Oware nọ Obe na U ro Wuzou

1. Ẹvẹ eware e jọ okenọ Jihova ọ rọ rehọ Daniẹl mu ọruẹaro?

 JIHOVA ọ rehọ Daniẹl mu ọruẹaro riẹ evaọ etoke nọ o jọ bẹbẹ gaga kẹ ahwo Riẹ. A si ovie nọ ọ keria agbara-uvie Jihova evaọ Jerusalẹm no esuo no. A raha okpẹwho Jerusalẹm gbe etẹmpol nọ a rọ odẹ Jihova se na kuotọ no. Yọ ahwo Ọghẹnẹ a jọ igbo. Evaọ etoke obẹbẹ yena Jihova o ro ru Daniẹl kere obe riẹ na. Ma jọ obe na ruẹ epanọ Jihova o ro dhesẹ nọ ọye họ Osu nọ ọ mai kpehru evaọ ehrugbakpọ na. O tẹ jẹ ta kpahe eware igbunu nọ Jihova o ti ru nọ o bi su ahwo kpobi na.—2:20; 6:26, ẹme obotọ.

2. (a) Eware jọ vẹ obe Daniẹl o ta kpahe Uvie Ọghẹnẹ? (b) Eme Daniẹl ọ ruẹaro kpahe Mesaya na?

  ² Jihova ọ jọ obe nana dhesẹ eware ekpokpọ buobu via kpahe epanọ o ti ro su ahwo kpobi bẹdẹ bẹdẹ. Jihova ọ vuẹ Daniẹl oware nọ Uvie Mesaya na u ti ru, oria gbe ahwo nọ u ti su, oria nọ u ti su no ze, gbe amọfa nọ a ti kuomagbe Mesaya na su. (2:35, 44; 7:13, 14, 18) O te je dhesẹ okenọ Mesaya na ọ te rọ romavia. Okenọ a ti ro kpei, gbe okenọ o ti ro muhọ esu evaọ obọ odhiwu. Jihova ọ jọ evaọ eruẹaruẹ igbunu jọ dhesẹ via nọ Mesaya na ọ te ze, a ve ti kpei evaọ obọ ekuhọ etoke “ekpoka udhosa-gbikpe”, kẹsena a vẹ te raha Jerusalẹm no. (9:24-26; rri  Ẹkpẹti avọ 27-A.) Uwhremu na, Nehemaya o te kere kpahe okenọ etoke nana o ro muhọ. (Neh 2:1, 5-8) Daniẹl ọ tẹ jẹ jọ eruẹaruẹ efa kere nọ Mesaya na o ti muhọ esu nọ etoke nọ a se “eke ihrẹ” e tẹ vrẹ no. (4:16, 17; rri  Ẹkpẹti avọ 27-C.) Jesu ọ ta kpahe etoke ọvo nana re, rekọ o se rie “oke nọ a fihọ kẹ erẹwho na.” Jesu o dhesẹ nọ o ti muhọ esu nọ etoke yena o tẹ vrẹ no.—Luk 21:20-24; Mt 24:1-3, 15.

3. Eme obe Daniẹl o ta kpahe esuo ohwo-akpọ?

³ Jihova ọ tẹ jẹ vuẹ Daniẹl kpahe egọmeti ahwo-akpọ jọ nọ i ti su unọjọ utọjọ. Ma rẹ jọ Daniẹl uzou avọ 2, 7, 8, gbe 10-12 se kpahe egọmeti nọ i ti su nọ u te no Babilọn no. Yọ ọrọ urere evaọ usu rai o ti su evaọ “oke urere na.” (12:4; nwt Ẹme-Ofiba B9) Jihova ọ ta nọ egọmeti yena e te wọso esuo riẹ. A ti kpokpo ahwo riẹ. Rekọ ukuhọ riẹ, Uvie riẹ o te raha egọmeti yena kpobi no. (7:23-26) U te no ere no, Daniẹl ọ jọ eruẹaruẹ ruẹ erao jọ. Erao na i dikihẹ kẹ isu ahwo-akpọ gbe egọmeti. Yọ onana u ru omai riẹ nọ erao nọ obe Eviavia o ta kpahe na i dikihẹ kẹ isu ahwo-akpọ gbe egọmeti re.—Da 7:15-17; Ev 13:1, 2; 17:3.

