyé Soudan jòdijou é on mòso a Léjipt (mòso-la ki pi o sid la) (Akt 8:27).
Èwmès.
Sé on bondyé a sé Grèk-la. Sé gason a Zès. Pou sé Grèk-la, sé bondyé-la té ka voyé Èwmès pòté mésaj ba moun é pou yo, Èwmès té bondyé a moun ki ka fè bèl diskou. Sé pousa sé Moun-Lis-la konpranndèdi kè Pòl sé té Èwmès (Akt 14:12).
Éwòd.
Non a on fanmi-moun ki té ka gouvèné sé Juif-la é sé Léta women ki ba-yo gouvèné. Prèmyé moun pawmi yo ki gouvèné sé Éwòd Lègran é aprésa désansan a-y gouvèné anplas a-y yonn apré lòt. Onlo moun té konnèt Éwòd Lègran pas i té woukonstwi Tanp a Jérizalèm é pas i té mandé pou yo tchouyé enpé timoun pou i té rivé tchouyé Jézi (Mat 2:16 ; Lk 1:5). Éwòd Awkélayis é Éwòd Antipas sé té gason a Éwòd Lègran, é lèwvwè papa-yo mò, yo ba-yo gouvèné sèwten mòso a téritwa a papa-yo (Mat 2:22). Antipas té ka fè pawti a sé 4 moun-la ki té ka gouvèné la é pèp-la té ka kriyé-y « wa ». Pannan sé 3 an é dèmi la Jézi préché asi latè, sé Éwòd-lasa ki té ka gouvèné. I gouvèné joustan sa ki maké adan Akt chapit 12 fèt (Mk 6:14-17 ; Lk 3:1, 19, 20 ; 13:31, 32 ; 23:6-15 ; Akt 4:27 ; 13:1). Aprésa sé pitit a pitit a Éwòd Lègran ki koumansé gouvèné. Non a-y sé té Agripa 1é. I té sòti koumansé gouvèné lèwvwè zanj a Bondyé tchouyé-y (Akt 12:1-6, 18-23). Apré, sé gason a-y, Éwòd Agripa 2 ki gouvèné joustan sé Juif-la lévé kont gouvènman a Wòm (Akt 23:35 ; 25:13, 22-27 ; 26:1, 2, 19-32).
éwodyen ; moun ki té ka soutyenn Éwòd.
Sé Women-la té ba sé Éwòd-la dwa gouvèné é sé éwodyen-la sé té on gwoupmoun ki té ka soutyenn politik a sé Éwòd-la. Pétèt sèwten moun adan gwoup-lasa sé té dé sadiséyen. Sé sé moun-lasa ki monté konplo èvè sé farizyen-la pou mèt baton an wou a Jézi (Mk 3:6).
F
Faraon.
Sé konsa yo té ka kriyé sé wa-la ki té an Éjipt la. Adan Labib yo ka nonmé non a 5 faraon (Chéchonk, So, Tiraka, Nékao é Ofra), men yo ka palé dè dòt faraon osi menmsi yo pa’a nonmé non a-yo. Pa ègzanp ni séla ki ni lokazyon palé èvè Abraam, Moyiz é Jozèf (Ègz 15:4 ; Wom 9:17).
farizyen.
Sé on gwoupmoun adan rèlijyon juif la o 1é syèk ki té ni onlo pouvwa é ki té ni kwayans a-yo ki ta-yo. Sé farizyen-la pa té désandan a prèt men yo té ka fè tout ti biten Lwa a Moyiz té ka mandé. Yo té karé asi sa é yo té ka ba mès-é-labitid menm valè ki Lwa-la (Mat 23:23). Yo té kont tousa ki té lyanné èvè kilti grèk la, é konm yo té konnèt Lwa-la é sé tradisyon-la byen menm, pèp-la té ka enn suiv sa yo té ka di (Mat 23:2-6). Sèwten adan yo té ka fè pawti a Sannédren-la. Souvantfwa, yo pa té dakò èvè Jézi parapòt a saba-la, parapòt a sèwten mès é labitid, é davwa Jézi té ka frékanté moun ki té ka fè péché é moun ki té ka ranmasé lajan a enpo. Sèwten adan yo vin krétyen, kon Sòl, on nonm ki fèt adan vil a Taws (Mat 9:11 ; 12:14 ; Mk 7:5 ; Lk 6:2 ; Akt 26:5).
fèt a Inogirasyon-la.
Sé té on fèt sé Juif-la té ka fè chak lanné pou yo té sonjé jan yo té pwòpté Tanp-la apré Antyokòs Épifàn té sali-y. Fèt-la té ka koumansé lè 25 kislèv é i té ka diré 8 jou (Jan 10:22).
fèt a sé Pen san lèvi la.
Pawmi sé 3 gran fèt-la sé Israélit-la té ka fété chak lanné, fèt a sé Pen san lèvi la sé té prèmyé-la yo té ka fété la. Fèt-lasa té ka koumansé lè 15 nizan, on jou apré Lapak, é i té ka diré 7 jou. A moman-lasa yo té ka manjé enki pen san lèvi pou yo té sonjé lè yo té sòti an Éjipt (Ègz 23:15 ; Mk 14:1).
fèt a sé Tabèwnak-la.
Yo ka kriyé-y osi « fèt a sé Ti-tonèl-la », oben « fèt a Dènyé Rékòlt-la ». Fèt-la té ka koumansé lè 15 étanim é i té ka fin lè 21 étanim (on mwa ki adan kalandriyé ébré la). Chak lanné sé Israélit-la té ka fété fèt-lasa lè yo té ka fin rékòlté tousa yo té planté an jaden a-yo. A moman-lasa yo té kontan toubònman é yo té ka di Jéova mèsi davwa i té fè-yo fè on bèl rékòlt. Pannan fèt-lasa, yo té ka rété anba dé Ti-tonèl, kivédi dé ti payòt é sa té ka fè-yo sonjé lè yo té sòti an Éjipt. Ni 3 fèt sé nonm juif la té dwèt fété. Pou sa, fò yo té ay Jérizalèm. Fèt a sé Tabèwnak-la sé té yonn adan sé fèt-lasa (Lév 23:34 ; Èsd 3:4 ; Jan 7:2).
filozòf épikiryen.
Moun ki té ka suiv on filozòf grèk non a-y sé Épiki (341-270 avan épòk an-nou). Pou sé filozòf-lasa sa ki té pli enpòwtan adan lavi sé té plézi (Akt 17:18).
fidèl a Bondyé.
Souvantfwa sé konsa yo tradui mo grèk la eusébéïa é délè lè yo tradui-y, yo mèt « adoré Bondyé » oben « sèvi Bondyé ». Lè yo ka sèvi èvè mo grèk lasa adan Labib sé pou palé dè on moun ki enmé Bondyé, ki ni onlo rèspé pou-y, ki ka adoré-y, ki ka sèvi-y, é ki ka soutyenn gouvènman a-y (1 Timoté 5:4 ; 2 Timoté 3:12).
filozòf istoyisyen.
Sé té on gwoup filozòf grèk. Pou yo, fò on moun ka réfléchi pou i konprann sé lwa-la ki adan lanati é fò i viv annakò èvè sé lwa-lasa pas sé konsa tchè a-y ké kontan. Pou sé filozòf-lasa, on moun ki ni sajès poudèbon, sé on moun doulè pa’a fè-y ayen é plézi pa’a fè-y ayen nonplis (Akt 17:18).
G
gad.
On moun ki ka voyé zyé swa asi moun swa asi biten pou i pé sa pwotéjé-yo. Souvantfwa i ka fè sa lannuit, é si janmen i ka vwè on danjé, i ka avèti moun. An jénéral, sé gad-la té ka doubout anho a miray a vil-la é anho a sé touw-la é yo té ka véyé pou vwè kimoun ka vin avan moun-la rivé toupré vil-la. Lè moun bizwen palé dè on gad ki adan on lawmé, pi souvan ki rarman yo ka kriyé-y sòlda (Mat 27:65 ; 28:4).
galri a Salomon (oben kolonad a Salomon).
An tan a Jézi, sé on galri ki té an lakou-la ki té andéwò a Tanp-la. Galri-lasa té kouvè. Sèwten moun ka pansé kè sé on mòso a Tanp-la Salomon té konstwi la. Jézi ni lokazyon maché koté-lasa pannan « livè » é sé 1é krétyen-la té ni labitid sanblé la osi pou yo adoré Bondyé (Jan 10:22, 23 ; Akt 5:12) [gadé Enf. B11].
Gason a David.
Souvantfwa sé konsa yo té ka kriyé Jézi. Bondyé té fè on alyans èvè David é adan alyans-lasa i té pwomèt-li kè yonn adan désandan a-y té’é érité on wayòm. Lè yo té ka kriyé Jézi « Gason a David » sa té ka montré kè sé Jézi ki té érityé-lasa (Mat 12:23 ; 21:9).
Gason a lòm.
Adan Lézévanjil, ou ka touvé èsprésyon-lasa 80 fwa apépré. Yo ka sèvi èvè-y pou palé dè Jézi Kris é pou montré kè sé on madanm ki fè-y ; Jézi pa on zanj ki enki chanjé kò a-y limenm a-y pou i té vin on nonm. Fraz-lasa ka montré osi kè Jézi té réyalizé pwofési-la ki maké an Danyèl 7:13, 14. Adan Lézékriti ki té maké an ébré, yo ka kriyé Ézékyèl é Danyèl « gason a lòm ». Sa té ka montré kè mèt a mésaj-la kivédi Bondyé té ka viv pou touttan alòskè Ézékyèl é Danyèl ki té ka palé an non a Bondyé té’é fin pa mò (Ézk 3:17 ; Dan 8:17 ; Mat 19:28 ; 20:28).
gouvènè.
Sé pi gwo chèf-la ki té ka okipé dè on téritwa a sé Women-la. Sé-y ki té ka jijé adan téritwa a-y é i té ni sòlda anba otorité a-y. Sèwten gouvènè ki té pi ho ki-y é ki té ka travay ba Wòm té ka gadé sa i té ka fè, men sé enki li ki té ka dirijé téritwa a-y (Akt 13:7 ; 18:12).
gran prèt.
Adan Lwa a Moyiz sé konsa yo té ka kriyé prèt-la ki pi enpòwtan la. Sé-y ki té ka palé ba Bondyé pou pèp-la é sé-y ki té chèf a sé prèt-la. Sé-y tousèl ki té ni dwa rantré Koté-la ki pli sen la. Sé té pyès-la ki té pi ofon la adan tabèwnak-la é adan Tanp-la. Chak lanné, sé enki jou a Rékonsilyasyon la i té ka fè sa. Yo ka kriyé Jézi « gran prèt » osi (Lév 16:2, 17 ; 21:10 ; Mat 26:3 ; Éb 4:14).
grèk.
Sé lang-la sé moun-la ki an Grès ka palé. Yo pé sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè on moun ki fèt an Grès oben on moun fanmi a-y fèt adan péyi-lasa. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè tout sé moun-la ki pa Juif la. Sé pé pou palé osi dè moun ki té ka palé grèk é ki té ka lésé kilti grèk la détenn asi yo (Jl 3:6 ; Jan 12:20).
gwo tribilasyon.
Mo grèk la yo tradui la é ki bay « tribilasyon », yo ka sèvi èvè-y pou palé dè jan on moun ka soufè é jan i an détrès akòz dè pwoblèm ki ka vin jwenn-li. Jézi palé dè « on gwo tribilasyon » pou palé dè biten ki té’é rivé Jérizalèm é sé 1é fwa yo té’é vwè on biten konsa. Men sa i té vé palé menm sé dè gwo tribilasyon-la kè moun ki asi tout latè té’é sibi pita é sa té’é montré kè ‘Jézi ka vin èvè onlo glwa’ (Mat 24:21, 29-31). Pòl ka di kè Bondyé ké fè on tribilasyon vin asi « moun ki pa konnèt Bondyé é ki pa ka fè sa bon nouvèl-la [ki anrapò èvè Jézi] ka di », é Pòl ka di osi kè tribilasyon-lasa sé on biten ki jis. Révélasyon chapit 19 ka palé dè gwo tribilasyon-lasa osi. I ka di kè Jézi antèt a sé lawmé-la ki an syèl-la é kè i ka menné-yo goumé èvè « bèt sovaj la, sé wa-la ki asi latè la é lawmé a-yo » (2Ts 1:6-8 ; Rév 19:11-21). Labib ka di kè « on gran foulmoun » ké sòti vivan anba gwo tribilasyon-lasa (Rév 7:9, 14) [gadé osi AWMAGÉDON].
