Nghena endzeni

Hundzela eka leswi nga endzeni

Xana Bibele Yi Tsariwe Rini?

Xana Bibele Yi Tsariwe Rini?

 Xana Bibele Yi Tsariwe Rini?

Bibele i buku leyi hlawulekeke swinene. Vanhu vo tlula magidi manharhu ya timiliyoni va yi teka yi ri leyi kwetsimaka. I buku leyi nga xavisiwa ku tlula tibuku hinkwato ematin’wini naswona ku ringanyetiwa leswaku ku kandziyisiwe tikopi ta 6 000 000 000 (yi helerile kumbe yi nga helelanga) hi tindzimi to tlula 2 400.

HAMBILESWI Bibele ku nga buku leyi hlayiwaka swinene ematin’wini hinkwawo, ku ni mavonelo yo tala malunghana ni nkarhi lowu yi tsariweke ha wona, ngopfu-ngopfu Matsalwa ya Xiheveru, lawa hakanyingi ma vitaniwaka Testamete ya Khale. Swi nga ha endleka leswaku u hlaye hi mavonelo wolawo eka timagazini ni tibuku kumbe u vone swidyondzi swi ma hlamusela eka minongonoko ya TV. Hi leswi swiviko swin’wana swa sweswi leswi kandziyisaka mavonelo wolawo.

“Minkandziyiso ya Bibele yi tsariwe ngopfu hi lembe-xidzana ra vunhungu ku ya eka ra vutsevu B.C.E., kumbe eminkarhini ya muprofeta Esaya na Yeremiya.”

“Eka malembe ya 200 lama hundzeke swidyondzi swa Bibele swi gimete hileswaku Bibele ya Xiheveru yi tsariwe yi tlhela yi antswisiwa swinene hi nkarhi wa Vaperesiya ni Magriki (hi lembe-xidzana ra vuntlhanu ku ya eka lembe-xidzana ra vumbirhi B.C.E.).”

“Tindzimana hinkwato ta Bibele ya Xiheveru ti tsariwe siku hi minkarhi ya Xigriki (ku ya fika eku heleni ka lembe-xidzana ra vumbirhi ku ya eka ro sungula [B.C.E.]).”

Xana Vakreste lava pfumelaka leswaku “Matsalwa hinkwawo ma huhuteriwe hi Xikwembu” va fanele va ma languta njhani mavonelo lawa lama nga faniki? (2 Timotiya 3:16) Leswaku hi kuma nhlamulo, a hi kambisiseni mhaka leyi hi matlhelo mambirhi.

Nxaxamelo Wa Minkarhi Ya Bibele

Bibele ya Xiheveru yi ni swikombo swo tala swa nxaxamelo wa minkarhi. Leswi swi kombisa leswaku tibuku to sungula ti tsariwe hi nkarhi wa Muxe na Yoxuwa, kwalomu ka malembe ya 3 500 lama hundzeke. * Samuwele, Davhida, Solomoni ni van’wana va engetele matsalwa wolawo hi lembe-xidzana ra vu-11 B.C.E. Ma landzeriwe hi tibuku ta  matimu, ta vutlhokovetseri ni ta vuprofeta leti tsariweke ku sukela hi lembe-xidzana ra vukaye ku ya eka ra vuntlhanu B.C.E.

Tikopi kumbe swiphemu swa tibuku leti ta Bibele i tin’wana ta Tibuku-nsongwa leti kumiweke eLwandle leri Feke handle ka buku ya Estere. Minkarhi leyi tsariweke eka swilo leswi bolaka ni matsalelo ya khale swi tiyisekisa leswaku tibuku-nsongwa leti ta khale a ti ri ta kwalomu ka 200 B.C.E ku ya eka 100 B.C.E.

Leswi Vaxopaxopi Va Swi Vulaka

Xivangelo lexikulu xo kanakana rungula ra Bibele ra ku hleleka ni minkarhi ya swiendlakalo hileswaku yi vula leswaku yi huhuteriwe hi Xikwembu. Malunghana ni mhaka leyi, Profesa Walter C. Kaiser Jr., ebukwini yakwe leyi nge The Old Testament Documents, u tsale a ku: “Tindzimana ta [Bibele] a ti tshembekanga hi ku vula leswaku Bibele yi huhuteriwe hi Xikwembu naswona ti vulavula hi masingita ni hi Xikwembu.” Vakambisisi lava nga tshembiki leswaku Bibele yi huhuteriwe hi Xikwembu va vula leswaku yi fanele yi kambisisiwa hi vurhon’wana ku fana ni tibuku letin’wana.