4. Eme ma wuhrẹ no eware nọ e via kẹ Daniẹl ze?

⁴ Jihova o ru Daniẹl kere eware jọ nọ e via kẹe fihotọ. O ru ere re ma sai wuhrẹ emamọ eware jọ no ai ze. Daniẹl avọ egbẹnyusu riẹ a rọwo raha izi Ọghẹnẹ hẹ makọ okenọ a rẹriẹ ovao dhe uwhu dede. Ma wuhrẹ noi ze nọ ma re kru ẹrọwọ mai ghelọ ẹbẹbẹ kpobi nọ ma rrọ kẹhẹ. (1:8; 3:16-18; 6:10) Daniẹl o dhesẹ nọ o wo omaurokpotọ okenọ ọ lẹ se Jihova re ọ kpọe. Ma wuhrẹ nọ ma re wo omaurokpotọ re. (2:19-23; 9:3-19) Daniẹl ọ gudu. Ọ vuẹ ivie inọ Ọghẹnẹ ọ te kẹ ae uye. A gbolo i rie fihọ ọgọdọ ikpohrokpo fikinọ ọ rọwo siọ Jihova ba ẹlẹ se he. Ma wuhrẹ noi ze nọ Jihova ọ rẹ sai ru omai gudu ziezi re.—4:27; 5:22, 23; 6:6-10, 16, 17.

5. Eme Jihova ọ jọ obe Daniẹl wuhrẹ omai kpahe omariẹ?

⁵ Jihova ọ rehọ obe Daniẹl na wuhrẹ omai emamọ eware buobu kpahe oghẹrẹ ohwo nọ ọ rrọ. Jihova o dhesẹ nọ ọ rẹ sae fere oware nọ i dhere via. Ọ rẹ vuẹ idibo riẹ eware nọ e te via evaọ obaro. (2:47) O re siwi idibo riẹ. O siwi idibo riẹ jọ evaọ okenọ ohwo jọ ọ jẹ gwọlọ kpe ai no. Yọ o ti siwi idibo riẹ kpobi nọ i whu no evaọ okenọ ọ te kpare ae ziọ uzuazọ. (6:27; 12:13) Ọ rẹ hwosa kẹ idibo riẹ. Ọ rẹ kẹ enọ e be romakpotọ kẹe areghẹ odidi, otoriẹ, gbe ẹgba. (1:17; 10:19) Onọ omai wuzou họ, Jihova o dhesẹ nọ ọye họ Osu nọ Ọ Mai Kpehru na. Daniẹl ọ ta kpahe Jihova inọ “Ọnọ Ọ Mai Kpehru na họ Osu uvie ahwo-akpọ.” O te je sei “Oride Na.” Daniẹl ọvo họ ohwo nọ ọ jọ Ebaibol na dhesẹ Jihova ere. a—4:17; 7:18.

Eware Jọ nọ U Fo nọ Whọ rẹ Riẹ Taure Who te ti Se Obe Nana

6. Eme ma riẹ kpahe Daniẹl?

 ⁶ Ọnọ o kere i rie: Daniẹl yọ ohwo nọ o no orua Juda ze. Otofa odẹ riẹ na họ “Ọghẹnẹ Họ Obruoziẹ Mẹ.” O sae jọ nọ orua uvie o no ze. Ẹsejọhọ nọ ọ jọ ikpe ikpegbọ, koyehọ uzoge, a ro mu ei kpobọ Babilọn evaọ ukpe 617 B.C.E. (1:1-3, 6) O je ru iruo evaọ ighẹ ovie ahwo Babilọn. Uwhremu na, ọ tẹ jọ ohwo ologbo evaọ esuo ahwo Midia avọ Pasia. (1:4; 6:1, 2) Daniẹl ọ jọ ohwo nọ o wo areghẹ gaga, yọ a jẹ kẹe adhẹẹ gaga re. Izikiẹl ọruẹaro na o kere kpahe iẹe nọ ọ jọ ohwo okiẹrẹe. (Iz 14:14, 20; 28:3; Da 1:17-20) Daniẹl o mu aro họ ẹruẹ evaọ oware wọhọ 606 B.C.E. (2:1, 19) Yọ ọ ruẹ aro urere riẹ evaọ 536 B.C.E. (10:1) Fikiere, o sae jọ nọ Daniẹl ọ tọ te enwenọ ikpe udhusoi (100). Babilọn ọ rria evaọ enwenọ ikpe uzuazọ riẹ kpobi. Ọ jọ otọ esuo ahwo Babilọn te ikpe udhosa gbe ikpegberee (78) ribọ ukpe avọ esa esuo ahwo Midia avọ Pasia. Oware wọhọ 536 B.C.E. Daniẹl o ro kere ikpeware kpobi nọ e via evaọ uzuazọ riẹ fihọ obe re, dede nọ ọ kaki kere ejọ no vẹre.—7:1; rri  Ẹkpẹti avọ 27-B.

