NEW WORLD TRANSLATION OF THE HOLY SCRIPTURES (2013 REVISION)

Erisoborera Ebinywe bye Biblia

Lhukonzo
Erisoborera Ebinywe bye Biblia
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt

Erisoborera Ebinywe bye Biblia

A E G H O P S T

A

  • Amahembe w’ekiherero.

    Ehindu ehisongolhomire ng’amahembe okwa syasonda ini sy’ebiherero birebe.—Law 8:15; 1Bam 2:28; Erib 9:13.

  • Aselgeia.​—

E

  • Ebihembo by’olhukeri.

    By’ebihembo ebikahebawa eriwathikya oyuli omwa buyithawa. Ebi sibikanganibwe ndeke-ndeke omwa Masako w’Ekihebrania, aliwe Emighambo muyaha Abaisraeli b’obusondoli obulhangirikire obuhambire okw’ibya ibatholere eriwathikya abanakwa.—Mt 6:2.

  • Eby’obutswatswa.

    Kilhuire omwa kinywe ky’Olhugiriki por·neiʹa, ekikakolesibawa omwa Masako erimanyisya eby’emyatsi y’engyingo ebyo Nyamuhanga akathanga. Mwamuli oburaghane, obumalaya, abathathahenie erikolha emyatsi y’engyingo, ab’olhubutho olhusosene erikolhanako emyatsi y’engyingo, n’erikolha emyatsi y’engyingo n’ebisoro. Omw’Ibisulirwa, kikakolesibawa omwa nzira y’omusyo erimanyisya amadini awasosekanibwe ng’omumalaya oyukahulhawamo “Babeli Mukulhu” erikangania kw’akakolongana n’abathabali b’ekihugho kino erisondya obuthoki n’ebindu. (Erib 14:8; 17:2; 18:3; Mt 5:32; Emib 15:29; Gal 5:19)—Lebaya OMUMALAYA.

  • Ehisopu.

    Ekirimwa ekiri kw’ehithahi n’ehikoma hike-hike, ekikakolesibawa eritsatsanga omusasi kutse amaghetse okwa mikonga y’eryerya. Obundi yabya marjoram (Origanum maru; Origanum syriacum). Ngoku kikolesibirwe omu Yohana 19:29, yangabya iyabya marjoram eyibohere okwa muthahi kutse e durra, omulingo mulebe w’omuhemba (Sorghum vulgare), kundi omukongo wagho ini muuli ndeke eribya inianganahirwako embuhuma eyiri mw’evini eyipakere nuku yihike okwa buno bwa Yesu.—Ebr 9:19.

  • Emibere y’Obukamya Meso.

    Omwa Lhugiriki a·selʹgei·a, ekinywe ekihambire okwa mikolere eyikathwa ebilhaghiro bya Nyamuhanga kandi eyikakanganaya emibere mibi kutse amalengekania w’eriponera ekindu ky’ighuma; omuthima w’erithendi sikya kutse erigheghena obuthoki, ebilhaghiro, n’ebihano. Ekinywe eki sikirimanyisaya ehitse hike-hike ehithuwene.—Gal 5:19; 2Pet 2:7.

  • Eribyaho.

    Omwa wandi Masako w’Ekigiriki aw’Ekikristayo, ekinywe eki kikakanaya okw’ibyaho lya Yesu Kristo ng’omwami eritsuka omughulhu asinga ng’Omwami w’Ekimasiya omwa nzira eyithelhangirawa erihikira ighuma omwa biro by’enyuma-nyuma eby’omughulhu ono. Eribyaho lya Kristo ng’Omwami sikwama kyasa n’erilhuaho iniasubayo; omwakanya ky’ekyo, ni mughulhu muuli.—Mt 24:3.

  • Erihembe.