I
idòl.
Sé pé on èstati, imaj a on biten ou imaj a on moun ki pa ka ègzisté oben ki ka ègzisté. On moun ka adoré idòl pas i enmé-yo onlo é pas i ni onlo rèspé pou yo. I ka adoré idòl-la konsi sé on bondyé i ka adoré (Sòm 115:4 ; Akt 17:16 ; 1Ko 10:14).
Iliri.
iskrib.
Sé on moun ki té ka kopyé Lézékriti ki té maké an ébré. An tan a Jézi, sé iskrib-la sé té on gwoupmoun ki té konnèt onlo biten asi Lwa-la. Yo té kont Jézi (Èsd 7:6 ; Mk 12:38, 39 ; 14:1).
Israèl.
Sé non-la Jéova ba Jakòb. Tout désandan a Jakòb vin on nasyon é yo kriyé nasyon-lasa Israèl. Souvantfwa yo té ka kriyé désandan a 12 gason a Jakòb « gason a Israèl », « pèp a Israèl », « nasyon a Israèl », « Moun-Israèl » oben « sé Israélit-la ». Sé 10 tribi-la ki té ka fè pawti a wayòm di Nò la é ki té lagé wayòm di Sid la pou pran bò a-yo, yo té ka kriyé-yo Israèl osi. Pita, yo kriyé sé krétyen-la Bondyé chwazi la pou ay an syèl la « Israèl a Bondyé » (Gal 6:16 ; Jén 32:28 ; Akt 4:10 ; Wom 9:6).
izòp.
Sé on plant ki ni ti branch é ti fèy. Pannan on sérémoni, yo té ka sèvi èvè branch a-y pou voyé tibwen san oben tibwen dlo asi on biten oben asi on moun pou fè-y vin pwòp douvan Bondyé. Pétèt plant-lasa sé té origan ou té ka touvé an Siri (Origanum maru ; Origanum syriacum). An Jan 19:29, lè yo ka palé dè izòp, i ka sanmsa yo ka palé dè on bouké origan-Siri yo maré an bout a branch a on plant yo ka kriyé doura. Konm tij a doura-la té long, yo té pé mèt on éponj plen vinèg an bout a-y pou fè-y rivé owa bouch a Jézi (Éb 9:19).
J
Jakòb.
Sé on gason a Izaak é Rébéka. Onlè, Bondyé kriyé-y Israèl é i vin zansèt a pèp a Israèl (yo té ka kriyé-yo osi Israélit é aprésa yo kriyé-yo Juif). Jakòb fè 12 gason. Yo é désandan a-yo, yo vin 12 tribi a Israèl. Yo kontinyé sèvi èvè non a Jakòb pou palé dè pèp a Israèl (Jén 32:28 ; Mat 22:32).
jéenn.
Sé konsa yo ka kriyé Ravin Inòm la an grèk. I té ka touvé-y on koté ki té toupré Jérizalèm-la ki adan Bib-la (Jér 7:31). Lè yo ka palé dè koté-lasa adan sé pwofési-la, yo ka di kè sé on koté ki ni onpakèt kò a moun ki mò (Jér 7:32 ; 19:6). Pa ni ayen ki ka montré kè yo té ka jété zannimo oben moun tou vivan koté-lasa pou yo té brilé-yo oben pou yo té fè-yo soufè. Kifè yo pé pa di koté-lasa sé on koté yo ka brilé nanm a moun pou fè-yo soufè akontinyé an difé. An réyalité, Jézi é disip a-y sèvi èvè mo « jéenn » pou palé dè « dézyèm lanmò-la ». Lè Labib ka palé dè èsprésyon-lasa, sé pou di kè Jézi ké détwi sèwten biten oben sèwten moun pou touttan (Rév 20:14 ; Mat 5:22 ; 10:28).
Jéova.
Sé konsa yo ka kriyé Bondyé adan Labib. Ou ka touvé non a Bondyé « Jéova » 237 fwa adan Lézékriti ki té maké an grèk, Tradiksyon a nouvo mond la. Adan Enf. A5, ou ké vwè pou ki rézon yo désidé mèt non a Bondyé adan Bib-la.
Jida.
Sé non a 4èm gason a Jakòb. I fè-y èvè Léa. Avan Jakòb mò, i anonsé on pwofési é i di kè on désandan a Jida té’é vin on gran chèf é i té’é gouvèné pannan onpakèt lanné. Lè Jézi fèt asi latè, i té on désandan a Jida. Lè yo té bizwen palé dè tribi a Jida, yo té ka enki di Jida. Aprésa yo koumansé sèvi èvè non-lasa pou palé dè wayòm a sé 2 tribi-la ki té o Sid la (Jén 29:35 ; 49:10 ; Éb 7:14).
jou a Préparasyon-la.
Sé konsa yo té ka kriyé jou-la ki avan saba-la. Jou-lasa, sé Juif-la té ka préparé tousa yo té bizwen pou saba-la. Jou a Préparasyon-la té ka fin lè vandrèdi lè solèy té ka kouché é tousuit apré, saba-la té ka koumansé. Pou sé Juif-la, on jou pa té ka koumansé a minui men i té ka koumansé lè solèy kouché. Jou-lasa té ka fin lèlandèmen lè solèy té ka kouché (Mk 15:42 ; Lk 23:54).
jou a Rékonsilyasyon-la.
Pou sé Israélit-la, sé té on jou ki té sen é sé té jou-la ki té pi enpòwtan la. Yo té ka kriyé jou-lasa Yom Kippour (sé adan èsprésyon ébré la yôm hakkippourim sa sòti ; èsprésyon-lasa vé di « jou-la yo ka kouvè sé péché-la », kivédi jou-la Bondyé ka padonné sé péché-la). I té ka tonbé lè 10 étanim (on mwa ki adan kalandriyé ébré la ; koté sèptanm-òktòb). Jou-lasa, gran prèt-la té ka rantré Koté-la ki pli sen la adan tabèwnak-la. I té ka ofè Jéova san a bèt kè i té sakrifyé pou péché a-y, pou péché a sélézòt Lévit-la é pou péché a pèp-la. Lèwvwè yo konstwi tanp-la, gran prèt-la té ka fè menm biten. Sa té ka fèt onsèl jou an lanné-la. Jou-lasa, Bondyé té ka mandé sé Israélit-la réyini-yo é ponmoun pa té ni dwa manjé jou-lasa. Konm sé té on jou a saba osi, ponmoun pa té ni dwa travay (Lév 23:27, 28 ; Akt 27:9 ; Kol 1:20 ; Éb 9:12).
jou Bondyé ka jijé moun.
Sé on jou oben on moman byen prési Bondyé chwazi pou jijé sèwten gwoupmoun oben sèwten nasyon oben pou jijé tout moun ki asi latè. Jou-lasa, swa moun ki mérité lanmò ka mò, oben swa moun ki mérité sové ké ni on chans. Jézi Kris é apòt a-y palé dè ondòt jou ki ka vin pou Bondyé jijé moun. Jou-lasa, a pa enki moun ki vivan i ké jijé men i ké jijé moun ki ja mò osi (Mat 12:36).
jouk.
Sé on gran mòso bwa on moun té ka mèt asi 2 zépòl a-y é i té ka mèt on chaj ka pann asi chak bout a mòso bwa-la. On jouk sé osi on mòso bwa oben on kad an bwa ki fèt pou mèt asi kou a 2 zannimo (souvantfwa sé té bèf) pou yo té halé on chari pou bouré tè-la oben pou halé on charèt. Pli souvan ki rarman, sé èsklav-la té ka sèvi èvè on jouk pou yo té chayé biten ki lou. Parapòt a sa, yo sèvi èvè mo « jouk » pou palé dè on moun ki èsklav a on biten, dè on moun ki anba otorité a ondòt moun, dè on moun ki ka jwenn pwoblèm oben dè on moun ki ka soufè. Lè yo ka di kè on moun sòti anba on jouk oben kè i pété jouk-la sa vlé di kè moun-lasa pa èsklav ankò, i pa anba présyon ankò oben i sòti anba pwofitasyon (Lév 26:13 ; Mat 11:29, 30).
Juif.
Sé konsa yo té ka kriyé on moun ki té ka fè pawti a tribi a Jida apré wayòm a sé 10 tribi-la disparèt (2Wa 16:6). Apré sé Israélit-la yo té chayé Babilòn viré an Israèl, yo koumansé kriyé-yo Juif kèlkèswa tribi a-yo (Èsd 4:12). Aprésa moun toupatou asi latè koumansé kriyé sé Israélit-la « Juif » pou fè on diférans ant moun ki Juif é moun ki pa Juif (Èst 3:6). Lapòt Pòl sèvi èvè mo-lasa osi pou i té montré kè kèlkèswa koté-la on moun té’é sòti, sa pa té’é ni pon enpòwtans pou sé krétyen-la adan lasanblé-la (Wom 2:28, 29 ; Gal 3:28).
K
Kaldéyen.
Odépa, sé té on pèp ki té ka rété on koté ki té ka touvé-y ant rivyè a Lètig é rivyè a Léfrat. An tan lontan, adan péyi a « sé Kaldéyen-la », kapital-la sé té vil a Our é sé adan vil-lasa Abraam fèt (Akt 7:4).
kòn.
Yo té ka pran kòn a bèt pou yo té bwè adan. Yo té ka mèt luil oben lank adan, oben pwodui pou pasé asi kò. Yo té ka jwé mizik èvè-y é yo té ka sèvi èvè-y pou avèti moun lè on biten té ka rivé (1S 16:1, 13 ; 1Wa 1:39 ; Ézk 9:2). Yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè puisans a on péyi oben dè puisans a on moun. Yo ka sèvi èvè-y osi pou palé dè on péyi oben dè on moun ki ka pran téritwa a ondòt péyi oben ki ka gangné konba (Dét 33:17 ; Mi 4:13 ; Lk 1:69).
kòn a lotèl-la.
Asi 4 kwen a sèwten lotèl té ni dé biten ki té ka sanm kòn a zannimo (Lév 8:15 ; 1Wa 2:28 ; Rév 9:13).
Koté-la ki pli sen la.
Sé pyès-la ki té pi ofon adan tabèwnak-la é adan Tanp-la. Sé adan pyès-lasa lawch a Alyans-la té yé. Lwa a Moyiz té ka di kè sé gran prèt-la tousèl ki té ni dwa rantré Koté-la ki pli sen la é sé enki jou a Rékonsilyasyon-la i té pé fè sa (Ègz 26:33 ; Lév 16:2, 17 ; 1Wa 6:16 ; Éb 9:3).
Koté-la ki sen la.
Sé prèmyé pyès ou té ka touvé adan Tabèwnak-la é adan Tanp-la. Sé té pi gran pyès-la. Té ni ondòt pyès ki té pi ofon é yo té ka kriyé-y Koté-la ki pli sen la. Adan Koté-la ki sen la ki té adan tabèwnak-la té ni lanp an lò la, ti lotèl an lò la ki té ka sèvi pou brilé lansan, tab-la èvè sé pen sakré la, é dòt ti biten an lò yo té ka itilizé adan tabèwnak-la. Adan Tanp-la aprézan, té ni lotèl an lò la, 10 lanp an lò é 10 tab ki té ni sé pen sakré la anlè yo (Ègz 26:33 ; Éb 9:2).
koté-la yo ka krazé rézen pou fè diven.
An jénéral koté-lasa, yo té ka fè 2 gran tou adan on manman wòch ki kon tif. Yo té ka fè on tou pi ho ki lòt-la é yo té ka fouyé on ti kannal antrè yo. Konsa lè yo té ka krazé rézen-la adan tou-la ki té pi ho la, ji-la té ka désann adan lòt tou-la. Adan Labib, délè yo ka palé dè koté-la yo ka krazé rézen pou fè diven osi pou palé dè jijman a Bondyé (Rév 19:15).
koudé.