7. Eware jọ vẹ e via nọ i fiobọhọ kẹ omai riẹ otọ obe Daniẹl?

⁷ Epanọ eware e jọ oke yena: Evaọ 620 B.C.E., ovie Babilọn o mu ahwo Juda osa uzou họ emi. Rekọ ovie Juda ọ jẹ gwọlọ nọ ọ rẹ hwa ha, o tẹ lẹliẹ ovie Babilọn nọ a re se Nebukadneza wọ ẹmo kpobọ Jerusalẹm. O te fi ei kparobọ evaọ 617 B.C.E. (2Iv 24:1, 10-12) O te mu ahwo orua uvie na gbe “ahwo nọ a mae viodẹ evaọ ẹkwotọ na” kpobọ Babilọn. Yọ Daniẹl ọ jọ usu rai. (2Iv 24:15) Nọ ikpe jọ e vrẹ no, evaọ 607 B.C.E., ahwo Babilọn a tẹ raha Jerusalẹm no. A te mu ahwo Ju buobu efa kpohọ igbo. Evaọ 539 B.C.E., ahwo Midia avọ Pasia nọ Sairọs Ologbo na o je su a te fi Babilọn kparobọ. Ahwo Midia avọ Pasia na a tẹ rehọ Zerubabẹl mu ọba Juda. A tẹ kẹe uvẹ re tei te utu ahwo Ju jọ a zihe kpobọ ẹkwotọ Juda. Daniẹl ọ gbẹ jọ uzuazọ evaọ oke yena.—Ẹzr 1:1-8; 2:1, 2; Hag 1:1.

8. Ẹvẹ a ruẹrẹ izou nọ e rrọ obe Daniẹl na họ? Kọ evẹrẹ ivẹ vẹ a ro kere obe na?

⁸ Eware efa nọ e riẹ: A rẹ sae ghale obe Daniẹl fihọ abọ ivẹ. Uzou 1 rite 6 o ta kpahe eware nọ e via kẹ Daniẹl avọ egbẹnyusu riẹ. U te je wo eruẹaruẹ nọ a dhesẹ kẹ isu ahwo-akpọ. A kere iku nana lele epanọ eware na e rọ via. Uzou avọ 7 rite 12 i wo eruẹaruẹ nọ a dhesẹ kẹ Daniẹl dẹẹ. Nọ Daniẹl ọ rọ ẹvẹrẹ Hibru kere uzou ọsosuọ na no, ọ tẹ rọ ẹvẹrẹ Aramaik kere kpahe oware nọ o te via kẹ egọmeti akpọ na evaọ obaro. (2:4b–7:28) Ọ rehọ ẹvẹrẹ Hibru kere uzou avọ 8 rite 12. Yọ ọ jọ izou nana dhesẹ oware nọ o te via kẹ ahwo Ọghẹnẹ evaọ etoke esuo egọmeti akpọ na.

Igogo Eware nọ E Rrọ Obe Na

9. Eme ọ via kẹ Daniẹl avọ egbẹnyusu riẹ nọ a nwani te obọ Babilọn no?

⁹ A wuhrẹ i rai evaọ Babilọn. (1:1-21) Ukpe 617 B.C.E. Daniẹl, Hananaya, Mishẹl, gbe Azaraya b a ro te obọ Babilọn. A te mu ai họ ewuhrẹ re a ru iruo kẹ ovie na. Nọ a kẹ ae oghẹrẹ emu nọ ovie na ọ rẹ re, a rọwo re he keme a te raha uzi Jihova. Fikiere Jihova ọ te ru ai wo areghẹ gaga vi ahwo nọ a mai wo areghẹ kpobi evaọ Babilọn.—1:20.