Hi ku famba ka nkarhi, dyondzo ya Darwin ya ku tiendlekela ka swilo yi tirhiseriwe ku hlamusela vukhongeri byebyo lebyi nakambe byi cinceke hi ku famba ka nkarhi yi va leyi rharhanganeke. Leswi tibuku to sungula ta Bibele ti hlamuselaka vugandzeri byin’we ntsena bya Xikwembu, van’wana va vula leswaku ti fanele ti tsariwe emalembeni ya le ndzhaku swinene ku nga ri wona lawa ku vuriwaka leswaku ti tsariwe ha wona.

Bibele yi kambisisiwe hi tindlela to tala to hambana-hambana. Hi xikombiso, xihlamusela-marito lexi kandziyisiweke sweswinyana xa Testamente ya Khale xi ni tinhloko-mhaka leti xaxametiweke, ku pakanisa ka matimu, ndlela leyi rungula ra Bibele ri fambisanaka ha yona ni mikhuva ya xintu ni swin’wana.

Hambileswi vakambisisi va hambanaka loko swi ta eka minkarhi ya ku tsariwa ka Bibele, vo tala va tsakele dyondzo leyi ringanyetiweke hi Profesa R. E. Friedman. U tsale a ku: “Eka malembe yo tala ya madzana lama hundzeke, vatsari va khale a va tsala matsalwa ya vutlhokovetseri va tirhisa milawu leyi a va fanele va tsala ha yona. Nakambe vahleri a va tirhisa matsalwa lawa tanihi swihlovo. Vahleri volavo va tsale Bibele hi ku tirhisa matsalwa wolawo tanihi swihlovo.”

Buku leyi nge Faith, Tradition and History yi vulavula hi swo tala swa swilo leswi ni mavonelo man’wana ya nkoka malunghana ni Bibele. Kambe hi ku komisa yi ri: “Hambileswi swidyondzi swi pfumelaka leswaku swi ma tshemba ngopfu mavonelo ya swona ku tlula leswi Bibele yi swi vulaka, lexi hlamarisaka hileswaku minkarhi yo tala swa kanetana.”

Ku Sirhelela Nkarhi Lowu Bibele Yi Tsariweke Ha Wona

Tibuku to sungula ta Bibele a ti tsariwe eka nchumu lowu bolaka. Hikokwalaho, a swi twali ku  langutela leswaku nisweswi ku va ka ha ri ni matsalwa yo sungula kumbe tikopi to sungula ta le minkarhini ya Muxe, Yoxuwa, Samuwele kumbe Davhida. Hambiswiritano, swa koteka ku dyondza nxaxamelo wa matimu lama nga kongomangiki, lama ringanyetaka leswaku ku amukela minkarhi leyi tiyisekisiwaka hi Bibele swa twisiseka, hilaha vakambisisi ni vayimburi lava xiximekaka va endlaka hakona. Xana vumbhoni byo tano byi hi byela yini? Xiya swikombiso swi nga ri swingani.

Xana tibuku leti tsariweke ti ve kona emalembeni ya 3 500 ematikweni ya khale ya le Vuxa Xikarhi, hilaha Bibele yi kombisaka hakona leswaku Muxe na Yoxuwa va tshame va hanya? Rungula ra matimu, ra vukhongeri, ra nawu ni ra vutsari ri humesiwe eMesopotamiya wa khale ni le Egipta. Ku vuriwa yini hi Muxe ni Vaisrayele? Dictionary of the Old Testament: Pentateuch yi hlamula yi ku: “Ku hava xivangelo xo kanakana leswaku matsalwa ma kale ma va kona hi nkarhi lowu vanhu va sunguleke ha wona ku endla swilo hi koporo eKanana [kwalomu ka 1550 ku ya eka 1200 B.C.E.]” Yi engetela yi ku: “Hi ku ya hi vonelo leri nga kona malunghana ni matsalwa ya khale ku hava xivangelo xo vula leswaku matsalwa ya Muxe a ma tsariwanga.”—Eksoda 17:14; 24:4; 34:27, 28; Tinhlayo 33:2; Deteronoma 31:24.