Sé longè-la ki ni ant koud a on moun é pi gran dwèt a-y. Longè-lasa té ka sèvi pou miziré. Pi souvan ki rarman, koudé-la sé Israélit-la té ka sèvi èvè-y la té ka fè 44,5 santimèt, men yo té ka sèvi osi èvè on koudé ki pi gran é ki té ka fè 51,8 santimèt (Jén 6:15 ; Mat 6:27 ; Lk 12:25 ; Rév 21:17) [gadé Enf. B14].
krétyen.
Sé konsa Bondyé ka kriyé disip a Jézi Kris (Akt 11:26 ; 26:28).
krikèt.
Sé on fanmi a sa yo ka kriyé sotrèl. Lè yo ka déplasé, yo ka déplasé anbann. Lwa a Moyiz té ka ba moun dwa manjé-yo. Lè yo té ka déplasé, yo té ka manjé tousa yo té ka jwenn adan sé jaden-la, kifè pa té ka rété ayen. Sé konsi malè té ka rivé sé moun-la (Ègz 10:14 ; Mat 3:4).
Kris.
Mo-lasa ka vin dè mo grèk la Khristos. Sé Jézi yo ka kriyé konsa. Mo-lasa vé di menm biten ki mo ébré la yo tradui la é ki bay « Mési ». Mo-lasa vé di « sila yo chwazi la » (Mat 1:16 ; Jan 1:41) [gadé osi VIDÉ LUIL ASI ON MOUN OBEN ASI ON BITEN].
L
labsent.
Sé konsa yo ka kriyé plizyè plant ki anmè toubòlman é ki ka voyé on bon ti lodè. Adan Révélasyon 8:11, lè yo ka palé dè « labsent » sé pou palé dè on biten ki anmè é ki ni pwazon adan.
lak-la ki ni difé adan.
Adan Labib yo ka di kè lak-lasa sé on lak « ki ni difé é souf adan ». A pa on koté vréman. Yo ka kriyé-y osi « dézyèm lanmò-la ». Yo ka jété tout sé moun-la ki ka fè péché é ki pa ka rèpanti-yo adan lak-lasa. Yo ka jété Dyab-la, lanmò é Tonm-la (oben Hadès) adan-y osi. Difé pé pa fè on zanj ayen, i pé pa fè lanmò é Hadès la ayen nonplis. Sa ka montré kè lak-la ki ni difé adan, a pa on koté yo ka fè moun soufè akontinyé, men yo ka sèvi èvè èsprésyon-lasa pou di kè Bondyé ké détwi tousa ki ké adan lak-la é kè tousa pé’é jen ègzisté ankò (Rév 19:20 ; 20:14, 15 ; 21:8).
lalèp.
Sé on maladi a po ki grav. Men lè yo ka palé dè-y adan Bib-la, a pa enki dè maladi-la nou konnèt jòdijou yo ka palé. An tan-lasa, nonsèlman moun té pé trapé lalèp, men ou té pé touvé lalèp asi on lenj oben asi masonn a on kaz (Lév 14:54, 55 ; Lk 5:12).
lamàn.
Sé sa sé Israélit-la té ka manjé pannan sé 40 lanné-la yo pasé adan dézè-la. Délè yo té ka manjé dòt biten osi. Jéova fè on mirak pou ba sé Israélit-la lamàn. I té ka parèt toulématen sòf jou a saba-la. Yo té ka touvé-y atè-la é on ti siren té ka kouvè-y. Prèmyé fwa sé Israélit-la vwè-y, yo di : « Man houʼ ? » on fraz an ébré ki vé di « Ka sa yé sa ? » (Ègz 16:13-15, 35). Jézi ni lokazyon palé dè « lamàn » men sé té pou palé dè biten ki pa ni ayen a vwè èvè manjé-lasa (Jan 6:49, 50).
lansan.
Pou fè lansan, yo té ka mélanjé diféran gonm a pyébwa, é lè yo té ka brilé lansan-la, i té ka voyé on bon ti lòdè. Yo té ka mélanjé 4 biten pou fè lansan èspésyal la yo té ka sèvi èvè-y la adan tabèwnak-la é an Tanp-la. Yo té ka brilé lansan-la lèmaten é lèswa asi lotèl-la ki té fèt pou sa é ki té adan Koté-la ki sen la. Jou a Rékonsilyasyon la, yo té ka brilé lansan-lasa adan Koté-la ki pli sen la. Lansan-lasa té ka rèprézanté priyè sèwvitè a Bondyé té ka fè é kè Bondyé té ka aksèpté. Labib pa ka mandé sé krétyen-la brilé lansan (Ègz 30:34, 35 ; Lév 16:13 ; Rév 5:8).
Lapak.
Sé té on fèt sé Israélit-la té ka fété chak lanné pou yo té sonjé jou-la Bondyé té fè-yo sòti anba jouk a sé Éjipsyen-la. Yo té ka fété Lapak lè 14 abib (yo koumansé kriyé mwa-lasa nizan lè sé Juif-la yo té chayé Babilòn pa fòs té viré an péyi a-yo). Jou-lasa yo té ka tchouyé on ti mouton (oben on kabrit) é yo té ka woti-y. Yo té ka manjé-y èvè zèb anmè é pen san lèvi (Ègz 12:27 ; Jan 6:4 ; 1Ko 5:7).
Lapannkòt.
Pawmi sé 3 gran fèt-la sé nonm juif la té k’ay fété chak lanné a Jérizalèm, fèt a Lapannkòt sé té dézyèm-la. Mo « Pannkòt » vé di 50èm jou-la. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka kriyé fèt-lasa « Lapannkòt » é adan Lézékriti ki té maké an ébré, yo ka kriyé fèt-lasa « fèt a Prèmyé Rékòlt-la » oben « fèt a sé Simenn-la ». Yo té ka fété-y 50 jou apré lè 16 nizan (Ègz 23:16 ; 34:22 ; Akt 2:1).
Laréopaj.
Sé on ti montangn ki adan vil a Atèn, toupré on koté yo ka kriyé Lakropòl. Laréopaj sé non a on tribinal osi. Sé adan tribinal-lasa sé filozòf istoyisyen la é épikiryen la menné Pòl pou i èspliké kwayans a-y (Akt 17:19).
lasanblé.
On gwoupmoun ki ka sanblé pou on lokazyon èspésyal oben pou fè on biten. Adan Lézékriti ki té maké an ébré, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè sé Israélit-la. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on lasanblé a krétyen oben lè yo bizwen palé dè tout sé lasanblé-la (1Wa 8:22 ; Akt 9:31 ; Wom 16:5).
lawch a Alyans-la.
Sé té on gwo bwèt yo fè an bwa a zakasya é yo mèt lò toupatou asi-y. Lawch-la té ka rété adan Koté-la ki pli sen la adan tabèwnak-la. Aprésa, yo mété-y adan Koté-la ki pli sen la adan tanp a Salomon. Kouvèti a-y té fèt yenki èvè lò. Asi kouvèti-la té ni 2 chériben é yonn té anfas èvè lòt. Adan lawch-la té ni sé 2 tablèt-la ki té ni sé 10 komandman-la anlè yo. Té ni dòt biten ankò adan lawch-la (Dét 31:26 ; 1Wa 6:19 ; Éb 9:4).
lèpton.
lèspri.
Souvantfwa sé konsa yo ka tradui mo ébré la rouah é mo grèk la pneuma. Sé mo-lasa vé di plizyè biten. Kèlkèswa sa sé mo-lasa vé di, yo toujou ka sèvi èvè yo pou palé dè on biten kè ou pé pa vwè. Pawkont ou ka vwè sa biten-lasa ka fè. Yo pé sèvi èvè sé mo ébré la é grèk la pou palé dè 1) van-la, 2) fòs-la ki ka fè si on moun oben on zannimo ka viv, 3) sa ki ka pousé on moun di sèwten biten oben aji tèl ou tèl mannyè, 4) mésaj ki ka vin dè Bondyé oben dè kréyati nou pé pa vwè, 5) Bondyé oben kréyati nou pé pa vwè, é 6) fòs-la Bondyé ka sèvi èvè-y la pou aji, kivédi lèspri sen a-y (Ègz 35:21 ; Sòm 104:29 ; Mat 12:43 ; Lk 11:13).
lèspri sen.
Lévi ; Lévit.
Sé non a 3èm gason a Jakòb. I fè-y èvè Léa. Désandan a-y vin on tribi é yo ba tribi-lasa menm non ki-y. Lévi té ni 3 gason : Gèwchòn, Kèat é Mèrari. Sé pawmi désandan a-yo 3 gwoup a Lévit sòti. Souvantfwa, lè yo ka palé dè « Lévit » sé pou palé dè désansan a Lévi men a pa pou palé dè sé prèt-la ki adan fanmi a Aawon. Yo pa ba tribi a Lévi pon mòso tè adan tè-la Bondyé té pwomèt Israèl, men yo ba-yo 48 vil adan téritwa a sélézòt tribi-la (Dét 10:8 ; 1Kr 6:1 ; Éb 7:11).
lèvi.
Sé on biten yo ka mèt adan on pat a pen pou fè-y gonflé oben yo ka mété-y adan on bwason pou bwason-lasa vin ni alkòl adan. Yo ka pran on ti mòso pat adan on pat ki ja gonflé é aprésa lè yo bizwen fè dòt pen yo ka mélanjé ti mòso pat-lasa èvè dòt pat. Adan Labib, souvantfwa yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè péché-la é dè sa ki mové. Yo ka sèvi èvè-y pou palé osi dè on biten ki ka kontinyé gwosi men kè ou pa’a vwè (Ègz 12:20 ; Mat 13:33 ; Gal 5:9).
Lézékriti.
Sa ki maké adan Pawòl a Bondyé, Labib. Nou ka touvé mo-lasa yenki adan Lézékriti ki té maké an grèk (Lk 24:27 ; 2Tm 3:16).
lotèl.
Sé té on biten ki té ho é anlè a-y té plat. I té fèt an tè, an wòch oben èvè mòso wòch. Yo té pé fè-y osi an bwa é yo té ka kouvè bwa-la èvè métal. Yo té ka fè sakrifis asi-y oben yo té ka brilé lansan asi-y pou yo té adoré Bondyé. Ki sé an tabèwnak-la, ki sé an Tanp-la, té ni on ti lotèl an lò ki té fèt pou brilé lansan. Lotèl-lasa té fèt an bwa é yo té mèt lò toupatou asi bwa-la. Déwò-la, té ni on lotèl an kuiv ki té pli gran ki lòt lotèl-la é yo té ka brilé sakrifis a zannimo asi-y. Moun té ka sèvi èvè lotèl osi lè yo té ka adoré fo-dyé (Ègz 39:38, 39 ; 1Wa 6:20 ; Mat 5:23, 24 ; Lk 1:11 ; Akt 17:23).
Lwa a Moyiz ; lwa.
Lè yo ka maké « Lwa-la » èvè on gran « L » sé pou palé dè Lwa a Moyiz kè Jéova ba pèp a Israèl. A moman-lasa, pèp-la té adan dézè a Sinayi la an 1513 avan épòk an-nou. Yo ka sèvi èvè mo « Lwa-la » osi pou palé dè sé 5 prèmyé liv-la ki adan Labib (Mat 7:12 ; Lk 24:44 ; Gal 3:24). Lè yo ka maké « lwa » èvè on ti « l », sé pé pou palé dè yonn adan sé lwa-la ki adan Lwa a Moyiz oben dè prensip ki dèyè do a on lwa (Nb 15:16 ; Dét 4:8).
M
Masédwàn.
méchan-la.
Médi.
Moun-Médi sòti an ren a Maday ki té gason a Jafèt. Koté-la yo té ka viv la té o nò a péyi-la yo ka kriyé jòdijou Liran. A Lapannkòt 33, té ni Moun-Médi a Jérizalèm (Akt 2:9).
Mési.
Sé on mo ébré ki vé di « sila yo chwazi la ». « Kris » vé di menm biten, men sé on mo grèk (Dan 9:25 ; Jan 1:41) [gadé osi VIDÉ LUIL ASI ON MOUN OBEN ASI ON BITEN].
mir.
Sé on gonm oben on lakòl pyébwa-la ka lagé ki té ka santi bon. Yo té ka pran-y asi diféran ti pyébwa ki ni pikan oben ti pyébwa ki an fanmi a sa yo ka kriyé Commiphora. Yo té ka vidé on luil ki té ni mir adan asi tèt a on moun pou montré kè Jéova té chwazi-y pou fè on biten. Yo té ka mété-y asi sé lenj-la é asi sé kouch-la pou yo santi bon. Yo té ka mété-y adan luil pou masé moun oben adan losyon pou moun mèt asi kò a-yo. Yo té ka mélanjé-y èvè diven pou fè on dwòg. Yo té ka sèvi èvè mir-la osi pou préparé kò a on moun avan yo téré-y (Ègz 30:23 ; Pw 7:17 ; Mk 15:23 ; Jan 19:39).
mirak.