10. Eme ọ via nọ a raha Jerusalẹm te oware wọhọ ukpe ọvo nọ?

¹⁰ Ẹmema ologbo na. (2:1-49) Evaọ oware wọhọ 606 B.C.E., Nebukadneza ọ jọ ewezẹ ruẹ ẹmema ologbo jọ nọ o kẹ riẹ idhọvẹ gaga. Nọ ọ rọwo ze ọ tẹ ta kẹ ezae iwareghẹ Babilọn kpobi inọ a ta ewezẹ nọ ọ wezẹ na kẹe. A vẹ jẹ fa otọ riẹ kẹe. Ọ ta nọ a gbẹ sai ru ere he, o ti kpe ai kpobi no. Rekọ Daniẹl ọ ta ewezẹ na gbe otọ riẹ kẹ Nebukadneza. O tẹ lẹliẹ Nebukadneza ta nọ Jihova họ “Ọnọ ọ rẹ fere eware idhere via.” Ọ tẹ rehọ Daniẹl mu osu ubrotọ Babilọn soso. Ọ tẹ jẹ rehọ Hananaya, Mishẹl, gbe Azaraya mu isu nọ e rẹ rẹrote ubrotọ Babilọn.

11. Odawọ vẹ ezae Hibru esa na a rẹriẹ ovao ku, kọ eme o no rie ze?

¹¹ Uwou-erae nọ ebruerae ọ rrọ. (3:1-30) Evaọ 606 B.C.E. hayo nọ ukpe yena o vrẹ no, Nebukadneza o te je ru ehaa fiki ẹmema igoru ologbo jọ nọ o ro vi. Ọ ta nọ ahwo kpobi a re guzou kpotọ kẹ ẹmema na. Rekọ Hananaya, Mishẹl, gbe Azaraya a rọwo guzou kpotọ kẹe he. Nebukadneza ọ tẹ ta nọ a gbolo ai fihọ uwou-erae nọ ebruerae ọ rrọ. Jihova o te vi ukọ-odhiwu riẹ re o siwi ae. O tẹ whae ze nọ Nebukadneza o ro jiri Jihova. O te jie uzi nọ ohwo ọvo ọ rẹ whaha ahwo Ju na egagọ rai hi. O te je fi ezae Hibru esa na họ ọkwa ologbo evaọ ẹkwotọ Babilọn.

12. Eme a ta kpahe evaọ Daniẹl uzou avọ 4?

 ¹² Ure ulogbo na. (4:1-37) Ileta jọ nọ Nebukadneza o kere o rrọ evaọ uzou avọ 4 na. O sae jọ nọ o kere ileta na nọ ukpe 600 B.C.E. o nwane vrẹ no. Ọ jọ ileta na gbiku ewezẹ nọ ọ wezẹ kpahe ure jọ nọ a ko fihọ otọ a tẹ rọ eware gba ehri riẹ bẹsenọ “eke ihrẹ” i ro te. O te je gbiku epanọ Daniẹl ọ rọ fa otọ ewezẹ na. (4:25; rri  Ẹkpẹti avọ 27-C.) Ewezẹ na i rugba okenọ Nebukadneza ọ rọ mọ oruẹ, o gbe je su hu. Rekọ uwhremu na, uzou riẹ o tẹ te wariẹ gba, o te je muhọ esu. Nọ o je ku ileta na họ, o jiri Jihova. Ọ tẹ jẹ ta nọ Jihova họ Osu nọ ọ mai kpehru.

13. Eruẹaruẹ vẹ i rugba evaọ 539 B.C.E.?

¹³ Eme nọ a kere fihọ ugbẹhẹ. (5:1-31) Evaọ Akpe 5, 539 B.C.E., Bẹlshaza nọ ọ rrọ ovie Babilọn ọ ruẹ obọ jọ nọ u je kere ovuẹ jọ fihọ ugbẹhẹ. Yọ ohwo ọvo ọ jẹ riẹ otọ eme na ha. Fikiere o te se Daniẹl re o se eme na jẹ fa otọ rai. Daniẹl, ọnọ o wọhọ nọ ọ kpako te ikpe udhone-gbikpe (90) no, ọ ta nọ uvie Midia avọ Pasia u ti fi Babilọn kparobọ. Asuaso yena, a te kpe Bẹlshaza no. Ere a ro fi Babilọn kparobọ. Dariọs ohwo Midia na o te zihe ruọ ovie.—5:30, 31.