Xana vatsari va Bibele va tirhise swihlovo swa khale tanihi swikombo? Ina, van’wana va kombetele eka ‘tibuku,’ leti nga ha vaka ti ri ni matsalwa, tirhekhodo ta swivongo swa mindyangu ni matimu.—Tinhlayo 21:14; Yoxuwa 10:13; 2 Samuwele 1:18; 1 Tihosi 11:41; 2 Tikronika 32:32.

Ha yini ma nga kumekanga matsalwa ya khale ya Bibele lama nga ya khale ku tlula Tibuku-nsongwa ta le Lwandle Leri Feke? Magazini lowu vuriwaka Biblical Archaeology Review wu ri: “Matsalwa ya papirasi ni ya dzovo a ma kumekanga ePalestina kambe ma kumeke ntsena etindhawini ta le kwandzasini leti nga etlhelo ka Lwandle Leri Feke. Matsalwa lawa ma borile hileswi a ma ri emisaveni yo tsakama. Hikokwalaho, mhaka ya leswaku a ma kalanga ma tshuburiwa a yi vuli swona leswaku a ma kalanga ma va kona.” Entiyisweni ku kumeke swilemo swa vumba leswi endlaka madzana leswi a swi tirhiseriwa ku lema matsalwa. Matsalwa ya papirasi ni ya dzovo ma hisiwe hi ndzilo kasi man’wana ma borile emisaveni yo tsakama kambe swilemo a swi onhakanga. Swilemo swi tsariwe masiku lama sukelaka kwalomu ka lembe-xidzana ra vukaye ku ya eka ra vuntlhanu B.C.E.

Xana matsalwa ya voko ya Bibele ma sirheleriwe njhani? Buku leyi nge The Bible as It Was yi ri: “Timhaka leti nga eBibeleni, tipisalema, milawu ni vuprofeta lebyi nga eka yona namuntlha swi fanele swi tsariwe khale swinene hi nkarhi wa ku tsariwa ka Bibele. . . . Xivangelo xo va matsalwa lawa ma tsariwe hi ku phindha-phindha hi nkarhi wa ku tsariwa ka Bibele, hileswi a ma tirhisiwa eka vutomi bya siku ni siku. . . . Ku hava loyi a a ta va ekhombyeni hikwalaho ko kopa matsalwa lawa a ri hava xikongomelo.”—Deteronoma 17:18; Swivuriso 25:1.

 Leswi swi vula leswaku tibuku to sungula ta Bibele a ti kopiwa hi ku phindha-phindha kwalomu ka malembe ya 1 500 ku ya eka lembe-xidzana ro sungula C.E. Buku leyi nge On the Reliability of the Old Testament yi vula leswaku ku kopa hi ndlela leyi, leyi kongomeke a swi katsa “ku tsala marito hi matsalelo ni mapeletelo ya manguva lawa, leswi a swi endliwa ematikweni hinkwawo ya khale ya le Near East.” * Leswi swi endle leswaku vanhu va kanakana matsalelo ni switayele leswi tirhisiweke eka rungula leri tsariweke.

Xana Bibele Yi Tsariwe Rini?

Xana swa twisiseka ku vula leswaku ku va ma nga ri kona matsalwa lama tsariweke eminkarhini ya Muxe, Yoxuwa, Samuwele ni van’wana swi kombisa leswaku tibuku ta Bibele a ti tsariwanga hi nkarhi lowu ku vuriwaka leswaku ti tsariwe ha wona? Vakambisisi vo tala va pfumela leswaku ku va matsalwa lawa ya khale ma nga ri kona a hi vumbhoni bya leswaku a ma kalanga ma va kona. Entiyisweni, xana i matsalwa mangani lama boleke lawa a ma ta va ma sirheleriwile? Hi xikombiso, mutivi wa swilo swa khale swa le Egipta K. A. Kitchen u ringanyete leswaku tipapirasi to tala ta le Egipta leti tsariweke loko ku sungula nkarhi wa vulawuri bya Magriki ni Varhoma ti borile.