Sé on biten ki ka fèt oben on biten kè on nonm ka fè alòskè nòwmalman on moun pé pa fè sa. Yo ka di kè sé on moun ki lontan pi fò ki moun asi latè ki dèyè do a sa. Adan Bib-la yo pé sèvi èvè mo « sign » oben « biten èstraòwdinè » pou palé dè mirak (Mat 11:20 ; Akt 4:22 ; Éb 2:4).
mizérikòd ; pityé.
Sé lè ou ka pran penn a on moun oben ou ni onlo konpasyon pou moun-lasa davwa i ka soufè pas i ka jwenn difikilté. Sa ka ba-w anvi fè on biten pou édé-y. Délè osi, yo pé sèvi èvè mo « mizérikòd » oben èvè mo « pityé » pou palé dè favè-la yo ka ba on moun yo jijé é ki mérité yo pini-y, kifè yo pa’a fè-y oben yo pa’a ba-y tousa i mérité la (Mat 5:7 ; Éf 2:4 ; Jk 3:17).
Molòk.
Sé on bondyé sé Amonit-la té ka adoré. Lè yo ka palé dè Malkam, Milkòm é Molèk, sé dwèt dè Molòk yo ka palé (Akt 7:43).
mond.
Lè yo ka sèvi èvè mo grèk la kosmos, sé pou palé dè diféran biten : 1) Toutmoun ki asi latè kèlkèswa vi-la yo ka menné la (Jan 3:16) ; 2) Toutmoun ki asi latè, men ki pa ka sèvi Jéova (1Jn 5:19). Adan sèwten vèwsé yo ka sèvi èvè mo mond pou tradui mo grèk la aïôn. Yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè on péryòd oben dè on épòk ni biten enpòwtan ki fèt oben ki ka fèt (Mat 24:3). Yo ka sèvi èvè-y osi pou palé osi dè mantalité é dè konpòwtasyon a moun a on sèwten épòk (2Tm 4:10). Grasa alyans-la Bondyé fè èvè sé Juif-la lè i ba-yo Lwa-la, Bondyé mèt enpé biten anplas, é sé on épòk èspésyal ki koumansé. Nou té’é pé kriyé épòk-lasa « épòk a sé Israélit-la » oben « épòk a sé Juif-la ». Aprésa, grasa sakrifis a gason a-y Jézi Kris, Bondyé mèt dòt biten anplas é sé ondòt épòk ki koumansé. Kou-lasa, épòk-lasa té ka konsèwné sé krétyen-la i chwazi la pou ay viv an syèl-la. Sé dispozisyon-la i té pran la èvè sé Israélit-la té ka anonsé sé nouvo dispozisyon-lasa (Mk 4:19 ; Wom 12:2 ; 1Ko 10:11).
moun ki ka fè potich.
Mo ébré la ki bay « moun ki ka fè potich » vé di « sila ki ka ba on biten on fòm ». On moun ki ka fè potich andwa ba potich-la fòm-la i vé la. Souvantfwa yo ka sèvi èvè ègzanp-lasa pou montré kè Jéova andwa gouvèné toutmoun ki asi latè, é i andwa gouvèné sé nasyon-la osi (Iz 64:8 ; Wom 9:21).
moun ki kont Kris.
Mo grèk la ki bay « moun ki kont Kris » pé vé di 2 biten. Nonsèlman sé pé on moun ki lènmi èvè Lèkris, men sé pé osi on moun ki ka fè lézòt kwè kè i sé Lèkris. Tout sé moun-la oben sé gwoupmoun-la ki kont Lèkris é ki kont disip a-y, é tout sé moun-la ki ka di kè yo sé Lèkris oben kè sé Lèkris ki voyé-yo, yo ka kriyé-yo « moun ki kont Kris » (1Jn 2:22).
moun ki lib ; moun ki vin lib.
An tan a sé Women-la, on moun ki lib sé té on moun ki té fèt lib é ki té ni menm dwa ki on sitwayen women. Men délè on moun ki té èsklav té pé vin lib. Si sa té ka fèt douvan Lalwa, èsklav-la yo té libéré la té pé vin sitwayen kon nenpòt ki Women men i pa té pé ni on rèsponsabilité adan gouvènman-la. Si yo pa té ka libéré-y douvan Lalwa, èsklav-la té lib men i pa té ni menm dwa ki on sitwayen women (1Ko 7:22).
moun ki kastré.
Mo ébré la é mo grèk la yo tradui la é ki bay èsprésyon-lasa, yo ka sèvi èvè-yo pou palé pi ègzaktèman dè on nonm ki kastré. Sé nonm-lasa té ka travay adan chato a wa-la. Travay a-yo sé té édé rèn-la é sélézòt madanm a wa-la é voyé zyé asi yo. Yo pé sèvi èvè mo grèk la pou palé dè on fonksyonnè ki ka travay pou wa-la, men nonm-lasa pa té kastré. Yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè moun ki ka soutyenn wayòm-la é ki chwazi pa mayé pou fè plis pou Bondyé (Èst 2:15 ;Mat 19:12 ; Akt 8:27).
moun-la ki ka fè lyannaj-la.
Sé moun-la ki ka pòté mannèv pou fè 2 moun oben 2 gwoupmoun wouvin byen. Sa ka pèwmèt sé moun-la ki rékonsilyé la fè on alyans. Labib ka di sé Moyiz ki fè lyannaj-la ant Bondyé é nasyon a Israèl. Yo ka kriyé alyans-la yo fè la alyans a Lwa-la. Labib ka di osi sé Jézi ki fè lyannaj-la ant Bondyé é Israèl a Bondyé. Yo ka kriyé alyans-la yo fè la nouvo alyans-la.
N
na.
Sé té on luil ki té ka santi bon é ki té ni on ti koulè wouj. Yo té ka fè-y èvè on plant non a-y sé té na (Nardostachys jatamansi). Konm luil-lasa té ka kouté chè, souvantfwa yo té ka mélanjé-y èvè dòt kalité luil. Délè yo té ka fè on luil ki té ka sanm na-la é yo té ka fè moun konprann kè sé té na. Mawk é Jan di kè luil-la yo vidé asi Jézi sé té ‘on bon kalité na’ (Mk 14:3 ; Jan 12:3).
nanm.
Sé konsa yo ni labitid tradui mo ébré la nèphèsh é mo grèk la psukhê. Lè ou ka gadé jan yo ka sèvi èvè sé mo-lasa adan Labib, ou ka vwè byen kè yo ka palé dè : 1) moun, 2) zannimo, oben 3) vi a on moun oben vi a on zannimo (Jén 1:20 ; 2:7 ; Nb 31:28 ; 1P 3:20, nòt). Jan-la onlo rèlijyon ka sèvi èvè mo « nanm » la, é jan-la Labib ka sèvi èvè mo-lasa, sa pa ni ayen a vwè. Labib ka montré kè lè yo ka sèvi èvè nèphèsh é psukhê pou palé dè on moun ki asi latè, sé on moun kè ou pé vwè, kè ou pé mannyé é ki pé mò. Lè yo ka di kè on moun ka fè on biten « èvè tout nanm a-y », sa vé di kè i ka fè biten-la èvè tout tchè a-y. Pou fè biten-la « èvè tout nanm a-y », i ka pran tan réfléchi, i ka ba kò a-y bann, é sé sa i ka rèsanti é lanmityé a-y èvè Bondyé ki ka pousé-y fè biten-la. Sa pé vé di osi kè i ka fè biten-lasa tout vi a-y (Dét 6:5 ; Mat 22:37). Adan sèwten pasaj, yo ka sèvi èvè nèphèsh é psukhê pou palé dè on lanvi on moun pé ni oben pou di kè i fen. Délè yo pé sèvi èvè sé mo-lasa pou palé dè on moun ki mò oben dè kò a on moun-mò (Nb 6:6 ; Pw 23:2 ; Iz 56:11 ; Ajé 2:13).
Nazaréyen.
Sé konsa yo té ka kriyé Jézi pas i té Moun-Nazarèt. Pétèt kè mo ébré la yo sèvi èvè-y adan Izayi 11:1 é ki bay « boujon » oben « rijton », vé di osi « Nazaréyen ». Yo té ka kriyé disip a Jézi « Nazaréyen » osi (Mat 2:23 ; Akt 24:5).
nizan.
Sé konsa sé Juif-la té ka kriyé 1é mwa a kalandriyé-la kè yo té ka itilizé la pou adoré Jéova apré yo sòti Babilòn. Adan kalandriyé nòwmal la aprézan, nizan sé té 7èm mwa-la. Adan kalandriyé an-nou, nizan ka koumansé anmitan a maws é i ka fin anmitan a avril (Né 2:1). Sé Juif-la té ka fété Lapak lè 14 nizan é sé jou-lasa osi Jézi Kris mèt rèpa a Ségnè-la anplas (Lk 22:15, 19, 20). Menm jou-la Jézi fè rèpa-lasa, yo mété-y asi on poto é yo tchouyé-y (Lk 23:44-46).
nouvèl-lin.
Sé té prèmyé jou a chak mwa adan kalandriyé juif la. Jou-lasa sé Israélit-la té ka sanblé, yo té ka fè on gran manjé é yo té ka fè sakrifis èspésyal pou Bondyé. Piti-a-piti, jou-lasa vin on fèt enpòwtan kè sé Israélit-la té ka fété é ponmoun pa té ka travay jou-lasa (Nb 10:10 ; 2Kr 8:13 ; Kol 2:16).
O
oliban.
Sé gonm-la kivédi lakòl-la sèwten pyébwa ka lagé. Lèwvwè yo ka brilé gonm-lasa, i ka voyé on bon ti lòdè. Yo té ka mélanjé-y èvè dòt biten pou fè lansan-la yo té ka sèvi èvè-y la adan tabèwnak-la é an Tanp-la. Yo té ka mèt oliban anlè sé ofrann a séréal la osi é anlè sé 2 ranjé a pen-la yo té mèt anlè tab-la ki adan Koté-la ki sen la (Ègz 30:34-36 ; Lév 2:1 ; 24:7 ; Mat 2:11).
on dizyèm ; ladim.
Sé 10 % (10 pou 100) a on biten. Sé té kon on enpo sé Israélit-la té ka ba Bondyé. Yo té ka kriyé-y « ladim » osi (Dét 26:12 ; Mal 3:10 ; Éb 7:2, nòt). Lwa a Moyiz té ka mandé sé Israélit-la ba sé Lévit-la on dèkwa pou édé-yo. Chak lanné, fò yo té ba-yo 10 pou 100 adan sa yo té rékòlté é fò yo té ba-yo 10 pou 100 adan sé bèf-la é sé mouton-la bèt a-yo té fè adan lanné-la. Kanta sé Lévit-la, yo té ka ba sé prèt-la ki té adan fanmi a Aawon 10 pou 100 adan sa yo té rèsèvwa. Anplisdisa, moun té ka bay on dizyèm pou dòt biten ankò. Bondyé pa ka mandé sé krétyen-la péyé ladim.
on moun ka pozé men a-y asi on moun.
Lè on moun té ka pozé men a-y asi ondòt moun, sé té pou montré kè yo chwazi moun-la pou i fè on travay èspésyal. Yo té ka fè sa osi pou Bondyé té béni on moun, pou on moun ki malad té pé sa géri, oben pou ba on moun lèspri sen pou pèwmèt-li fè sèwten biten (Nb 27:18 ; Akt 19:6 ; 1Tm 5:22).
P
Paradi.
Sé on bèl ti jaden ki ni bèl pyébwa adan. Prèmyé fwa yo ka palé dè on paradi adan Labib, sé lè yo ka palé dè Jadendédèn-la. Sé Jéova ki fè-y pou 1é misyé-la é 1é madanm-la i té kréyé la. Lè Jézi palé ba malfétè-la ki té owa a-y asi poto-la, i di-y kè latè té’é vin on paradi. An 2 Korentyen 12:4, yo ka palé dè ondòt kalté paradi é an Révélasyon 2:7, yo ka palé dè on paradi ki an syèl-la (Cht 4:13 ; Lk 23:43).
péché èvè fon-é-toupé.
