KO E TAUA LE‘O

Ko e Hā ʻa e Tui?

Faka-Tonga
Ko e Hā ʻa e Tui?
/assets/ct/b4d7e1101e/images/syn_placeholder_sqr.png
w09 7/1 p. 3

Ko e Hā ʻa e Tui?

Ko e Hā ʻa e Tui?

ʻE FĒFĒ haʻo fakamatalaʻi ʻa e tuí? ʻOku fakatatau ia ʻe he niʻihi ki ha tui kuikui. Ko e faʻu ʻēsei mo e fainusipepa ʻAmelika ʻiloa ko H. L. Mencken naʻá ne ui ʻi he taimi ʻe taha ʻa e tuí “ko ha tui tuʻumaumau ki he hoko ʻa e meʻa ʻe taʻealalava.”

ʻI hono kehé, ʻoku ʻikai fakamatalaʻi ʻe he Tohi Tapú ʻa e tuí ʻoku kuikui pe tuʻumaumau. ʻOku pehē ʻi he Folofola ʻa e ʻOtuá: “Ko e anga ʻo tui, ʻoku ne fakasino ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ʻamanekina, ʻoku ne mafakamoʻoni ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ha.”—Hepelu 11:1.

ʻI he kehekehe ʻa e fakakaukau fekauʻaki mo e tuí, tau lāulea angé ki he tali ki he ngaahi fehuʻi hokó:

• ʻOku anga-fēfē ʻa e kehekehe ʻa e fakamatala ʻa e Tohi Tapú mei he meʻa ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e tokolahi ʻi he taimi ʻoku nau talanoa ai fekauʻaki mo e tuí?

• Ko e hā ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ai ke tau fakatupulekina ʻa e faʻahinga tui ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Tohi Tapú?

• ʻE lava fēfē ke ke langa hake ha tui ʻoku mālohi?

Totonu Fakalao mo e Fakamoʻoni Mālohi

ʻI he taimi ʻo hono hiki ʻo e ngaahi tohi faka-Hepelū ʻi he Tohi Tapú, naʻe ngāueʻaki lahi ai ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fakasino.” Naʻe faʻa hā ia ʻi he ngaahi pepa fakamoʻoni fakapisinisí pea naʻe ʻi ai ʻa e fakakaukau ʻo ha fakapapauʻiʻanga ʻo hono maʻu ha koloa ʻi he kahaʻú. Ko ia ai, ʻoku pehē ʻe he maʻuʻanga fakamatala ʻe taha ko e Hepelu 11:1 ʻe lava ke liliu: “Ko e tuí ʻa e totonu fakalao ki he ngaahi meʻa ʻoku fai ki ai ʻa e ʻamanakí.”

Kapau kuó ke fakatau ʻi ha taimi ha koloa mei ha kautaha ongoongoa pea tali leva ke ʻomai, kuó ke ngāueʻi ʻa e faʻahinga tui ko iá. Ko e tali totongi fakatau ʻokú ke pukepuké ʻokú ne ʻoatu ʻa e ʻuhinga ke tui ai ki he kautaha ʻa ia naʻá ke fakatau mei ai ʻa e koloá. ʻI ha ʻuhinga, ko e tali totongi ko iá ʻa hoʻo totonu fakalaó, ʻa hoʻo fakapapauʻiʻanga te ke maʻu ʻa e meʻa naʻá ke fakataú. Kapau naʻá ke fakamoleki ʻa e tali totongí pe lī, ʻe mole ai ʻa e fakamoʻoni ʻo hoʻo taukaveʻi ʻoku ʻaʻau ʻa e koloá. ʻI he tuʻunga meimei tatau, ko e faʻahinga ʻoku nau tui ʻe fakahoko ʻe he ʻOtuá ʻene ngaahi talaʻofá ʻoku fakapapauʻi te nau maʻu ʻa e meʻa ʻoku nau ʻamanaki ki aí. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e faʻahinga ʻoku ʻikai te nau maʻu ʻa e tuí, pe mole meia kinautolú, ʻoku ʻikai haʻanau totonu ke maʻu ʻa e ngaahi meʻa ʻoku talaʻofa mai ʻe he ʻOtuá.—Semisi 1:5-8.

Ko e konga hono ua ʻi he Hepelu 11:1 naʻe liliu ko e “mafakamoʻoni,” ʻoku ʻomai ai ʻa e fakakaukau ʻo hono maʻu ʻo e fakamoʻoni ʻoku fepaki ia mo e meʻa ʻoku hā ngali moʻoní. Hangē ko ení, ʻoku hā ko e laʻaá ʻoku vilo takai ia ʻi he foʻi māmaní—ʻo hopo ʻi he hahaké, ngaʻunu ʻi he langí, pea tō ʻi he hihifó. Kae kehe, ko e fakamoʻoni mei he ako ki he ngaahi meʻa ʻi he ʻataá mo e fiká ʻoku fakahaaʻi ai ko e foʻi māmaní ʻa e senitā ʻo e sisitemi solá. ʻI hoʻo maheni pē mo e fakamoʻoni ko iá pea tali ʻoku moʻoní, ʻokú ke maʻu ai ʻa e tui ko e foʻi māmaní ʻoku vilo takai ʻi he laʻaá—neongo ʻa e meʻa ʻoku tala atu ʻe ho matá. ʻOku ʻikai kuikui ʻa hoʻo tuí. ʻI hono kehé, ʻokú ne ʻoatu ʻa e malava ke sio ki he ngaahi meʻá ʻi honau tuʻunga totonú, ʻo ʻikai ko ʻenau hā ngali peheé pē.

ʻOku Mahuʻinga Fēfē ʻa e Tui Mālohí?

Ko e faʻahinga tui eni ʻoku fakalototoʻaʻi mai ʻe he Tohi Tapú—ko e tui mālohi ʻoku langa hake ʻi he fakamoʻoni fefeka, ʻo tatau ai pē kapau ʻoku fiemaʻu mai ai ke tau feʻunuʻaki ʻetau tuí. Ko e tui peheé ʻoku mātuʻaki mahuʻinga. Naʻe tohi ʻe he ʻapositolo ko Paulá: “ʻI he ʻikai ha tuí heʻikai lava ke fakahōifuaʻi ʻe ha taha ʻa e ʻOtuá. Ko ha taha pē ʻoku haʻu ki he ʻOtuá kuo pau ke tui ko e tokotaha moʻoni ia pea ʻokú ne fakapaleʻi ʻa e faʻahinga ʻoku nau loto moʻoni ke ʻilo iá.”—Hepelu 11:6, New Century Version.

ʻOku lahi ʻa e ngaahi pole ki hono fakatupulekina ʻa e tui mālohí. Ka ʻo kapau te ke fou ʻi he sitepu ʻe fā ʻoku lāulea ki ai ʻi he ngaahi peesi hokó, ʻe lava ai ke ke lavameʻa.