¿Imaraykun kay libro ancha allinpuni?

1. ¿Jayk’aqmi Jehová Dios Danielta ajllarqan profeta kananpaq?

 BABILONIA llaqtamanta soldadokunan Judá reyta wakin runakunatawan presota apapurqanku. Jerusalén llaqtatapas Diospa templontapas llapantan thunirqanku. Chhayna sasachakuykunapi tarikushaqtinkun Diosqa Danielta profeta kananpaq ajllarqan, jinaspa gobiernonmanta profeciakunata qelqananpaq nirqan (Dan. 2:20; 6:​26, willakuy).

2. a) ¿Imakunatan Jehová Dios Danielman willarqan gobiernonmanta? b) ¿Imakunatan Jehová Dios Danielman willarqan Mesiasmanta?

  ² Jehová Diosmi Danielman willarqan gobiernonmanta. Willarqanmi pikunas chay gobiernopi kamachikunqaku, pikunatas kamachinqaku, maymantas kamachikamunqa chaytapas (Dan. 2:​35, 44; 7:​13, 14, 18). Chaymantapas willarqanmi jayk’aqsi Mesías chayamunan karqan chayta, jayk’aqsi payta wañuchinanku karqan chayta, jayk’aqsi janaq pachapi kamachikuyta qallarinan karqan chaytapas. Willarqanmi “70 semanakunamanta”, chay semanakuna ukhupi Mesías chayamunanta, wañuchisqa kanantapas. Chaymantapas willarqanmi Jerusalén llaqta thunisqa kananmanta (Dan. 9:​24-26; qhaway  27-A nisqa willakuyta). Nehemiasmi willarqan jayk’aqsi chay 70 semanakuna qallarirqan chayta (Neh. 2:​1, 5-8). Chaymantapas Danielqa willarqanmi “qanchis tiempo” tukuyta Mesías kamachikuyta qallarinanta (Dan. 4:​16, 17; qhaway  27-C nisqa willakuyta). Jesuspas rimarqanmi chay tiempomantaqa. Nirqanmi: “Nacionkunapaq señalasqa tiempo”, nispa. Willarqanmi chay tiempo qhepaman kamachikuyta qallarinantapas (Luc. 21:​20-24; Mat. 24:​1-3, 15).

3. ¿Imakunatan Jehová Dios Danielman willarqan kay pacha gobiernokunamanta?

³ Daniel 2, 7, 8, 10-12, capitulokunapin Jehová Diosqa Danielman willarqan kay pachapi atiyniyoq gobiernokunamanta. Willarqanmi Babilonia llaqtamanta aswan atiyniyoq nacionkuna rijurimunanta. Willallarqantaqmi chay gobiernokunamanta juj kaq gobierno “Diospa p’unchaynin” chayamunankama atiyniyoq kananta (Dan. 12:4; qhaway Mosoq Pacha Bibliapi Astawan yachanapaq B9 nisqata). Chaymantapas Jehová Diosqa willarqanmi imaynas gobiernokunaqa pay contra jatarinanku karqan chayta, imaynas llaqtantapas qatiykachananku karqan chaytapas. Chaymantapas willarqanmi chay gobiernokunata llapanta ch’usaqta tukuchipunanta (Dan. 7:​23-26). Danielpa rikusqan manchay phiña animalkunaqa kay pachapi gobiernokunan kanku. Chhaynaqa Apocalipsis libropipas manchay phiña animalkunamanta rimaspaqa atiyniyoq gobiernokunamantan rimashan (Dan. 7:​15-17; Apo. 13:​1, 2; 17:3).

4. ¿Imakunatan Danielmanta yachasunman?

⁴ Bibliapi willasqan jina, Danielwan amigonkunawanqa tukuypin Jehová Diosta kasukurqanku. Noqanchispas paykuna jinan imapiña tarikuspapas tukuypi Jehová Diosta kasukunanchis (Dan. 1:8; 3:​16-18; 6:10). Chaymantapas Danielqa sapa kutillanmi Jehová Diospa yanapayninta mañakurqan. Noqanchispas imataña ruwanapaqpas Jehová Diospa yanapaynintan mañakunanchis (Dan. 2:​19-23; 9:​3-19). Chaymantapas Danielqa mana manchakuspan Jehová Diospa kamachikuyninkunata reykunaman willarqan. Chaymantapas paytaqa Jehová Diosmanta mañakusqanraykun leonkunaq t’oqonman wijch’uykurqanku, chhaynakunapiña tarikuspapas payqa manan Jehová Diostaqa saqerqanchu. Noqanchispas pay jinan kananchis, mana manchakuspan Diospa munayninta ruwashanallanchis (Dan. 4:27; 5:​22, 23; 6:​6-10, 16, 17).