Èsprésyon-lasa ka vin dè mo grèk la asélgéïa. Yo ka sèvi èvè èsprésyon-lasa pou palé dè péché grav moun ki pa’a suiv lwa a Bondyé ka fè. É asi konpòwtasyon a-yo, ou ka vwè kè yo pa mélé èvè ponmoun é kè yo jous ka voyé moun ponmlé menmsi sé on moun ki ni on otorité. Yo pa ni rèspé pou sé lwa-la é sé prensip-la ki an Bib-la nonplis. Lè yo ka sèvi èvè èsprésyon-lasa, a pa pou palé dè on ti péché ankouyonnad (Gal 5:19 ; 2P 2:7).
Péché sèksyèl.
Sé konsa yo tradui mo grèk la pornéïa adan Labib. Yo ka sèvi èvè-y pou palé dè diféran biten moun ka fè èvè sèks a-yo é kè Bondyé hay. Pawmi sé biten-lasa, ou ka touvé lè on moun ka twonpé moun-la i mayé èvè-y la (sa yo ka kriyé adiltè), lè on moun ka vann kò a-y, lè on moun ka kouché èvè on moun alòskè yo pa mayé, lè on moun ka fè makonmè oben ka fè zanmi, é lè on moun ka fè malpwòpté èvè zannimo. An Révélasyon, yo ka sèvi èvè ègzanp a on pwòstitiyé non a-y sé « Gran Babilòn-la » pou palé dè konpòwtasyon a tout sé fo-rèlijyon-la. Sé rèlijyon-lasa ka soutyenn sé moun-la ki ka dirijé mond-la pou yo pé sa ni pouvwa é pou yo pé sa ni lajan é dòt biten matéryèl (Rév 14:8 ; 17:2 ; 18:3 ; Mat 5:32 ; Akt 15:29 ; Gal 5:19) [gadé osi PWÒSTITIYÉ].
pen sakré la.
Sé konsa yo té ka kriyé sé 12 pen-la ki té adan Koté-la ki sen la adan tabèwnak-la é adan Tanp-la. Yo té ka mèt 2 pil pen asi on tab é adan chak pil pen té ni 6 pen. Lè yo té ka palé dè pen-lasa, délè yo té ka kriyé-y osi « pen-la yo ka mèt yonn si lòt ». Yo té ka di osi kè pen-lasa sé « sé pen-la yo té ka mèt douvan Bondyé la ». Chakfwa sé té on jou a saba, yo té ka woté pen rasi la é yo té ka mèt pen fré anplas a-y. Nòwmalman sé enki sé prèt-la ki té ni dwa manjé pen-la yo té woté la (2Kr 2:4 ; Ègz 25:30 ; Lév 24:5-9 ; Mat 12:4 ; Éb 9:2).
péryòd-la mond-la kay bout.
Sé péryòd-la ki jis avan jou-la Bondyé ké fè mond a Satan disparèt. Péryòd-la yo ka kriyé « prézans a Kris » sé menm péryòd-la. Jézi ké mandé sé zanj-la « woté moun ki méchan anmitan moun ki jis » é détwi-yo (Mat 13:40-42, 49). Disip a Jézi té vé konnèt ‘kitan mond-lasa té’é bout’ (Mat 24:3). Avan Jézi viré an syèl-la, i pwomèt disip a-y i ké èvè yo jistan mond-la bout (Mat 28:20).
pornéïa.
Ay gadé PÉCHÉ SÈKSYÈL.
poto.
Adan sèwten péyi, yo té ka mèt moun yo kondanné asi on poto pou tchouyé-y. Oben délè yo té ka lésé kò a on moun ki ja mò pann asi on poto pou sa té sèvi sélézòt moun-la lèson oben pou toutmoun té vwè kè mò a moun-lasa sé on honté. Tèlman sé Asiryen-la té méchan, lè yo té ka kenbé on lènmi, yo té ka fè on poto pwenti rantré an vant a-y é yo té ka fè-y rivé jis an lèstonmak a-y pou moun-la rété ka pann anlè poto-la. Men adan lwa a sé Juif-la, lè yo té ka kondanné on moun ki di bétiz asi Bondyé oben on moun ki adoré idòl pa ègzanp, yo té ka ba-y koudwòch pou tchouyé-y oben yo té ka tchouyé-y ondòt jan. Aprésa yo té ka pann kò a-y asi on poto oben asi on pyébwa pou sa sèvi lézòt lèson (Dét 21:22, 23 ; 2S 21:6, 9). Délè sé Women-la té ka enn maré on moun asi on poto é yo té ka lésé-y pann la plizyè jou anba solèy-la san bwè san manjé é afòs i soufè, i té ka fin pa mò. Délè yo té ka kloué pyé a on moun é men a-y asi on poto kon yo fè Jézi (Lk 24:20 ; Jan 19:14-16 ; 20:25 ; Akt 2:23, 36) [gadé osi POTO-SIPLIS]. Anplisdisa, yo té ka sèvi èvè ondòt kalté poto lè yo té bizwen sonjé on biten ki fèt adan listwa. Yo sèvi èvè ondòt kalté poto ankò adan Tanp a Salomon oben adan chato a-y pou sé batiman-lasa té rété byen doubout (Jij 16:29 ; 1Wa 7:21). Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka palé osi dè « poto-mitan ». Yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on biten yo pé apiyé asi-y é ki byen solid oben pou palé dè moun ki pé ké jen pèd plas a-yo an syèl-la (1Tm 3:15 ; Rév 3:12).
poto-siplis.
Sé konsa yo tradui mo grèk la stauros. Mo-lasa vé di poto. Sé asi on poto yo tchouyé Jézi. Plizyè syèk avan Jézi vin asi latè, moun ki té pa té ka sèvi Bondyé té ka sèvi èvè on kwa pou adoré bondyé a-yo, men pa ni ayen ka montré kè lè yo ka sèvi èvè mo grèk la stauros sé pou palé dè on kwa. Èsprésyon-la « poto-siplis » kay byen èvè sa mo-la ki té la odépa té vé di. Dayè Jézi té ka sèvi èvè mo stauros pou palé dè jan yo té’é malmenné disip a-y, jan yo té’é soufè é jan yo té’é fè-yo hont (Mat 16:24 ; Éb 12:2) [gadé osi POTO].
prèmyé fwi.
Sé sé prèmyé fwi-la yo té ka rékòlté la oben sé prèmyé biten-la yo té ka rékòlté an jaden-la. Jéova té ka mandé sé Israélit-la tout prèmyé biten yo té ni, ki sé timoun, ki sé zannimo, ki sé fwi yo té rékòlté. Sé pannan fèt a sé Pen san lèvi la é jou a Lapannkòt pèp a Israèl té ka ba Bondyé tout sé prèmyé biten-lasa. Yo ka sèvi èvè « prèmyé fwi » pou palé osi dè Kris é dè sé moun-la Bondyé chwazi la pou ay an syèl-la (1Ko 15:23 ; Nb 15:21 ; Pw 3:9 ; Rév 14:4).
prèmyé pitit.
Adan Labib, lè yo ka sèvi èvè mo-lasa sé siwtou pou palé dè prèmyé gason a on misyé. An tan a Labib, pi gran gason-la té pi enpòwtan ki sélézòt timoun-la é lèwvwè papa-y té ka mò, sé-y ki té rèsponsab a fanmi-la. Jézi sé prèmyé pitit a Jéova é sé li prèmyé Bondyé kréyé. Anplisdisa, i sé prèmyé-pitit ki résisité pawmi moun ki mò (Jén 25:33 ; Ègz 11:5 ; Kol 1:15 ; Rév 1:5).
prèt.
On nonm Bondyé té chwazi pou anségné pèp-la dé biten asi-y é asi lwa a-y. Bondyé té mété-y la osi pou ofè sakrifis ba pèp-la é pou palé ba Bondyé pou pèp-la. Pa ègzanp, i té ka sipliyé Bondyé pou mandé-y padon pou pèp-la. Avan Bondyé té ba pèp-la Lwa a Moyiz, sé chèf a chak fanmi ki té prèt pou fanmi a-y. Lè Bondyé ba pèp-la Lwa-la aprézan, i chwazi nonm adan tribi a Lévi pou yo vin prèt, é sé nonm-lasa sé té désandan a Aawon. Sélézòt nonm-la adan tribi a Lévi té la pou édé-yo. Alèla, konm Bondyé fè on nouvo alyans, i chwazi dòt moun pou vin prèt é yotout ka fè pawti a on gwoupmoun yo ka kriyé « Israèl a Bondyé » é sé Jézi ki Gran Prèt-la (Ègz 28:41 ; Éb 9:24 ; Rév 5:10).
prèt-la ki pi enpòwtan la.
Adan Lézékriti ki té maké an ébré, lè yo ka palé dè « prèt-la ki pi enpòwtan la » sé pou palé dè « gran prèt-la ». Adan Lézékriti ki té maké an grèk, lè yo ka palé dè « sé prèt-la ki pi enpòwtan la » sé dwèt pou palé dè sé prèt-la yo té ka rèspèkté onlo la. Pawmi yo, ou té ka touvé osi dé nonm ki pa té gran prèt ankò é sé chèf a sé 24 gwoup prèt la (2Kr 26:20 ; Èsd 7:5 ; Mat 2:4 ; Mk 8:31).
prézans a Kris.
Mo grèk la yo tradui la é ki bay « prézans », yo pa’a sèvi èvè-y pou di kè on moun enn vini é kè i woupati tousuit men sé pou palé dè tout tan-la moun-la la. Prézans a Kris sé on péryòd ki koumansé lè Bondyé fè Jézi Kris vin wa an syèl-la é i ké fin lè mond-lasa ké bout. Tout tan-la Jézi la la, sèwten biten èspésyal ka fèt (Mat 24:3).
pwofési.
Sé on mésaj ki ka vin dè Bondyé. Sé pé on biten i ka fè on moun sav parapòt a pwojé a-y oben on biten i ka fè on moun di. Sé pwofési-la ka anonsé dé biten ki ké fèt dèmen, men a pa enki sa. Bondyé pé sèvi èvè on pwofési osi pou di moun ka ki bon é ka ki pa bon, pou bay komandman a-y oben jijman a-y (Mat 13:14 ; 2P 1:20, 21).
pwomès.
Sé lè on moun ka pwomèt Bondyé kè i ké fè on biten, oben kè i ké ba-y on kado. I pé pwomèt Bondyé i ké fè on sakrifis ba-y, oben i pé pwomèt-li kè i pé ké fè on biten alòskè a pa on biten lwa a Bondyé ka entèwdi. Pwomès-lasa enpòwtan kon lèwvwè on moun ka fè on sèwman (Mat 5:33).
pwòp.
Adan Labib, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on biten oben dè on moun ki pa ni pon malpwòpté anlè-y. Yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè on moun ki ka suiv prensip a Jéova oben ki bon zanmi èvè-y. Fò biten-la oben moun-la rété pwòp é sianka i vin sal, fò i wouvin pwòp. Sa vé di ou pé pa di ayen dè moun-la oben dè biten-la, i pa ni ayen ki ka sali-y, é pa ni ayen ki ka fè-y vin mové. Adan Lwa a Moyiz, mo « pwòp » lyanné èvè sé règ-la moun té dwèt suiv la pou adoré Bondyé (Lév 10:10 ; Sòm 51:7 ; 1Ko 6:11).
pwòstitiyé.
Pi souvan ki rarman, lè yo ka sèvi èvè mo-lasa sé pou palé dè madanm. Men Labib ka palé osi dè misyé ki ka vann kò a-yo. Lwa a Moyiz té ka défann moun fè sa, é lajan-la yo té ka gangné la lè yo té ka fè sa, yo pa té pé pòté-y an Tanp-la pou Jéova. Pawkont, adan tanp a sé fo-bondyé-la, sèwten moun té ka vann kò a yo, é lajan-la yo té ka gangné la té ka sèvi pou tanp-la (Dét 23:17, 18 ; 1Wa 14:24). Adan Labib, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè moun, dè nasyon oben dè gwoupmoun ki ka adoré idòl alòskè yo ka di kè yo ka adoré Bondyé. Pa ègzanp, adan Labib yo ka palé dè on pwòstitiyé yo ka kriyé « Gran Babilòn-la ». I ka rèprézanté tout sé fo-rèlijyon-la ki lyanné èvè sé moun-la ki ka dirijé mond-la. Sé fo-rèlijyon-la ka fè sa pou yo pé sa ni pouvwa, lajan é dòt biten matéryèl (Rév 17:1-5 ; 18:3 ; 1Kr 5:25).
pwovèb.
