Hiri Motu
Baibel Ena Histori Lalonai Aigupito Ena Sivarai
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/102010407/univ/art/102010407_univ_sqr_xl.jpg
g 11/10

Baibel Oi Abidadama Henia Diba—Kahana 1

Baibel Ena Histori Lalonai Aigupito Ena Sivarai

Baibel Oi Abidadama Henia Diba—Kahana 1

Lagani 1,600 bamona lalonai Baibel idia torea. Baibel ena sivarai bona peroveta herevadia ese tanobada basileia badadia 7 ia herevalaia, idia be Aigupito, Asuria, Babulonia, Mede-Parasa, Greece, Roma bona Anglo-America. Unai basileia ta ta be inai magasin ena atikol 7 ese do ia herevalaia. Dahaka dainai? Unai ese do ia hahedinaraia Baibel be Dirava amo ia mai bukana, bona ita abidadama henia diba. Bona Baibel ena sivarai ese taunimanima edia lohia dalana dainai ia vara hisihisi idauidau haorea dalana ia herevalaia.

AIGUPITO be tanobada ena basileia badana ginigunana, bona momo idia diba piramid bona Naila Sinavai be unuseni ia noho. Aigupito ena lohia negana ai, Israela besena be ia bada matamaia. Mose, Baibel ena buka ginigunadia 5 ia torea tauna be Aigupito ai ia vara bona unuseniai ia sikuli. Mose ese Aigupito totona ia torea sivarai be histori bona akioleji taudia ese idia hamomokania diba, a? Hamomokania gaudia haida mani ita itaia.

Baibel Ena Hamomokania Gaudia

Dagi ladadia bona herevadia.

Histori ena sivarai maorona be nega momo gau maragidia haida amo idia hamomokania. Hegeregere, kastom karadia, mauri dalana, gabu o taunimanima edia dagi ladadia bona gau ma haida danu. Genese bona Esodo bukana ese edena dala ai unai ia hamomokania? Genese buka ai, Iakobo ena natuna Iosepa ena sivarai bona Baibel buka Esodo totona, J.  Garrow Duncan ese ena buka ladana New Light on Hebrew Origins ai ia gwau: “[Baibel ia torea tauna] be Aigupito gado, kastom, tomadiho, mauri dalana bona ofesa taudia edia dagi ladana maorodia ia diba namonamo bona hemataurai hereva maorodia ia gaukaralaia.” Danu ia gwau: “Unai nega ai idia gaukaralaia dagi ladana be [Baibel torea tauna] ese ia torea dagi ladadia ida ia hegeregere . . . Taravatu Gunana ai, idaunegai Aigupito taudia edia sivarai idia herevalaia namonamo, bona unai hamomokania gaudia amo ita abia dae diba sivarai maorodia idia torea, badina idia ese inai dagi ladana Farao idia gaukaralaia dalana be Aigupito taudia ese idia herevalaia dalana ida ia hegeregere.” Danu Duncan ia gwau: “[Baibel torea tauna] be Farao bona lohia taudia edia vairanai ia hedinarai neganai, ia be hereva maorodia ia gaukaralaia.”

Dina ai idia hakaukaua biriki be witi momoru bona raro amo idia karaia, bona hari Aigupito ai idia gaukaralaia noho

Biriki Idia Karaia Dalana.

Israela taudia be Aigupito ai igui hesiai taudia bamona idia noho neganai, raro bona witi momoru idia mikisia biriki idia karaia totona. (Eso 1:14; 5:6-18) a Lagani haida gunanai, buka ta (Ancient Egyptian Materials and Industries) ia gwau: “[Biriki karaia gaukara] be Aigupito sibona lasi, to gabu ma haida dekenai idia karaia danu. Guna bamona, Aigupito taudia ese biriki be dina ai idia hakaukaua. Gabeai, haida ese edia ruma haginia totona unai dala idia badinaia.” Unai buka ma ia gwau: “Aigupito taudia ese witi momoru amo biriki idia karaia.” Unai ese Baibel ai ia noho sivarai ia hamomokania.

Aigupito tauna ta ese huina bona besoso ia seivia gaudia—reisa ta bona hevarivari

Besoso idia seivia.