5. Daniel libropi willasqan jina, ¿imaynan Jehová Dios?

⁵ Daniel libropin willashan imaynapunis Jehová Dios chayta. Chaypi willasqan jina, Jehová Diosqa munakuq khuyapayakuq Diosmi. Payqa imakunas qhepa tiempoman pasanqa chaykunatan willawanchis (Dan. 2:47). Chaymantapas payqa yanapanpunin serviqninkunataqa, qhepa tiempomanpas llapa wañusqakunatan kausarichimpunqa (Dan. 6:27; 12:13). Chaymantapas Jehová Diosqa serviqninkunamanmi kallpata, yachayta, atiyta ima qon munayninta ruwanankupaq; bendecin iman paykunataqa (Dan. 1:17; 10:19). Manan Jehová Dios jinaqa pipas kanchu, payllan tukuy atiyniyoq Diosqa. Chaymi Danielpas nirqan: “Jehová Diosllan runakunata kamachiq ancha jatun Diosqa”, nispa. Chaymantapas nirqanmi: “Jehová Diosllan tukuy munayniyoqqa”, nispa (Dan. 4:17; 7:18). a

Astawan yachasun kay libromanta

6. ¿Imakunatan kay libro Danielmanta willashan?

 ⁶ Kay librota qelqaqmanta yachasun: Kay librotaqa Danielmi qelqarqan. Daniel sutiqa “juezniyqa Diosmi” ninantan nin, payqa Judá ayllumantan karqan. Paypa familianqa yaqachus jina reypa familianmanta kankuman karqan. Danieltaqa 617 watapin waynachallaraq kashaqtin presota Babilonia llaqtaman aparqanku (Dan. 1:​1-3, 6). Payqa Babilonia llaqtapin reyta servirqan, chaypin juj jatun autoridadniyoq karqan (Dan. 1:4; 6:​1, 2). Danielqa allin reqsisqa yachayniyoq runan kapurqan, chaytan profeta Ezequielpas willarqan (Ezeq. 14:​14, 20; 28:3; Dan. 1:​17-20). Danielqa 606 watapi jinan profeciakunata willayta qallarirqan, 536 watapitaq último kaq rijuriyta rikurqan (Dan. 2:​1, 19; 10:1). Danielqa yaqachus jina 100 watata kausanman karqan. 78 watatan Babilonia reyta servirqan, kinsa watataq Medopersia reyta servirqan. Daniel librotaqa 536 watapi jinan qelqayta tukurqan (Dan. 7:1; qhaway  27-B nisqa willakuyta).

7. ¿Imakuna pasasqanmantan Daniel libro willashan?

⁷ ¿Imakunan chay tiempopi pasashanman karqan? 620 watapin Babilonia reyqa Judá runakunata nirqan impuestota paganankupaq, paykunan ichaqa mana pagayta munarqankuchu. Chaymi Babilonia reyqa Jerusalenman phawaykurqan, jinaspa 617 watapi atiparqan (2 Rey. 24:​1, 10-12). Chay kutipin reyta, familianta, “autoridadniyoq runakunata”, Danielta ima Babilonia llaqtaman apapurqanku (2 Rey. 24:15). 607 watapitaq Jerusalenta lliuta thunipurqanku, judío runakunatapas Babiloniamanmi apapurqanku. 539 watapitaq Persia nacionmanta rey Ciro Babilonia llaqtata atiparqan, jinaspa Zorobabelta Judá llaqtapi kamachikunanpaq churarqan, chaymi Zorobabelqa wakin judío runakunawan Jerusalenman kutipurqanku (Esd. 1:​1-8; 2:​1, 2; Ag. 1:1).

8. ¿Imakunatawanmi Daniel libro willashan? ¿Ima rimaykunapin Daniel libro qelqasqa kashan?