On ti pawòl ki plen sajès oben on ti istwa ki ka fè on moun aprann on biten. Yo pé sèvi èvè ti pawòl-lasa osi pou montré on vérité an 2 mo 4 pawòl. Adan Labib, sé pwovèb-la sé on ti fraz ki fèt pou fè lèspri a moun travay oben pou fè-yo touvé on biten. Adan on pwovèb, yo ka di on vérité tèlman byen kè ou pa’a oubliyé sa konsa, é délè, yo pé sèvi èvè on ègzanp pou fè-w konprann vérité-lasa. Ni sèwten pawòl moun té ni labitid di é onlè yo koumansé itilizé-yo pou fè jé èvè tèt a moun oben pou voyé on mépri ba moun (Ékl 12:9 ; 2P 2:22).
pyébwa-la ki ka bay lavi.
Sé on pyébwa ki té adan Jadendédèn-la. Labib pa ka di kè fwi a-y té ka fè moun viv pou touttan. Men pyébwa-la ka rèprézanté on garanti Bondyé ka ba moun i ka pèwmèt manjé fwi-lasa. I ka pwomèt-yo kè yo ké viv pou touttan. Adan Révélasyon, pyébwa-lasa ka rèprézanté sa Bondyé ka fè pou moun viv pou touttan (Jén 2:9 ; 3:22 ; Rév 2:7 ; 22:19).
R
ranson.
Sé sa on moun té ka bay pou i té achté on biten kè i té ja ni men kè i pa ni ankò. Sé pé osi sa yo té ka bay pou libéré on moun, pou yo pa pini on moun oben pou yo pa fè on moun soufè. Yo té pé péyé on ranson osi pou woté on moun anba péché-la. É délè yo té ka péyé on ranson pou dòt rézon ankò. Pou péyé on ranson, a pa lajan yo té ka bay toutlè, dépawfwa yo té pé bay ondòt biten (Iz 43:3). Adan sèwten sitiyasyon, fò on moun té péyé on ranson. Pa ègzanp, adan pèp a Israèl, tout sé 1é tigason-la sé té tigason a Jéova. Nòwmalman fò yo té travay enki pou Jéova. Kifè, pou yo pa té fè sa, fò yo té péyé on ranson (Nb 3:45, 46 ; 18:15, 16). Lè on moun pa té ka pran prékosyon alòskè i té sav bèf a-y té toujou bizwen kòné moun, siwvwè bèf-la té tchouyé on moun, fò mèt a bèf-la té péyé on ranson pou yo pa té tchouyé-y. Sé sa Lwa-la té ka di (Ègz 21:29, 30). Men lèwvwè on moun té tchouyé ondòt moun é kè i té fè sa pa èspré, pa té ni mwayen péyé pon ranson pou i té sòti bèl adan sa (Nb 35:31). Labib ka palé dè on ranson ki pa kon sélézòt ranson-la. Sé tala Jézi péyé la lè i bay vi a-y pou woté moun ki ka obéyi Bondyé anba jouk a péché-la é anba jouk a lanmò. Ranson-lasa ni lontan plis valè (Sòm 49:7, 8 ; Mat 20:28 ; Éf 1:7).
Rèpa a Ségnè-la.
Jouswa-lasa, moun té ka manjé pen san lèvi é yo té ka bwè diven. Pen san lèvi la é diven-la té ka rèprézanté kò a Jézi Kris é san a-y. Yo té ka fè sa pou sonjé mò a-y. Labib ka mandé sé krétyen-la kontinyé fè sa. Konm pannan rèpa-lasa sé krétyen-la ka sonjé mò a Jézi, yo ka kriyé Rèpa a Ségnè-la « Mémoryal-la » (1Ko 11:20, 23-26).
rèpanti.
Adan Labib, lè on moun ka rèpanti-y, i ka rèkonnèt kè jan-la i té ka viv la pa té bon, oben kè sa i té ka fè pa té byen é i ka règrété sa. Oben pétèt i ka rèkonnèt kè i pa fè sa i té dwèt fè kifè i ka règrété sa. On moun ki ka rèpanti-y vréman ka fè éfò pou chanjé (Mat 3:8 ; Akt 3:19 ; 2P 3:9).
résisité ; rézirèksyon.
Lè on moun résisité sa vé di kè i té mò é kè konnyéla i vivan. Mo grèk la anastasis vé di « lévé, doubout ». Yo ka palé dè 9 rézirèksyon adan Labib é pawmi yo ni ta Jézi é sé Jéova ki fè-y. Menmsi sé Éli, Élizé, Jézi, Pyè, é Pòl ki résisité sé moun-la, sé Bondyé ki ba-yo puisans a-y pou yo té fè sé mirak-lasa. Labib ka di kè talè Bondyé ké résisité « ki moun ki jis, ki moun ki pa jis » asi latè. Sé on biten ki enpòwtan toubònman adan pwojé a-y (Akt 24:15). Labib ka palé osi dè moun ki ké résisité pou viv an syèl-la. Sé sa Labib ka kriyé « rézirèksyon-la ki ké fèt pi bonnè la » é « prèmyé rézirèksyon-la ». Bondyé sèvi èvè lèspri sen a-y pou chwazi sé moun-la ki ké résisité an syèl-la é yo sé frè a Jézi (Flp 3:11 ; Rév 20:5, 6 ; Jan 5:28, 29 ; 11:25).
rèsponsab.
Sé on nonm rèsponsabilité a-y sé voyé zyé asi lasanblé-la é pran swen a-y. Mo grèk la yo tradui-la é ki bay rèsponsab, sé mo épiskopos é yo ka sèvi èvè-y pou palé dè on moun ki ka voyé zyé asi ondòt moun pou pwotéjé-y. Lè yo ka palé dè « rèsponsab » (épiskopos an grèk) é dè « ansyen » (présbutéros an grèk), sé pou palé dè on moun ki ka fè menm travay-la adan lasanblé-la. Men ni on diférans kanmenm. Yo ka sèvi èvè mo « ansyen » pou montré kè moun-la yo chwazi la pou fè travay-lasa ni sé kalité-la ki fo la. Yo ka sèvi èvè mo « rèsponsab » pou montré ki rèsponsabilité moun-la ni (Akt 20:28 ; 1Tm 3:2-7 ; 1P 5:2).
rété san manjé.
Moun té ka désidé fè sa pannan on tan. Sé Israélit-la té ka rété san manjé jou a Rékonsilyasyon-la, lèwvwè yo té ka jwenn bout-rèd é lèwvwè yo té bizwen Bondyé montré-yo sa pou yo fè. Sé Juif-la aprézan té ka rété san manjé 4 fwa adan lanné-la. Sé té pou yo té sonjé biten yo té viv ki té rèd toubònman. Labib pa’a di sé krétyen-la fè sa (Èsd 8:21 ; Iz 58:6 ; Mat 4:2 ; 9:14 ; Lk 18:12 ; Akt 13:2, 3 ; 27:9).
rido.
Sé on bèl mòso tisi yo fè é yo brodé chériben anlè-y. Rido-lasa té ka séparé Koté-la ki sen la é Koté-la ki pli sen la adan tabèwnak-la é adan Tanp-la (Ègz 26:31 ; 2Kr 3:14 ; Mat 27:51 ; Éb 9:3).
S
sa ki jis; jistis.
Sa ki annakò èvè prensip a Bondyé kivédi sa Bondyé ka di ki byen pas sé Bondyé ki ka di ka ki byen, ka ki mal (Jén 15:6 ; Dét 6:25 ; Sof 2:3 ; Mat 6:33).
saba.
Mo ébré la yo tradui la é ki bay « saba » vé di « pozé kò-la, arété sa ou ka fè ». Adan kalandriyé juif la, saba-la té ka tonbé 7èm jou a simenn-la (i té ka koumansé lè vandrèdi lè solèy té kouché é i té ka fin lè sanmdi lè solèy té ka kouché). Ni dòt jou osi yo té ka kriyé saba, kon sèwten fèt Bondyé té mandé pèp-la fété. Chak 7 an é chak 50 an, yo té ka kriyé lanné-la saba. Jou a saba-la, ponmoun pa té ni dwa travay sòf sé prèt-la ki té an Tanp-la. Pannan lanné a saba-la, fò pa yo té travay tè-la. Anplisdisa, si on Juif té prété ondòt moun on lajan, i pa té ni dwa mandé moun-la lajan-lasa lanné a saba-la. Odépa, sa Bondyé té ka mandé pèp-la fè anrapò èvè saba-la adan Lwa a Moyiz, sé té dé biten ki té rézonab. Men piti-a-piti, sé chèf a rèlijyon la mèt dòt biten adan lwa-la. Kifè an tan a Jézi, pou sé moun-la té rèspèkté saba-la, sa té rèd toubònman (Ègz 20:8 ; Lév 25:4 ; Lk 13:14-16 ; Kol 2:16).
Sadiséyen.
Sé on gwoupmoun adan rèlijyon juif la ki té ni kwayans a-yo ki ta-yo é ki té ni onlo otorité. Pawmi sé moun-lasa, té ni moun ki té sòti adan fanmi ki té ni onlo lajan é té ni prèt ki té ni onlo rèsponsabilité adan tanp-la. Sé sadiséyen-la pa té ka dakò èvè onlo biten sé farizyen-la té ka mandé sé moun-la fè é yo pa té dakò èvè sèwten kwayans kè sé farizyen-la té ni. Yo pa té ka kwè adan larézirèksyon é yo pa té ka kwè kè sé zanj-la ka ègzisté. Yo té kont Jézi osi (Mat 16:1 ; Akt 23:8).
sakrifis.
Sé on biten on moun ka ba Bondyé pou di-y mèsi oben pou montré i ka rèkonnèt kè i fè on mové biten é kè i anvi wouvin bon zanmi èvè-y. An tan a Abèl, sé moun-la té ka ofè Jéova sa yo té vlé. Pa ègzanp yo té ka fè sakrifis a zannimo. Sa kontinyé konsa joustan Lwa a Moyiz parèt. Adan Lwa-lasa, Bondyé té ka mandé pou tout sé Israélit-la té fè sakrifis ba-y. Lèwvwè Jézi bay vi a-y, moun pa té bizwen fè sakrifis a zannimo pou Jéova ankò pas sakrifis-lasa té pawfè. Men sé krétyen-la ka kontinyé fè dòt kalté sakrifis ba Jéova. Lè yo ka fè dé biten ki ka fè-y plézi, sé konsi sé on sakrifis yo ka fè ba-y (Jén 4:4 ; Éb 13:15, 16 ; 1Jn 4:10).
sakrifis pou sé péché-la.
On moun té ka fè sé kalté sakrifis-lasa lèwvwè i té ka fè on péché é kè i pa té fè-y pa èspré. Si i fè péché-lasa sé akòz dè péché-la Adan ban-nou la. Moun-la ki té ka mandé Bondyé padon té pé ofè-y diféran kalté zannimo, kon pijon oben toro. Sa i té ka ofè la té ka dépann dè grad a-y é dè sa i té pé bay (Lév 4:27, 29 ; Éb 10:8).
sakrifis yo ka brilé tou antyè.
Yo té ka brilé on zannimo (toro, mal-mouton, kabrit, toutrèl, jenn ti pijon) tou antyè asi lotèl-la pou fè on sakrifis ba Bondyé. Moun-la ki té ka fè sakrifis-la pa té ka gadé ayen pou-y adan sakrifis-lasa (Ègz 29:18 ; Lév 6:9 ; Mk 12:33 ; Éb 10:6).
sal, pa pwòp.
Yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on moun ki sal oben dè on biten ki sal. Lè on moun ka fè sa ki pa byen, yo ka di sa i ka fè la sal oben sa i ka fè la pa pwòp. Adan Labib, souvantfwa, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè sa Lwa a Moyiz ka di ki pa pwòp oben dè sa Lwa a Moyiz ka défann moun fè (Lév 5:2 ; 13:45 ; Mat 10:1 ; Akt 10:14 ; Éf 5:5) [gadé osi PWÒP].