    W’amahembe w’ebisoro, awabya akakolesibwa ng’ebindu by’erinywiramo, eby’erihiramo amaghutha, eby’eribikamo obwino n’eby’eriyipambamo, eby’eriwathamo omuziki kutse eby’erighusa okwa bandu kw’omulenge. (1Sam 16:1, 13; 1Bam 1:39; Eze 9:2) “Erihembe” mughulhu mungyi likakolesibawa omwa nzira y’omusyo erimanyisya akaghalha, erikinda, n’erisingura.—Ebi 33:17; Mika 4:13; Lk 1:69.

  • Eyisinda.

    Omwa syonyughuta nyike-nyike, kikamanyisaya eyisinda y’omundu; omwa syonyughuta nene-nene, kikamanyisaya ekulimu, ekihambene n’ekinywe ky’Ekihebrania “Sheoli” n’eky’Ekigiriki “Hadesi.” Kikanibweko omwa Biblia ng’omwanya w’omusyo kutse ng’emibere eyithemo erikolha ekyosi-kyosi n’erilengekania.—Enz 47:30; Omu 9:10; Mt 27:61; Emib 2:31.

G

  • Gehena.

    Erina ly’omusya we Hinomu omwa Lhugiriki, eyikwa w’ebulengera lyuba omwa Yerusalemu eya kera. (Yer 7:31) Muyakanibwako omwa buminyereri ng’omwanya w’erighusamo ebinda. (Yer 7:32; 19:6) Sihali ekikakanganaya ngoku ebisoro kutse abandu babya bakaghuswa omwa Gehena nuku bahisibawe kutse eriaghalibwa ibaneho. Neryo omwanya oyo syang’imanira omwanya owathelhangirawa eyo abandu bakaghalibirawa kera na kera omwa muliro owonyine-nyine. Omwakanya k’ekyo, Yesu n’abigha biwe mubakolesya ekinywe Gehena ng’ekik’imanira erisuyira erya kera na kera erya “olhuholho lhwakabiri,” ni bugha ambu, erithoghothya erya kera na kera, erihwerekererya.—Erib 20:14; Mt 5:22; 10:28.

H

  • Hadesi.

    Ekinywe ky’Ekigiriki ekihambene n’ekinywe ky’Ekihebrania “Sheoli.” Kikahindulhawamo “Eyisinda” (omwa syonyughuta nene-nene), erikangania ngoku y’ekulimu.—Lebaya EYISINDA.

  • Herode.

    Erina ly’efamile eyo abanya Roma basombolha erithabalha Abayuda. Ow’erimbere abya ini Herode Mukulhu, oyuwasibwe ng’oyuwathasyahimba ehekalhu omwa Yerusalemu kandi ng’oyuwahamulha erithibwa ly’abaana akanza eritha Yesu. (Mt 2:16; Lk 1:5) Herode Arkelayo na Herode Antipa, baghalha ba Herode Mukulhu, mubasombolhwa erithabalha ebitsweka by’omwa buthabali bwa thatha wabo. (Mt 2:22) Antipa abya muthabali w’ekitsweka, oyuwabya asibwemo “mwami,” oyuwathabalha omwa buthuku bw’emyaka isathu n’embindi y’erithulira lya Kristo erihika omwa buthuku bw’esura 12 y’ekitabu ky’Emibiiri y’Abakwenda. (Mk 6:14-17; Lk 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Emib 4:27; 13:1) Enyuma waho, Herode AgripaI, mwitsukulhu wa Herode Mukulhu, abere athabalha habw’akathuku kake, omumalaika wa Nyamuhanga mwamw’itha. (Emib 12:1-6, 18-23) Mughalha wiwe, ya Herode AgripaII, mwabya muthabali kandi mwathabalha erihika okwa buthuku Abayuda bayisamambulha okwa Roma.—Emib 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.

K

  • Kirimu.