14. Odawọ vẹ u te Daniẹl evaọ okenọ ọ kpako no, onọ u dhesẹ nọ ọ talamu Jihova?

¹⁴ Ọgọdọ ikpohrokpo na. (6:1-28) Nọ Babilọn o kie no, u kri hi, Dariọs ọ tẹ rehọ Daniẹl mu ọkwa ologbo evaọ esuo na. Rekọ ikpahwo-esuo na jọ nọ e jẹ re Daniẹl ihri, a tẹ gba ẹgwae nọ a re kpei no. A te gbolo Daniẹl fihọ ọgọdọ ikpohrokpo. Rekọ Jihova o siwi Daniẹl. Kẹsena Dariọs o te jie uzi nọ ohwo kpobi nọ ọ rrọ otọ esuo riẹ na ọ rẹ dhozọ Jihova.

15. Evaọ eruẹaruẹ erao ene nọ Daniẹl ọ ruẹ na, ono a mi isuẹsu, kọ amono a rehọ isuẹsu na kẹ?

¹⁵ Erao ene na. (7:1-28) Evaọ 553 B.C.E., Daniẹl, nọ o te enwenọ ikpe udhone (80) hayo vrẹ ere no omojọ, o gbiku eruẹaruẹ jọ nọ ọ jọ ruẹ erao ene nọ i dikihẹ kẹ ekwotọ-ivie ene, hayo egọmeti. Arao avọ ene na o wo izei ikpe. Rekọ uzei osese jọ o tẹ “ta no udevie rai ze.” O tẹ rehọ ẹta izei esa jọ. (7:8) Daniẹl ọ tẹ ruẹ ohwo jọ nọ ọ wọhọ ọmọ ohwo nọ a kẹ isuẹsu ebẹdẹ bẹdẹ. (7:13, 14) Ọ tẹ te riẹ nọ uzei osese na u ti kpokpo “erẹri na” evaọ eke esa gbe ubro. (7:21, 25) Kẹsena Jihova o te mi uzei na esuo no, a tẹ raha arao na no. A tẹ rehọ uvie ebẹdẹ bẹdẹ kẹ “ahwo nọ a rrọ erẹri Oride Na.”—7:26, 27.

16. Eme ọ via kẹ egbo na avọ okri na wọhọ epanọ a ruẹaro evaọ Daniẹl uzou avọ 8?

¹⁶ Egbo avọ okri na. (8:1-27) Evaọ 551 B.C.E., ukpe ọvo taure Sairọs o te ti ku uvie Midia avọ Pasia kugbe, Daniẹl ọ jọ eruẹaruẹ ruẹ egbo jọ nọ o wo izei ivẹ. Ọ tẹ jẹ ruẹ okri nọ o wo uzei ologbo ọvo. Okri na o te kpe egbo na no. Egbo na o dikihẹ kẹ ivie Midia avọ Pasia. Okri na o dikihẹ kẹ Grisi. Uzei okri na u te wiri no. Rekọ izei ene e tẹ ta noi ze. Uzei osese jọ u te no oma ọjọ ze evaọ usu rai, o tẹ jọ ovie nọ o je dhuaro. Daniẹl ọ tẹ ruẹ nọ evaọ oke urere na, ovie yena ọ te kpare oma riẹ kpehru ọ vẹ te raha oria ọrẹri na. Nọ edẹ idu ivẹ gbe egba esa (2,300) e vrẹ no, a tẹ wariẹ ru oria ọrẹri na zihe kpohọ oghẹrẹ nọ u fo nọ o rẹ jọ. Ukuhọ riẹ, ovie nọ o je dhuaro na o te wiri no, yọ orọnọ ‘obọ ohwo-akpọ a ro wiri ei hi.’—8:25.