⁸ ¿Imatawanmi kay libromanta yachasunman? Daniel 1-6 capitulokunapin willashan imakunapis Danielpas amigonkunapas tarikurqanku chayta. Chaymantapas wakin reykunaq mosqoypi, rijuriykunapi imachus rikusqankumantan willashan. 7-12 capitulokunapitaq willashan kikin Danielpa rijuriykunapi rikusqanmanta. Kay libroqa iskay rimaypin qelqakurqan. Daniel 1 capituloqa hebreo rimaypin qelqasqa kashan, Daniel 2-7 capitulokunataq arameo rimaypi qelqasqa kashan; chaypin willashan atiyniyoq gobiernokunamanta (Dan. 2:​4-7:28). Daniel 8-12 capitulokunataq hebreo rimaypi qelqasqa kashan. Chaypin willashan atiyniyoq gobiernokuna Diospa llaqtanta qatiykachananmanta.

¿Imakunamantan kay libropi willashan?

9. ¿Imakunapin Danielpas kinsantin amigonkunapas Babiloniaman chayaspa tarikurqanku?

⁹ Babiloniapin yachachisqa karqanku (Dan. 1:​1-21). 617 watapin Danielwan, Hananiaswan, Misaelwan, Azariaswan Babilonia llaqtaman chayarqanku. b Chaypin Aspenaz sutiyoq runaqa paykunata yachachirqan reyta servinankupaq. Chaymantapas reypa mijusqan mijuykunatan qorqan. Paykunan ichaqa mana mijuyta munarqankuchu. Jehová Diosta kasukusqankuraykun paykunaqa imaymana bendicionta chaskirqanku (Dan. 1:20).

10. ¿Iman pasarqan 606 watapi?

¹⁰ Jatunkaray estatuata rikun (Dan. 2:​1-49). 606 watapi jinan rey Nabucodonosorqa mosqoypi juj jatunkaray estatuata rikurqan, chaymi chaypi yachayniyoq runakunata nirqan mosqoyninta sut’inchanankupaq. Mana sut’inchaqtinkuqa wañuchisqan kananku karqan. Danielmi chay mosqokusqantaqa Jehová Diospa yanapayninwan sut’incharqan, chaymi rey Nabucodonosorqa Jehová Diosta jatuncharqan. Chay qhepamantaq Danielta gobernadorta jina churarqan; Hananiasta, Misaelta, Azariastapas Babilonia provinciapin kamachikuq kanankupaq churarqan.

11. ¿Ima sasachakuypin Danielpa kinsantin amigonkuna tarikurqanku, ichaqa imatan Jehová Dios ruwarqan?

¹¹ Raurashaq hornoman wijch’uykusqa kanku (Dan. 3:​1-30). 606 watapin rey Nabucodonosorqa qorimanta ruwachisqan idolota inaugurarqan. Jinaspa kamachirqan llapa runakuna chay idoloman qonqorikunankupaq. Hananiaswan, Misaelwan, Azariaswanmi ichaqa mana chay idoloman qonqorikurqankuchu, chaymi raurashaq hornoman wijch’uykusqa karqanku. Jinan Jehová Diosqa angelninta kacharqan paykunata pakaykunanpaq. Chayta rikuspan rey Nabucodonosorqa Jehová Diosta jatuncharqan, chaymantapas Babilonia runakunatan kamachirqan Jehová Diosta judío runakunatawan respetanankupaq. Chay qhepamantaq reyqa Danielpa kinsantin amigonkunata allin puestoman churarqan.

12. ¿Imakunatan Daniel 4 capitulopi willashan?

 ¹² Jatunkaray sach’a (Dan. 4:​1-37). Rey Nabucodonosorqa mosqokusqantan juj cartapi qelqarqan chayta Babiloniapi llapa runakuna yachanankupaq. Chay mosqokusqantaqa yaqachus jina 600 wata pasayta qelqanman karqan. Chay mosqoyninpin rey Nabucodonosorqa juj jatunkaray sach’ata rikurqan. Ichaqa chay sach’aqa wit’usqan kapurqan, chaymantataq cobrewan fierrowan ima watasqa karqan, “qanchis tiempon” chhayna kanan karqan (Dan. 4:25; qhaway  27-C nisqa willakuyta). Chay mosqokusqantan Danielqa rey Nabucodonosorman sut’incharqan. Ichaqa, ¿junt’akurqanchu Nabucodonosorpa chay mosqokusqan? Arí, tiempowanmi Nabucodonosorqa locoman tukupurqan, jinaspa campopi animalkunawan kuska pastota mijurqan. Qanchis tiempo pasaytataq yuyayman kutirqan, jinaspa jujmanta kamachikuyta qallarirqan. Chaymantapas Jehová Diostan jatuncharqan, nirqanmi paylla “tukuy atiyniyoq” kasqanta.