    Ekinywe ky’Ekihebrania ruʹach n’ekinywe ky’Ekigiriki pneuʹma, mughulhu mungyi ekikahindulhawamo “kirimu,” kikamanyisaya bindu bingyi. Ebyosi bikamanyisaya ekindu ekyo abandu bathelhangira kandi bikaha obwema obukakanganaya ngoku hane akaghalha akanemukolha. Ekinywe ky’Ekihebrania n’eky’Ekigiriki bikakolesibawa erimanyisya (1)omuyagha, (2)akaghalha k’engebe akakakolha omwa bihangikwa by’okwa kihugho, (3)amaaka w’omuthima w’omusyo ow’omundu ow’akamusukuma eribugha n’erikolha omwa nzira ndebe, (4)emyatsi eyikalhua okwa kithelhangirawa, (5)abandu ab’ekirimu, na (6)akaghalha ka Nyamuhanga akakakolha, kutse omulimu abuyirire.—Eri 35:21; Esy 104:29; Mt 12:43; Lk 11:13.

O

  • Omumalaya.

    Omundu oyukakolha emyatsi y’engyingo n’abo athe nabo omwa butheke, kutsibu-tsibu busana n’erisondya esyosente. (Ekinywe ky’Ekigiriki porʹne ekyahindulhawamo “omumalaya,” kikalhua omwa kinywe ekikamanyisaya “erighulya.”) Mughulhu mungyi ekinywe eki kikakolesibawa okwa bakali, nomwakine indi e Biblia yikan’ahulha abalhume abamalaya. Emighambo ya Musa iyikathanga obumalaya, kandi omusara w’omumalaya isyalilighawa amahebwayo omwa hekalhu ya Yehova, ekiri mbaghane n’omutse w’ekikafiri ow’erikolesya abamalaya b’okwa hekalhu ng’enzira y’eribaniramo esyosente. (Ebi 23:17, 18; 1Bam 14:24) Kandi e Biblia yikakolesaya ekinywe ekyo omwa nzira y’omusyo, yikakania okwa bandu, ebihanda, kutse ebithongole ebikasangira omwa miringo mirebe y’eriramya esyosanamu ibanemubugha bathi ni baramya ba Nyamuhanga. Ng’eky’erileberyako, amadini awakahulhawamo “Babeli Mukulhu” akakanibawako omw’Ibisulirwa ng’omumalaya kundi akakolongana n’abathabali b’ekihugho kino erisondya obuthoki n’ebindu.—Erib 17:1-5; 18:3; 1Emy 5:25.

  • Omuthi w’obwaghali.

    Ekinywe ky’Ekigiriki stau·rosʹ, kikamanyisaya omuthi kutse ekikondo, ng’ekya Yesu ahanikawako. Sihali obwema obukakanganaya ngoku ekinywe ky’Ekigiriki ekyo kyamanyisaya omusalabba, ng’ogho abakafiri babya bakakolesya ng’akaminyikalho k’edini habw’ebighana bingyi Kristo athali asa. “Omuthi w’obwaghali” akakanganaya ndeke-ndeke ekya ekinywe ky’omwa mubughe w’erimbere kikamanyisaya, kundi Yesu nayu mwakolesya ekinywe stau·rosʹ erimanyisya obwaghali, eriaghalhwa, n’erihemuka eryo abigha biwe bangabwene. (Mt 16:24; Ebr 12:2)—Lebaya OMUTHI.

  • Omuthi.