Samari ; Lasamari.
Pannan piski 200 an, sé konsa yo té ka kriyé vil-la ki té pi enpòwtan la adan wayòm a sé 10 tribi-la. Wayòm-lasa té ka touvé-y o nò a Israèl. Yo té ka kriyé téritwa a sé 10 tribi-la Samari osi. Yo konstwi vil a Lasamari asi on montangn é non a montangn-lasa sé té Samari. An tan a Jézi, té ni on réjyon non a-y sé té Samari. O nò a Lasamari té ni Lagalilé é o sid a Lasamari té ni Lajidé. Jézi pa chèché ay koté-lasa pou préché, men délè lè i té ka pasé pa la, i té ka pwofité pou palé ba sé moun-la. Pyè sèvi èvè 2èm klè a wayòm-la Jézi té bay la pou sé Samariten-la té pé sa rèsèvwa lèspri sen (1Wa 16:24 ; Jan 4:7 ; Akt 8:14) [gadé Enf. B10].
Samariten.
Odépa, sé konsa yo té ka kriyé sé Israélit-la ki té ka fè pawti a wayòm di Nò la, kivédi wayòm a sé 10 tribi-la. Men lè sé Asiryen-la pran Lasamari an 740 avan épòk an-nou, yo pran moun a dòt nasyon é yo chayé-yo an Samari pou yo vin rété la. Yo té ka kriyé sé moun-lasa Samariten osi. An tan a Jézi, lè yo té ka palé dè Samariten, sa pa té lyanné èvè on ras oben èvè zafè a politik, men sé té pou palé dè moun ki té ka fè pawti a on rèlijyon ki té ka touvé-y owa sé vil-la yo té ka kriyé Sichèm é Samari. Sé moun-lasa té ka kwè adan sèwten biten ki pa té ni ayen a vwè èvè rèlijyon a sé Juif-la (Jan 8:48).
Sannédren.
Sé té pli gran tribinal a sé Juif-la. I té Jérizalèm. An tan a Jézi, té ni 71 moun adan tribinal-lasa. Pawmi yo té ni gran prèt-la, té ni nonm ki pa té gran prèt ankò, té ni moun ki té an fanmi a sé gran prèt-la, té ni ansyen, té ni chèf a tribi é chèf a fanmi é té ni iskrib osi (Mk 15:1 ; Akt 5:34 ; 23:1, 6).
Satan.
Sé on mo ébré ki vé di « lènmi ». Satan sé pi gran lènmi a Bondyé. Yo ka kriyé-y Dyab osi (Jb 1:6 ; Mat 4:10 ; Rév 12:9).
sé dènyé jou-la.
Yo ka sèvi èvè èsprésyon-lasa adan sé pwofési-la ki an Bib-la pou palé dè sèwten péryòd èspésyal. Pannan sé péryòd-lasa, sèwten évènman enpòwtan adan Listwa té’é rivé é yo té’é bout lè Bondyé té ké fè jijman-la i té anonsé la (Ézk 38:16 ; Dan 10:14 ; Akt 2:17). Yo pé sèvi èvè èsprésyon-lasa pou palé dè déotwa lanné oben dè onlo lanné. Pli souvan ki rarman, Labib ka sèvi èvè èsprésyon-lasa pou palé dè « sé dènyé jou-la » mond-lasa ka viv, pannan Jézi ja wa (2Tm 3:1 ; Jk 5:3 ; 2P 3:3).
sèkré ki sakré.
sèkt.
Sé on gwoupmoun ki ka kwè adan on biten oben ki ka suiv on moun é gwoup-lasa ni kwayans a-y ki ta-y. Adan Bib-la, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè 2 gwoupmoun adan rèlijyon juif la ki té ni kwayans a-yo ki ta-yo é ki té ka menné an tan-lasa : sé farizyen-la é sé sadiséyen-la. Sé moun-la ki pa té krétyen té ka di kè sé krétyen-la té ka fè pawti a on « sèkt ». Yo té ka kriyé-yo « sèkt a sé Nazaréyen-la » pas pou yo, sé krétyen-la té sòti adan rèlijyon a sé Juif-la pou fè rèlijyon a-yo. Piti-a-piti, sèwten moun pawmi sé krétyen-la koumansé fòwmé gwoup a-yo adan lasanblé-la. Pa ègzanp, adan Révélasyon, yo ka palé dè « sèkt a Nikola » (Akt 5:17 ; 15:5 ; 24:5 ; 28:22 ; Rév 2:6 ; 2P 2:1).
sen.
On kalité Jéova ni. Jéova sen, kivédi ou pa’a touvé pon mové biten adan-y é i pa’a fè pon mové biten nonplis (Ègz 28:36 ; 1S 2:2 ; Jan 17:11). Yo ka sèvi èvè mo « sen » la osi pou palé dè on moun (Mk 6:20 ; Akt 3:21), dè on biten (Wom 7:12 ; 11:16 ; 2Tm 3:15), dè on koté (Mat 4:5 ; Akt 7:33 ; Éb 9:1), oben dè on biten on moun ka fè (Ègz 36:4). Mo ébré la é mo grèk la ki bay « sen », yo ka sèvi èvè yo pou palé dè on biten yo mèt a koté pou sèvi Bondyé, dè on biten ki pou Bondyé tousèl oben dè on biten yo pwòpté pou Bondyé. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo sen la pou palé dè on moun ki ni on vi ki pwòp (2Ko 7:1 ; 1P 1:15, 16).
sèwman.
On sèwman sé on biten on moun ka di pou montré kè sa i kay di la sé lavérité. Sé osi lè on moun ka pwomèt i ké fè on biten oben kè i pé’é fè on biten. Pi souvan ki rarman, sé on pwomès yo ka fè Bondyé oben délè sé on biten yo ka pwomèt on moun ki ni on grad. Jéova fè on sèwman pou ba alyans-la i fè èvè Abraam plis valè (Jén 14:22 ; Éb 6:16, 17).
Séza.
Odépa, sé té non a on fanmi women. Aprésa yo koumansé kriyé sé anprè women la « Séza ». Adan Labib ou ka touvé non a 3 Séza : Ogis, Tibè, é Klòd. Néron sé ondòt Séza yo ka palé an Bib-la, men yo pa jen ka mèt non a-y. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, lè yo ka palé dè « Séza », sé pé osi pou palé dè sé moun-la ki ka gouvèné la kivédi Léta (Mk 12:17 ; Akt 25:12).
sign.
Yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on biten, dè sa on moun ka fè, dè on sitiyasyon oben dè on biten ki ka fèt é moun pa ni labitid vwè sa. On sign ka pèwmèt moun sav kè ondòt biten ka fèt oswa kè ondòt biten ké fèt pita (Mat 24:3 ; Rév 1:1).
sinagòg.
Mo-lasa vé di « on sanblé », men adan onlo vèwsé, yo ka sèvi èvè-y pou palé dè batiman-la sé Juif-la té ka réini adan-y la. Sé koté-lasa yo té ka li Lézékriti é yo té ka èspliké ka sé pasaj-la té vé di. Sé la osi yo té ka fè diskou é yo té ka priyé. An tan a Jézi, té ni on sinagòg adan chak vilaj é adan sé gran vil-la an Israèl. Délè jous té ni plizyè (Lk 4:16 ; Akt 13:14, 15).
Siri ; Lasiri.
Adan Lézékriti ki té maké an grèk, Lasiri sé té on téritwa women é Antyòch sé té vil-la ki pi enpòwtan la. An ébré, yo té ka kriyé téritwa-lasa Aram é pita yo vin kriyé-y Lasiri. Siri-la yo ka palé adan Lézékriti ki té maké an grèk sé menm-la ki tala yo ka palé adan Lézékriti ki té maké an ébré men téritwa a-y on ti jan pi piti. Gouvènè a Lasiri té ka jéré téritwa a Lasiri é ta Lapalèstin osi (Lk 2:2 ; Akt 18:18 ; Gal 1:21).
Sirt.
Sé konsa yo ka kriyé 2 koté ki o nò a Lafrik. Ni on Sirt ki ka touvé-y obò péyi-la yo ka kriyé Tinizi jòdijou é lòt-la, obò péyi-la yo ka kriyé Libi jòdijou. Sé koté-lasa lanmè-la pa fon. Avan, sé maren-péchè-la té pè ay sé koté-lasa, pas yo pa jen té sèten ki wotè a sab-la sé koté-lasa. Alé é vini a lanmè-la té ka chayé sab-la la i té vlé (Akt 27:17) [gadé Enf. B13].
sistèm.
Ay gadé MOND.
siwkonsizyon.
Sé lè yo ka koupé po-la ki an bout a sèks a sé nonm-la. Sé on biten Abraam é désandan a-y té oblijé fè, men sé krétyen-la pa oblijé fè sa. Délè yo pé sèvi èvè mo-lasa pou palé dè dòt biten (Jén 17:10 ; 1Ko 7:19 ; Flp 3:3).
so.
Sé on mak yo té ka mèt asi lawjil, oben asi on si ki kon si a bouji, oben asi ondòt biten ankò. Yo té ka kriyé biten-la yo té ka sèvi èvè-y la pou fè mak-la « so » osi. So-la té ka montré kimoun ki mèt a biten-lasa oben kè a pa on fo-biten. Anplisdisa, lè on moun té ka mèt so a-y asi on dokiman, sa té vlé di kè i té dakò èvè sa ki maké adan dokiman-lasa. Délè osi, lè yo té ka mèt on so asi on dokiman, pa té ni mwayen chanjé sa ki té maké adan. An tan lontan, pou fè biten-la yo té ka sèvi èvè-y la pou fè mak-la, yo té ka pran mòso wòch, oben mòso kòn a éléfan oswa mòso bwa, aprésa, yo té ka fouyé adan biten-la pou fè on lèt oben on désen. Délè adan Labib, lè yo ka di kè yo ka mèt on so asi on biten, a pa pou palé dè on mak yo ka fè poudèbon, men sé pou di kè biten-lasa vré, pou di kimoun ki mèt a biten-la, oben pou di kè biten-lasa kaché oben kè sé on sèkré (Jan 6:27 ; Éf 1:13 ; Rév 5:1 ; 9:4).
sòm.
On chanté ki ka ba Bondyé louwanj. Toupannan yo té ka jwé mizik, sé moun-la ki té ka adoré Bondyé té ka chanté sa ki maké adan sé sòm-la. Sé sa yo té ka fè lèwvwè yo té k’ay adoré Bondyé adan tanp-la a Jérizalèm (Lk 20:42 ; Akt 13:33 ; Jk 5:13).
sòsyé.
Sé lè moun ka sèvi èvè pouvwa a sé démon-la pou fè sèwten biten (Akt 13:6 ; 2Kr 33:6). Sé moun-la ki an lyannaj èvè sé démon-la ka fè moun kwè kè nanm a sé moun-la ki mò la ka kontinyé viv menmsi yo mò é kè sé moun-la ki mò la pé palé èvè moun ki vivan grasa on moun ki ka gadé zafè. Mo grèk la yo tradui la é ki bay « sòsyé » sé pharmakia é i vé di « dwòg ». Yo lyanné mo-lasa èvè sosyé pas avan, sé moun-la té ka sèvi èvè dwòg lè yo té ka kriyé sé démon-la pou yo té fè sòsyé a-yo (Gal 5:20 ; Rév 21:8).
Syon ; Montangn a Syon.
Sé té on vil ki té ni on gran masonn alantou a-y é i té asi on montangn. Avan, non a vil-lasa sé té Jébis é i té o sid a montangn a Jérizalèm. Lè David pran vil-lasa, i désidé fè chato a-y koté-lasa, kifè yo té ka kriyé koté-lasa « Vil a David » (2S 5:7, 9). Lè David fè-yo menné lawch a Bondyé koté-lasa, montangn a Syon vin on koté ki sen pou Jéova. Apré, lè yo té ka palé dè Syon sé té pou palé dè Tanp-la ki té asi montangn a Moriya é délè sé té pou palé dè tout vil a Jérizalèm. Lè yo ka palé dè Syon adan Lézékriti ki té maké an grèk, souvantfwa a pa pou palé dè vil-la men sé pou palé dè sa i ka rèprézanté (Sòm 2:6 ; 1P 2:6 ; Rév 14:1).
T
Talan.
Tanp.