Idaunegai, Heberu tatau be edia besoso idia seivia lasi. To Baibel ese ita ia hadibaia, Iosepa be Farao vairanai ia hedinarai totona, ena besoso ia seivia. (Ge 41:14) Dahaka dainai unai ia karaia? Unai be Aigupito taudia edia kastom bona hemataurai karana ia hahedinaraia. Bona Aigupito taudia dekenai besoso seivia lasi karana be goeva lasi karana ena toana. Buka ta (Everyday Life in Ancient Egypt) ia gwau: “[Aigupito taudia] be edia kwarana huina bona besoso idia seivia karana amo idia hahedinaraia idia goeva.” Bona inai gaudia hegeregere, reisa, kwarana huina o ibuni huina kokia auri maragidia (tweezer), hevarivari bona konteina haida danu be guria gabudia ai idia davaria. Unai ese ia hamomokania, Mose bona Baibel torea taudia ma haida danu ese idaunegai Aigupito totona, idia torea sivaraidia be maoro bona momokani.

Bisinesi idia karaia.

Ieremia ese King Taudia edia buka rua ia torea, bona inai gaudia haida ia sivarailaia. Hegeregere, King Solomona ese Aigupito bona Hiti taudia amo hosi bona kariota ia hoia. Kariota tamona ena davana be “siliva moni 600, bona hosi ta ena davana be siliva moni 150.”​—1 King Taudia 10:29.

Buka ta (Archaeology and the Religion of Israel) ia gwau bamona, Greek histori torea tauna, Herodotus bona akioleji taudia ese idia davaria gaudia amo idia hamomokania, unai nega ai hosi bona kariota hoihoilaia karana be bisinesi badana. Bona Solomona ia lohia noho neganai, tano ma haida ese hosi bona kariota idia hoihoilaia. Bona “idia karaia dalana be, hosi 4 be. . . Aigupito ena kariota tamona hoia ena davana,” unai buka ia gwau, unai ese Baibel ai idia torea namba ia hamomokania.

Tuari idia karaia dalana.

Ieremia bona Esera idia gwau, “King Rehoboama ena lohia lagani namba 5 ai,” eiava 993 B.C.E. ai, Farao Sisaka ese [Iuda tanona] ia tuari henia. Unai sivarai idia torea neganai, tuari ia vara ena lagani korikorina idia gwauraia danu. (1 King Taudia 14:25-28; 2 Sivarai 12:1-12) Unai tuari ena sivarai sibona be Baibel ai idia davaria. Bena Egypt taudia edia dubu Karnak (idaunegai gabu Tebe) ena haba dekenai hamomokania gaudia haida idia davaria.

Haba ai idia koroa laulau ese ia hahedinaraia Sisaka be Amon dirava vairanai ia gini, ena imana ia abia isi bona idia abia mauri taudia ia kwadia noho. Danu, idia halusia Israela taoni haida edia ladadia ena lista ia noho. Unai be Baibel ese ia gaukaralaia gabu ena ladadia ida ia hegeregere. Bona unai lista ai “Abram ena tano” idia torea danu. Unai be nega ginigunana Aigupito taudia ese edia toretore lalonai Aberahamo idia herevalaia.​—Genese 25:7-10.

Unai ese ia hahedinaraia, Baibel torea taudia ese sivarai momokanidia idia torea. Haheitalai ta be, Sisaka ese Iuda ia halusia ena sivarai idia torea. Ena be idia diba unai ese edia ladana do ia hadikaia. To idia laloparara Dirava ese idia do ia hahemaoro henia diba. Bona idaunegai Aigupito ena sivarai torea taudia be unai bamona idia karaia lasi, badina idia laloa unai ese edia lohia taudia eiava taunimanima edia ladana do ia hadikaia.

Baibel Ena Peroveta Hereva

Iehova Dirava, Baibel ia Torea Tauna sibona ese vaira nega ia gwauraia hedinarai diba. Haheitalai ta be ia ese Ieremia ia hamaoroa Aigupito ena siti rua-Memepisi bona Tebe totona do ia peroveta. Guna Memepisi o Nofu dekenai, momo be edia bisinesi, politikol gaukara idia karaia, bona ia be tomadiho gabuna ta. To, Dirava ia gwau: “Nofu be gari gabuna ai do ia lao. Unai gabu be lahi ese do ia araia bona ta be unuseniai do ia noho lasi.” (Ieremia 46:19) Bona unai ia vara momokani. Buka ta (In the Steps of Moses the Lawgiver) ia gwau: Arab taudia ese “Memepisi ena gabu badana idia hadikaia” bona ia be nadi geia gabuna ai ia lao. Ma unai buka ia gwau, hari “Memepisi siti ai gau ta ia noho lasi.”