    Ekikondo ekyabya kikaboherwako engoli y’ebibi. Ebindi bihanda ibikanakolesayagho erithirako abandu na/kutse erihanikako ekinda ng’enzira y’erighusa okwa bandi kw’akasali kutse ng’enzira y’erimuhemulikania. Abaasuria ibasibwe ng’abakalhwa esyonyuhi esiri mw’eby’obutsindi. Ibak’itha abanyewa babu omw’ibahanika okwa bikondo ebisongire omw’ibilhabya ekabunu erilhaba omw’ibunda erihika omwa kikuba. Aliwe omwa mighambo y’Abayuda, ababya bakakolha ebibi ebikalha-kalire ng’eritsuma kutse eriramya esyosanamu ibakatsuka erithibwa omwa mabwe kutse omwa yindi nzira, neryo ebinda byabo ibyahanikwa okwa mithi, kutse ebikondo ng’enzira y’erighusa okwa bandi kw’akasali. (Ebi 21:22, 23; 2Sam 21:6,9) Okwa bundi buthuku abanya Roma ibakanakwama kyabohera engoli y’ebibi okwa muthi, iniabyako ahabw’ebiro birebe erihika aho akendi syaholera busana n’obulhumi, enyotha, enzalha, n’eryuba linene. N’okwa bundi buthuku, ng’omughulhu Yesu ithibawa, ibakakongomerera ebyalha n’ebisandu by’oyuwamahanikwa okwa muthi. (Lk 24:20; Yn 19:14-16; 20:25; Emib 2:23, 36)—Lebaya OMUTHI W’OBWAGHALI.

P

S

  • Sanhedrini.

    Ekoti ngulhu y’Abayuda eyabya e Yerusalemu. Omwa biro bya Yesu, yabya mw’abandu 71, imwamuli omuhereri mukulhu n’abandi abanabya bahereri bakulhu kera, ab’omwa mahiika w’abahereri bakulhu, abasyakulhu, abimaniri b’ebihanda n’amaka, n’abahandiki.—Mk 15:1; Emib 5:34; 23:1,6.

  • Sela.

    Ekinywe ekikakolesibawa omwa by’omuziki ekiri omwa Esyonyimbo na Habakuki. Kyangana manyisya erihuna hake omw’imba kutse omwa muziki, omwa byosi bibiri, busana n’erighanirya kikuthu-kuthu kutse erileka enzumwa eyirimo yiminyikalibawe. Omwa Greek Septuagint kikahindulhawa mwa di·aʹpsal·ma, ekikamanyisaya “erihuna hake omwa lhwimbo.”​—Esy 3:4; Hab 3:3.

  • Sirti.

    Ebighetse bibiri binene-binene ebithahukere okwa ngetse eby’omuthobero mukuhi ebiri okwa musike we Tunisia eya munabwire ne Libya, omwa North Africa, ebyo abakaghendaya amathu abakera babya bakasagha kundi byabya mw’omuseghe munene ow’angabahira omwa kabi ogho ebisunda byabya bikahumya-humya.—Emib 27:17.

T

  • Tartaro.

    Omwa Masako w’Ekigiriki aw’Ekikristayo, y’emibere eyiri ng’engomo eyo abamalaika abathowa ab’omwa biro bya Noa baghusawamo. Ekinywe tar·ta·roʹo (“erighusa omwa Tartaro”) ekikolesibirwe omu 2Petero 2:4, sikirimanyisaya kithi “abamalaika abahalhaya” mubaghuswa omwa Tartaro eyikanibweko omwa syongano sy’ekikafiri (ni bugha ambu, engomo y’omwa kithaka kandi omwanya owali mw’omwirima ow’esyonyamuhanga esike-sike). Aliwe, kikamanyisaya kithi Nyamuhanga mwabasubya ahisi omw’ibalhusya elhubulha n’okwa syonzunzo syabo, amabahira omwa mibere y’eribya omwa mwirima munene omwa bulengekania bikahika okwa bighendererwa bya Nyamuhanga eby’ekyakakalha. Kandi omwirima akakanganaya ekikendi syabahikako erighunzerera, ekya Amasako akakanganaya ku n’ithoghothibwa lyabo erya kera na kera haghuma n’omuthabali wabo, Sitani Diabolo. Busana n’ekyo, e Tartaro yik’imanira emibere y’ahisi kutsibu eyo abamalaika abayisamambuli bahirawamo. E Tartaro si ky’ekyuna “ekithawithe kabuno” ekikanibweko omwa Eribisulirwa 20:1-3.