13. ¿Iman pasarqan 539 watapi?

¹³ Juj runaq makin perqapi qelqan (Dan. 5:​1-31). 539 watapi 5 octubre killapin Babilonia llaqtamanta rey Belsasarqa juj runaq makinta perqapi qelqashaqta rikurqan, jinaspa Danielta wajachimurqan chay makiq qelqasqanta sut’inchananpaq. Chay kutipaqqa Danielqa yaqachus jina 90 más watanpiña kashanman karqan. Paymi Belsasarman willarqan Babilonia llaqtata Media runakuna Persia runakuna atipananta. Chay tutapachan rey Belsasartaqa wañuchipurqanku, rantinpitaq Media nacionmanta Darío kamachikuyta qallarirqan (Dan. 5:​30, 31).

14. ¿Ima sasachakuypin Daniel kuraqña kashaspa tarikurqan?

¹⁴ Leonkunaq t’oqonman wijch’uykusqa kapun (Dan. 6:​1-28). Babilonia llaqtata atipasqan qhepamanmi rey Darioqa Danielta juj allin puestoman churarqan. Danielqa chanillantan imatapas ruwaq, chhayna kasqanraykun paytaqa wakin autoridadniyoq runakuna nishuta cheqnikapurqanku. Chaymi imaymanata ruwarqanku payta wañuchinankupaq. Juj kutinpas Diosmanta mañakusqanraykun leonkunaq t’oqonman wijch’uykurqanku, Jehová Diosmi ichaqa Danielta juj angelninwan yanapachirqan. Chayta rikuspan rey Darioqa Babilonia runakunata kamachirqan Jehová Diosta judío runakunatawan respetanankupaq.

15. ¿Pimantan Jehová Dios atiyta qechurqan, pikunan chay qhepaman atiyta chaskirqanku?

¹⁵ Tawa manchay phiña animalkuna (Dan. 7:​1-28). Yaqa 80 watanpi kashaqtinmi Danielqa 553 watapi manchay phiña animalkunata rikurqan. Chay manchay phiña animalkunaqa atiyniyoq gobiernokunan kanku. Chay rijuriypi rikusqan tawa kaq manchay phiña animalqa chunka waqrayoqmi kasqa, ichaqa kinsa waqrankunan urmapurqan, jinaspa chay ukhumanta juj juch’uy waqra lloqsimurqan (Dan. 7:8). Chaymantapas Danielqa runaq churinman rijch’akuqta jinan juj runata rikurqan, paymanmi juj kuraq runa atiyta qorqan (Dan. 7:​13, 14). Chay juch’uy waqraqa “ch’uya serviqkunatan” qatiykacharqan, kinsa tiempo kuskantan qatiykacharqan (Dan. 7:​21, 25). Qhepamanmi Jehová Diosqa chay juch’uy waqraq atiyninta qechupurqan chinkachipurqan ima, jinaspa ch’uya llaqtaman atiyta qorqan wiñaypaq kamachikunanpaq (Dan. 7:​26, 27).

16. ¿Iman pasarqan iskay waqrayoq anejota jinallataq juj waqrayoq orqo cabratapas?

¹⁶ Iskay waqrayoq anejowan juj waqrayoq orqo cabrapiwan (Dan. 8:​1-27). 551 watapin Danielqa juj rijuriypi iskay waqrayoq anejota rikurqan, chay anejoqa Media, Persia nacionkunawanmi tupashan. Qhepamanqa chay nacionkunaqa jujllamanmi tukupurqanku. Chay rijuriypi Danielpa rikusqan jina, chay iskay waqrayoq anejotan juj waqrayoq orqo cabra wañuchirqan. Chay jatun waqrayoq orqo cabraqa Grecia nacionwanmi tupan, ichaqa qhepamanqa chay orqo cabraq waqranpas p’akikapurqanmi. Jinaspa chaypa rantinpi tawa waqrakuna wiñamurqan, jujnin waqramantan juj juch’uy waqra wiñamullarqantaq. Chay waqraqa ancha atiyniyoqmanmi tukupurqan, jinaspa Diospa ch’uya wasinta qatiykachayta qallarirqan; 2300 p’unchaykuna pasaytan ichaqa Diospa wasinqa ch’uya kapurqan (Dan. 8:25).