17. Eme Gebriẹl ọ ta kẹ Daniẹl evaọ okenọ Daniẹl ọ lẹ se Jihova no?

¹⁷ Ikpe udhosa-gbikpe (70) na gbe ekpoka udhosa-gbikpe (70) na. (9:1-27) O sae jọ nọ ugbanwọ 539 B.C.E. Daniẹl o ro vuhumu nọ ikpe udhosa-gbikpe (70) nọ Jerusalẹm ọ rọ rrọ ofofe na u bi ti kuhọ. c Ẹme na họ, o vuhu i rie mu no taure Sairọs o te ti fi uzi họ nọ a siobọno ahwo Ju no igbo. (2Ir 36:23; Ẹzr 1:1-11; 2:64) Ọ tẹ lẹ se Jihova nọ o ru re a wariẹ mu ei họ ẹgọ evaọ etẹmpol na. Ukọ-odhiwu nọ a re se Gebriẹl ọ tẹ romavia, ọ tẹ vuẹ Daniẹl kpahe etoke “ekpoka udhosa-gbikpe (70),” koyehọ, ekpoka udhosa-gbikpe (70) nọ i dikihẹ kẹ ikpe. (9:24, ẹme obotọ.) Eruẹaruẹ nana e ta kpahe eware buobu nọ e te via. Eye họ: A te rọ izieraha rọvrẹ; a te wariẹ bọ Jerusalẹm; Mesaya na ọ te ze, a ve ti kpei no; a te raha “okpẹwho na avọ oria ọrẹri na” no; ọvọ na ọ te gbẹ jariẹ ribọ urere ẹkpoka avọ udhosa-gbikpe (70) na; yọ, evaọ obọ udevie oka yena, idheidhe i ti serihọ.—9:26.

18. Daniẹl ọ jọ eruẹaruẹ ruẹ ivie ivẹ nọ e be rọsuọ ohwohwo, kọ eme eruẹaruẹ na i dhesẹ nọ o te via evaọ “abọ urere edẹ na”?

¹⁸ Ivie ivẹ nọ e be rọsuọ ohwohwo. (10:1–12:13) Evaọ 536 B.C.E., nọ Daniẹl ọ kpako te oware wọhọ ikpe udhusoi (100) no, ọ tẹ ruẹ eruẹaruẹ urere riẹ. Ọ ruẹ oware nọ o te via evaọ “abọ urere edẹ na.” (10:14) Daniẹl ọ ruẹ nọ ovie Pasia ọ “te kpare oware kpobi rọsuọ uvie Grisi.” (11:2) Uwhremu na, uvie ovie ọgaga jọ o tẹ ghale kpohọ abọ ene. Nọ u te oke jọ, ovie ẹkpẹlobọ ovatha-ọre avọ ovie obọze ovatha-ọre a tẹ be họre kẹ ogaga. Evaọ etoke yena, a zue oria aruẹri Ọghẹnẹ no. A si idheidhe nọ a re dhe kẹse kẹse na no. A tẹ jẹ rehọ “oware otọtọ nọ o rẹ wha ọraha ze na” vi. (11:29-31) Evaọ oke urere na, ivie ivẹ nọ e be rọsuọ ohwohwo na a te bi “muabọ.” Uwhremu na, ovie ẹkpẹlobọ ovatha-ọre na ọ tẹ ruọ eva “ẹkwotọ Erru na.” (11:40-45) Evaọ oke idhọvẹ egaga, Maekẹl ọ te kpama dikihẹ kẹ ahwo Ọghẹnẹ nọ e rrọ ọrẹri. Ukọ-odhiwu jọ ọ tẹ nọ inọ: “Ẹvẹ u ti kri te taure eware igbunu nana i te ti kuhọ?” Ukọ-odhiwu ọfa ọ tẹ fodẹ etoke eke esa gbe ubro. Kẹsena a tẹ jẹ fodẹ eke ivẹ efa. Koyehọ, edẹ odu ọvo gbe egba ivẹ gbe udhone-gbikpe (1,290) gbe edẹ odu ọvo gbe egba esa gbe ọgbagbisoi (1,335). Ukọ-odhiwu Jihova ọ tẹ vuẹ Daniẹl nọ o ti serihọ, kẹsena ọ vẹ te kparoma “evaọ urere edẹ na.” (12:6, 7, 11-13) Nọ eruẹaruẹ na e nwani kuhọ no, Daniẹl o te kere obe nọ a rọ odẹ riẹ se na re.