Sé on koté yo té ka adoré Bondyé é sé on koté ki té sen. Adan Labib, pi souvan ki rarman, lè yo ka sèvi èvè mo « tanp » sé pou palé dè tabèwnak-la yo té ka démonté la. Sé koté-la sé Israélit-la té ka adoré Jéova. Yo ka sèvi èvè mo-lasa osi pou palé dè batiman-la yo konstwi Jérizalèm pou ranplasé tabèwnak-la. Salomon konstwi 1é Tanp-la é sé Babilonyen-la détwi-y. Apré sé Juif-la yo chayé pa fòs Babilòn viré an péyi a-yo, Zorobabèl konstwi 2èm Tanp-la. Aprésa Éwòd Lègran woukonstwi Tanp-lasa. Délè adan Labib, yo ka kriyé Tanp-la « kaz a Jéova » (Èsd 1:3 ; 6:14, 15 ; 1Kr 29:1 ; 2Kr 2:4 ; Mat 24:1). Yo ka sèvi èvè mo « Tanp » osi pou palé dè koté-la Bondyé ka rété la an syèl-la (Ègz 25:8, 9 ; 2Wa 10:25 ; 1Kr 28:10 ; Rév 11:19) [gadé Enf. B11].
Tartar.
Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo « Tartar » pou palé dè sitiyasyon a sé zanj-la ki dézobéyi Bondyé dépi an tan a Noé. Sé zanj-lasa désann ba ba ba menm. Sé konsi yo adan on lajòl é sé on honté pou yo. An 2 Pyè 2:4, ou ka touvé mo-la Tartaroô ki vé di « jété adan Tartar-la ». Vèwsé-lasa ka di kè Bondyé jété « sé zanj-la ki péché la » adan-y. Men Tartar-lasa pa ni ayen a vwè èvè Tartar-la ki adan kont é istwa a moun ki ka adoré fo-dyé. Pou sé moun-lasa, Tartar-la sé té on lajòl ki té anba tè é sé té on koté té ka fè nwè. Sé la yo té ka mèt sé bondyé-la ki pa té ni onlo enpòwtans. Men anréyalité adan Labib, yo ka sèvi èvè mo « Tartar » pou montré kè Bondyé fè « sé zanj-la ki péché la » désann ba ba ba. Bondyé woté tout sé rèsponsabilité-la yo té ni an syèl-la an men a-yo, é i fè-yo sòti an syèl-la. Bondyé ka fè ansòt pou yo rété an nwèsè kivédi pou yo pa konnèt ni konprann bèl pwojé a-y. Yo an nwèsè parapòt a sa ki kay rivé-yo talè. Labib ka montré kè Bondyé ké détwi ki yo ki chèf a yo Satan pou touttan. Alò lè yo ka palé dè Tartar, sé pou montré kè sitiyasyon a sé zanj-lasa ki ba Bondyé do sé on honté. Tartar-la pa ni ayen a vwè èvè « tou-la ki pa ni fon la » yo ka palé la adan Révélasyon 20:1-3.
tiraj o sò.
Moun té ka sèvi èvè dé ti wòch oben èvè dé ti mòso bwa pou édé-yo pran désizyon. Yo té ka mété-yo adan pli a on lenj oben adan on potich é yo té ka soukwé-yo. Sila yo té ka pran la oben sila ki té ka tonbé la té ka montré bon désizyon-la. Souvantfwa yo té ka priyé lè yo té ka fè sa (Mat 27:35 ; Akt 1:26).
tonm.
Lè yo ka maké « tonm » èvè on ti « t », sé pou palé dè la yo té ka mèt on moun ki mò. Lè yo ka maké « Tonm » èvè on gran « T » aprézan, sé pou tradui mo ébré la shéol oben mo grèk la hadès. Lè Labib ka palé dè Tonm-lasa sé pou palé dè la toutmoun k’ay la. A pa on koté vréman men sé pou di kè lè on moun mò, i pé pa fè ayen ankò é i pa sav sa ki ka pasé alantou a-y (Jén 47:30 ; Ékl 9:10 ; Mat 27:61 ; Akt 2:31).
tou-la ki pa ni fon la.
Sé konsa yo tradui mo grèk la abussos ki vé di « ki fon toubònman » oben « pa ni mwayen miziré fondè a-y ». Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè on koté moun pé pa fè ayen oben on koté ki kon on lajòl. Yo pé sèvi èvè-y pou palé dè Tonm-la la toutmoun k’ay la, men a pa sa tousèl (Lk 8:31 ; Wom 10:7 ; Rév 20:3).
tribinal.
An jéneral, mo-la yo tradui la é ki bay tribinal, yo ka sèvi èvè-y pou palé dè on koté ki té ka sanm on ti podiòm ki té ni déotwa mach pou monté asi-y. Moun ki té ni otorité té pé sizé la pou palé ba foul-la é pou anonsé désizyon yo pran. Lè yo ka palé dè tribinal a Bondyé oben dè tribinal a Kris, sé pou palé dè dispozisyon Jéova pran pou jijé limanité (Wom 14:10 ; 2Ko 5:10 ; Jan 19:13).
twèl a sak.
Sé on twèl yo té ka fè sak èvè-y, kon sé sak-la ki té fèt pou chayé grenn a séréal. Twèl-lasa té fèt èvè pwèl a kabrit ki té fonsé. Lèwvwè on moun té andèy, sé on twèl konsa i té ka mèt asi-y (Jén 37:34 ; Lk 10:13).
Twonpèt.
Yo té ka sèvi èvè-y pou jwé mizik é pou avèti moun osi. Adan Révélasyon, pannan yo ka anonsé jijman a Jéova é dòt biten enpòwtan kè Jéova ké fè, souvantfwa yo ka jwé twonpèt (1Ko 15:52 ; Rév 8:7–11:15).
V
vidé luil asi on moun oben asi on biten.
Sé ègzaktèman sa mo ébré la soukh vlé di. Yo té ka fè sa pou montré kè yo chwazi moun-la oben biten-la yo vidé luil asi-y la pou fè on travay èspésyal. Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo grèk la ki vé di menm biten ki soukh, pou palé dè moun Bondyé ka vidé lèspri sen asi yo pas i chwazi-yo pou yo ay viv an syèl-la (Ègz 28:41 ; 1S 16:13 ; Lk 4:18 ; Akt 10:38 ; 2Ko 1:21).
viré kont Bondyé.
Sé konsa yo tradui mo grèk la apostasia. Mo-lasa ka vin dè on mo ki vé di pi ègzaktèman « pati lwen ». Mo-lasa vlé di osi « lagé , « lévé kont on moun ou on biten ». Adan Lézékriti ki té maké an grèk, yo ka sèvi èvè mo-lasa pou palé dè moun ki ka lagé vré adorasyon-la (Pw 11:9 ; Akt 21:21 ; 2Ts 2:3).
W
wayòm a Bondyé.
Sé gouvènman a Bondyé. Sé Bondyé ki Gran Mèt-la é i mèt Gason a-y Jézi wa a wayòm-lasa pou i gouvèné an non a-y (Mat 12:28 ; Lk 4:43 ; 1Ko 15:50).
wòch a moulen.
Sé on gwo wòch won kè yo té ka itilizé pou krazé grenn a séréal pou fè farin. On moulen té fèt èvè 2 wòch kè yo té ka mèt yonn si lòt. Yo té ka fiksé on èspès dè chivi anmitan a wòch-la ki té anbala, é sé-y ki té ka sèvi pou fè wòch-la ki té anhola touné. An tan a sé Israélit-la, près tout sé fanmi-la té ni on moulen kè yo té ka touné èvè bra a-yo. An jénéral, sé sé madanm-la ki té ka itilizé moulen-lasa. Konm sé Israélit-la té bizwen moulen-la pou yo té fè pen chakjou, Lwa a Moyiz té ka défann moun pran moulen a ondòt moun konm kosyon padavwa moun-lasa té ka doué-yo. Yo pa té ni dwa pran wòch-la ki té anhola nonplis. Té ni pi gran moulen ki té ka fonksyonné kon sila nou sòti palé dè-y la men sé zannimo ki té ka bouré-y (Dét 24:6 ; Mk 9:42).
wòch-la ki an kwen-la.
Yo té ka mèt wòch-lasa adan karésòl a on batiman, la 2 masonn té ka jwenn. Wòch-lasa té enpòwtan toubònman pas i té an kwen a fondasyon-la é grasa-y sé 2 masonn-la té ka rété soudé yonn èvè lòt. Pou yo té fè miray a on vil oben a on batiman ki enpòwtan, yo té ka chwazi on manman wòch ki té solid pou mèt an kwen a fondasyon-la. Yo té ka sèvi èvè èsprésyon-lasa pou palé dè dòt biten ankò kon pa ègzanp fondasyon a latè. Délè yo ka konparé lasanblé-la èvè on kaz é yo ka di kè Jézi sé wòch-la ki an kwen a fondasyon a kaz-la kivédi lasanblé-la (Éf 2:20 ; Jb 38:6).
woulo.
I té kon fèy papyé, men i té long é i té fèt èvè po a bèt oben èvè on plant yo ka kriyé papiris. Pi souvan ki rarman, yo té ka mété-y alantou a on baton. Yo té ka maké asi onsèl koté a-y. Lè yo maké Labib, sé asi woulo moun té ni labitid maké é kopyé liv kifè sé asi woulo osi yo maké Labib (Lk 4:17-20 ; 2Tm 4:13).
wozo.
Sé konsa yo ka kriyé diféran plant ki ka pousé dé koté ki ni dlo. Pi souvan ki rarman, lè yo ka palé dè wozo adan Labib, sé dè on plant non a-y sé Arundo donax yo ka palé (Mat 27:29 ; Rév 11:1).
Z
zanj.
Mo ébré la é mo grèk la ki bay zanj sé malʼakh é aggélos. Sé 2 mo-lasa vé di « mésajé », men lè sé pou palé dè on kréyati ki ka viv an syèl-la é kè Bondyé ka voyé-y pòté on nouvèl, a moman-lasa yo ka kriyé-y zanj (Jén 16:7 ; 32:3 ; Jk 2:25 ; Rév 22:8). Sé zanj-la sé kréyati ki ka viv an syèl-la é ki puisan toubònman, é Bondyé fè-yo lontan lontan avan i té fè nonm asi latè. Adan Labib yo ka kriyé-yo osi « gason a Bondyé » é « zétwal-la ki ka kléré lèmaten » (Jb 1:6 ; 38:7). Yo pé pa fè timoun. Sé Bondyé menm ki fè-yochak. Yo a plis ki 100 milyon (Dn 7:10). Labib ka di kè yochak ni on non, yochak ni gou a-yo é pèwsonalité a-yo ki ta-yo. Yo ni imilité é yo vé pa ponmoun adoré-yo. Lamajorité adan yo jous préféré pa bay non a yo (Jén 32:29 ; Lk 1:26 ; Rév 22:8, 9). Ni diféran katégori zanj é yo pa ka fè menm travay-la. Ni sa ki la pou sèvi Jéova douvan twòn a-y, ni sa ki la pou pòté on nouvèl, ni sa ki la pou édé sèwvitè a Jéova ki asi latè, é lè Bondyé ka jijé moun, sé zanj-la kay fè sa i désidé fè. Yo ka bay on pal osi adan travay a prédikasyon la (2Wa 19:35 ; Sòm 34:7 ; Mat 4:11 ; Lk 1:30, 31 ; Rév 5:11 ; 14:6). Talè, lè lagè a Awmagédon ké koumansé, yo ké èvè Jézi lè i ké goumé èvè lènmi a Bondyé (Rév 19:14, 15).
Zès.
Sé on bondyé sé grèk-la té ka adoré é pou yo, sé-y ki té pi fò pawmi tout sé bondyé-la yo té ka adoré la. Adan vil a Lis, sé moun-la pran Bawnabé pou Zès. Toupré vil a Lis, sé awkéològ-la touvé sèwten èsprésyon ki té maké asi sèwten biten, kon pa ègzanp « prèt a Zès » é « Zès, bondyé a solèy-la ». Bato-la ki menné Pòl asi lilèt a Malt té ni èstati a « gason a Zès » douvan a-y. Sé gason-lasa té jimo é yo té ka kriyé-yo Kastò é Polis (Akt 14:12 ; 28:11).
zétwal-la ki ka kléré lèmaten.
