KIENET il-​ħarifa. Kien qed jidlam u waqgħet is-​sirda. Imma s-​skiet ma damx ma nkiser mill-​għajat storbjuż taʼ qatgħa wiżż. F’daqqa waħda, dehru ’l fuq minn rasi xi 20 wiżża. Kienu qed jifformaw V kbira huma u jtiru u jħabbtu ġwinħajhom bil-​qawwa imma b’mod eleganti. Wiżża minnhom ixxaqilbet ħelu ħelu lejn ix-​xellug u marret fuq in-​naħa taʼ wara tal-​grupp. Din id-​dehra taʼ l-​għaġeb qanqlitli l-​kurżità. Il-​wiżż għala jtir f’din il-​forma? U fejn sejjer?

Il-wiżż hu tajra taʼ l-​ilma u jiġi mill-​qrib mill-​papra u miċ-​ċinju. Hemm xi 40 speċi taʼ wiżż madwar id-​dinja u huma l-​iktar komuni fl-​Asja, fl-​Ewropa, u fl-​Amerika taʼ Fuq. Il-​wiżż tal-​Kanada hu wieħed mill-​iktar speċi magħrufin. Dan jintgħaraf mill-​għonq twil u skur b’roqgħa bajda fuqu. Wiżżu adult tas-​sottospeċi msejħa wiżż ġgant tal-​Kanada jistaʼ jiżen sa tmien kilogrammi u ġwinħajh ikollhom firxa taʼ żewġ metri. Għas-​sajf dan il-​wiżż jitlaʼ ’l fuq sa l-​Alaska u l-​Kanada taʼ fuq, u mbagħad jinżel ’l isfel sal-​Messiku għax-​xhur tax-​xitwa.

Għall-wiżż hu importanti ħafna li jpassi meta suppost. Jekk jasal fit-​tramuntana kmieni wisq, l-​ilma jkun għadu friżat u ma tantx ikun hemm ħaxix. Għaldaqstant, il-​wiżż tal-​Kanada jitlaʼ lejn it-​tramuntana bl-​istess pass taʼ l-​istaġun. Meta jasal fid-​destinazzjoni tiegħu, il-​wiżż jitqassam tnejn tnejn, u kull tnejn imbagħad jistabbilixxu post għalihom fejn jgħammru.

Minħabba li l-​wiżż itir f’forma partikulari, kull  wiżża tkun tistaʼ tara lill-​oħrajn u tirreaġixxi malajr meta l-​għasfur taʼ quddiem jibdel id-​direzzjoni, il-​veloċità, jew l-​għoli. Iktar minn hekk, xi esperti jemmnu li l-​kurrent taʼ l-​arja li joħloq il-​wiżż taʼ quddiem jgħin biex il-​bqija tal-​qatgħa ssibha iktar faċli biex ittir għax tnaqqas iċ-​ċaqliq irregulari taʼ l-​arja. Jiġri x’jiġri, donnu li qatgħa li tkun qed tpassi ġeneralment ikun fiha għadd taʼ familji, u wieħed wieħed l-​adulti joqogħdu quddiem biex imexxu.

Spiss, il-​wiżż tal-​Kanada juża l-​istess post tal-​bejta sena wara l-​oħra. Ġeneralment il-​bejta tkun magħmula minn materjali sempliċi, bħal zkuk, ħaxix, u ħażiż. Il-​wiżż hu monogamu—jiġifieri jkollu sieħeb jew sieħba waħda f’ħajtu kollha. Jekk xi ħadd mit-​tnejn imut, dak li jibqaʼ ħaj jistaʼ jaċċetta sieħba oħra. Iżda, ġeneralment jibqaʼ waħdu.

Il-wiżża mara tbid bejn erbaʼ u tmien bajdiet, li mbagħad toqgħod fuqhom għal 28 jum. Il-​ġenituri jafu jipproteġu b’mod li ma jħallux lil min jattakka. Meta huma jew iż-​żgħar tagħhom ikunu fil-​periklu, iż-​żewġ adulti jsiru aggressivi mhux ħażin. Bi ġwinħajhom jistgħu jfajru daqqiet qawwijin kontra l-​predaturi.

Il-flieles tal-​wiżża jibdew jikkomunikaw waqt li jkunu għadhom fil-​bajda. Is-​sejħa tagħhom tvarja minn twerżiqa mriegħda (li tfisser li huma kuntenti) għal għajta għall-​għajnuna. L-​adulti wkoll jgħajtu lil xulxin b’diversi modi biex jikkomunikaw maż-​żgħar u maʼ xulxin. Fil-​fatt, ir-​riċerkaturi identifikaw mill-​inqas 13-il għajta differenti fost il-​wiżż tal-​Kanada.

Tabilħaqq, il-​wiżż juri li hu għaref minħabba l-​istint tiegħu. (Proverbji 30:24) M’għandniex xi ngħidu, il-​kredtu kollu jmur għal Alla Ġeħova, dak li għamel kollox—inkluż il-​ħlejjaq li jtiru tas-​smewwiet.—Salm 104:24.

[Kaxxa/Stampi f’paġna 17]

Kont Taf?

● Malli jfaqqsu l-​flieles tal-​wiżża, flimkien m’ommhom u missierhom dawn jitilqu mill-​bejta għal dejjem. Il-​familji ġeneralment jibqgħu flimkien.

● Jingħad li l-​wiżż Anser indicus ipassi minn fuq il-​Muntanja Everest, li hija għolja kważi 8,900 metru.

● Ċertu wiżż jistaʼ jtir saħansitra 1,600 kilometru mingħajr ma jistrieħ.

● Meta jtir b’veloċità simili għal taʼ wiżżu li jtir waħdu, il-​wiżż li jtir fi grupp iħabbat ġwinħajh inqas, u għalhekk qalbu tħabbat b’rata inqas mgħaġġla.

[Sors]

Xellug fuq: U.S. Fish & Wildlife Service, Washington, D.C./Duane C. Anderson

[Sors taʼ l-​Istampa f’paġna 16]

Wiżż itir: © Tom Brakefield/CORBIS