Vanhu lava xiximaka Bibele na vona va nga ha tivutisa leswi, ‘Xana Yesu a a yi languta njhani Bibele ya Xiheveru?’ Hi nkarhi lowu yi tsariweke ha wona a yi kalanga yi kanetiwa. Yesu u ri amukerile rungula ra nxaxamelo wa minkarhi leri nga eMatsalweni, ku fana ni Vayuda van’wana lava hanyeke hi nkarhi wolowo. Xana u va amukerile vatsari va tibuku to sungula ta Bibele?

Yesu u kombetele eka matsalwa ya Muxe. Hi xikombiso, u vulavule hi ‘buku ya Muxe.’ (Marka 12:26; Yohane 5:46) U vulavule hi timhaka leti nga eka buku ya Genesa (Matewu 19:4, 5; 24:37-39); Eksoda (Luka 20:37); Levhitika (Matewu 8:4); Tinhlayo (Matewu 12:5); na Deteronoma (Matewu 18:16). U te: “Swilo hinkwaswo leswi tsariweke enawini wa Muxe ni le ka Vaprofeta ni Tipisalema malunghana na mina swi fanele ku hetiseka.” (Luka 24:44) Loko a amukele Muxe ni vatsari van’wana, swi le rivaleni leswaku u amukele rungula leri kongomeke ra nxaxamelo wa minkarhi leri nga eBibeleni ya Xiheveru.

Kutani, xana Bibele yi tsariwe rini? Xana nxaxamelo wa minkarhi ya Bibele wa tshembeka? Sweswi se hi xiye mavonelo ya vakambisisi vo tala yo xopaxopa swin’we ni rungula leri nga eBibeleni, matimu ni langutelo ra Yesu. Xana nhlamulo ya wena yi nga kombisa leswaku u pfumelelana na Yesu loko a vula exikhongelweni lexi yaka eka Tata wakwe, Yehovha Xikwembu a ku: “Rito ra wena i ntiyiso”?—Yohane 17:17.

[Tinhlamuselo ta le hansi]

^ par. 9 Leswaku u kuma rungula leri engetelekeke malunghana ni nxanxamelo wa minkarhi ya Bibele, vona buku leyi nge Insight on the Scriptures, Vholumo 1, matluka 447-467, leyi kandziyisiweke hi Timbhoni ta Yehovha.

^ par. 23 Vona xihloko lexi nge “Vatsari Va Khale Ni Rito Ra Xikwembu” eka Xihondzo xo Rindza xa March 15, 2007, matluka 18-20.

Chati/Swifaniso leswi nga eka matluka 20-23]

(Leswaku u vona rungula leri hleriweke hi ku helela, vona nkandziyiso wa kona)

(Nxaxamelo wa minkarhi lowu kombisaka malembe lawa tibuku ta Bibele ti hetiweke ha wona)

2000 B.C.E.

1800

[Xifaniso]

Vatsari va le Egipta va tsale matsalwa emahlweni ka nkarhi wa Muxe

[Xihlovo Xa Kona]

© DeA Picture Library/​Art Resource, NY

1600

[Xifaniso]

Muxe u hete buku ya Genesa hi 1513 B.C.E., naswona a a tsale eka nchumu lowu bolaka

Genesa 1513 B.C.E.

Yoxuwa

1400

1200

Samuwele

1000 B.C.E.

[Xifaniso]

Swilemo swa vumba swa madzana swi ponile

900 ku ya eka 500 B.C.E.

Yonasi

800

Esaya

600

Yeremiya

Daniyele

[Xifaniso]

Tsalwa ra papirasi leri songiweke, leri bohiweke hi ntambhu ni xilemo xa vumba

449 B.C.E.

[Xihlovo Xa Kona]

Brooklyn Museum, Bequest of Theodora Wilbour from the collection of her father, Charles Edwin Wilbour

400

200

[Xifaniso]

Tibuku-nsongwa ta le Lwandle Leri Feke a ti bohiwa hi ntsembyana kutani ti hlayisiwa emakhuwaneni. I matsalwa ya khale ya Bibele lama kumiweke

200 ku ya eka 100 B.C.E.

[Xihlovo Xa Kona]

Shrine of the Book, Photo © The Israel Museum, Jerusalem