17. ¿Imatan ángel Gabriel Danielman willarqan?

¹⁷ 70 watakuna 70 semanapiwan (Dan. 9:​1-27). Yaqachus jina Danielqa 539 watapi Diospa ch’uya qelqanta leespa reparanman karqan Jehová Diospa willasqan 70 watakuna tukupushasqanta, kacharichisqa kananku tiempopas chayamushasqanta (2 Crón. 36:23; Esd. 1:​1-11; 2:64). c Chay qhepamanmi Danielqa Jehová Diosta rogakurqan templota jujmanta sayarichinanpaq. Mañakushallaqtinraqmi ángel Gabriel payman rijurirqan, paymi willarqan “70 semanakunamanta”; juj semanaqa qanchis watawanmi tupan (Dan. 9:​24, willakuy). Chay angelmi willarqan chay 70 semanakunapi judiokuna Jehová Diosman sacrificiokunata jaywanankuta; Jerusalén llaqta jujmanta sayarichisqa kananta, Mesías chay tiempopi rijurimunanta wañuchisqa kananta ima. Chaymantapas willarqanmi “Jerusalén llaqta ch’uya cheqas ima thunisqa” kapunanta. Willarqanmi runakunawan Diospa rimanakusqanpas 70 semanakuna tukupunankamalla kasqanta. Chay 70 semanakuna tukuytaqa manañan judiokunaqa ima sacrificiotapas jaywanankuñachu karqan (Dan. 9:​26, 27).

18. ¿Iman tukukuy p’unchaykunapi pasanqa wichay lado reywan uray lado reywanpas?

¹⁸ Iskay reykuna atipanakunku (Dan. 10:​1-12:13). Danielqa yaqachus jina 100 watanpi jina kashaspa 536 watapi último kaq rijuriyta rikunman karqan. Chaypin rikurqan imakunachus “tukukuy p’unchaykunapi” pasanan karqan chayta (Dan. 10:14). Chaymantapas Persia nacionwan Grecia nacionwan maqanakuqtan rikurqan, chay maqanakuypiqa Grecia nacionmi atiparqan (Dan. 11:2). Ichaqa chay gobiernoqa tawaman t’aqasqan karqan. Chay qhepamanmi Danielqa wichay lado reyta uray lado reytawan rikullarqantaq. Paykunaqa aswan atiyniyoq kayta munaspan atipanakushasqaku, Diospa ch’uya wasintapas qhellichashasqakun. Chaymantapas jark’arqankun Jehová Diosman sacrificio jaywanankutapas, chaymantataq “millakunapaq ch’usaqyachiq kaqta” rijurichirqanku (Dan. 11:​29-31). Danielqa rikullarqantaqmi wichay lado reyta “Munay Jallp’aman” phawaykushaqta (Dan. 11:​40-45). Chay qhepamanmi sinchi ñak’ariy tiempo chayamurqan, jinan Miguelqa Diospa ch’uya llaqtanta librarqan. Chay qhepamanmi Danielqa juj angelta rikurqan, chay angelmi nirqan: “¿Jayk’a tiempotawanraqmi chay musphanapaq kaqkuna kanqa?”, nispa. Juj angelñataqmi nirqan: “Kinsa tiempo kuskanmi pasanqa”, nispa. Chay qhepamantaq rimarqan 1290 p’unchaykunamanta, 1335 p’unchaykunamantawan. Chay qhepamanmi chay angelqa Danielta nirqan: “Qanqa Daniel tukukuykama junt’aq sonqolla kay […], ichaqa tiempollanpin jatarimpunki”, nispa (Dan. 12:​6, 7, 11-13). Chay qhepamanmi Danielqa llapa chaykuna rikusqanta qelqayta tukurqan.