Guna Memepisi ai idia haginia kaivakuku badana idia davaria ena lata be 12 mita

Tebe, guna unai gabu idia gwauraia No-amono eiava No, bona ena dirava koikoidia dekenai be unai bamona ia vara danu. Aigupito siti badana bona Amono dirava idia tomadiho henia gabuna totona, Iehova ia gwau: ‘No siti ena dirava Amona bona Farao, Aigupito bona ena dirava idauidau, do lau panisia. Lau ese idia be Babulonia ena king Nebukanesa dekenai do lau henia.’ (Ieremia 46:25, 26) Baibel ena peroveta hereva bamona, Babulonia ena king ese Aigupito bona ena siti badana No-amona ia halusia. Bena, lagani 525 B.C.E. ai, Parasa ena lohia tauna Cambyses Namba 2 ese Aigupito ia tuari henia, to unai murinai Roma taudia ese Aigupito idia tuari henia lou bona idia hadikaia ore. Oibe, Baibel be buka ma haida bamona lasi, badina ena peroveta herevadia be idia vara momokani. Unai dainai ita abia dae diba, Baibel ese vaira nega totona ia gwauraia gaudia be do idia vara momokani.

Oi Abidadama Henia Diba Helarona

Aigupito basileia badana ena lohia negana ai, Mose ese Baibel ena peroveta hereva ginigunana ia torea. b Unai be Genese 3:15 ena peroveta herevana. Ia hahedinaraia Dirava ese “natuna” ta do ia gaukaralaia. Unai amo ia ese Satani bona ena “natuna”, Satani ena kara dikadia idia tohotohoa taudia unai, do ia moia patapata. (Ioane 8:44; 1 Ioane 3:8) Dirava ena “natuna” be Mesia, unai be Iesu Keriso.​—Luka 2:9-14.

Keriso ese tanobada ibounai do ia lohiaia neganai, ia ese kara dikadia bona dagedage gavamani taudia ibounai do ia kokidia. ‘Taunimanima ese ta ta do idia biagua bona idia hahisia’ lou lasi. (Hadibaia Tauna 8:9) Bona Iosua ese Israela taudia be Gwauhamata Tanona lalonai ia hakaua vareai hegeregerena, Dirava idia gari henia “hutuma bada taudia” be Iesu ese “Gwauhamata Tanona”, unai be tanobada paradaiso ena gabu goevana lalonai idia do ia hakaua vareai.​—Apokalupo 7:9, 10, 14, 17; Luka 23:43.

Unai bamona helaro namona ma ta ena peroveta hereva be idaunegai Aigupito ena nega ai idia torea. Unai peroveta hereva be Iobu 33:24, 25 lalonai ia noho. Ia hahedinaraia Dirava ese taunimanima be “guri” eiava “mase gurina” amo do ia hatorea isi lou. Oibe, kara dika taudia hadikaia ore negana ai, idia roho mauri taudia bona idia mase taudia milioni momo be do idia toreisi lou bona tanobada Paradaiso ai mauri hanaihanai do idia abia. (Kara 24:15) Apokalupo 21:3, 4 ia gwau: “Dirava ena palai rumana be taunimanima ida ia noho . . . ia ese mata ranu ibounai be edia matana amo do ia dahua ore, bona mase, lalohisihisi, taitai, bona hisihisi be do idia ore.”

Inai sinado—Baibel ena hamomokania gaudia bona peroveta hereva, be atikol iharuana ese do ia herevalaia. Unai atikol ese tanobada ena basileia badana, Aigupito murinai ia lohia basileia badana Asuria do ia herevalaia.

a Bema oi dekenai Baibel ta ia noho lasi, to intanet oi gaukaralaia diba, vadaeni Baibel siridia be www.watchtower.org ai oi itaia diba. Bona unai websait ai maua ladana “Onlain ai Baibel Oi Duahia” do oi itaia.

b Genese 3:15 ena peroveta herevana be Dirava ese Eden umana ai ia gwauraia bona gabeai Mose ese ia torea.