VANHU va vanyingi va pimisa leswaku a djondzo ya leswaku Xikwembu i vanhu vanharhu lava nga patsana va va munhu mun’we hi yona “djondzo ya lisima hintamu ka Vakreste.” Phela a djondzo leyi yi vula swaku Papayi, N’wana ni moya wa ku kwetsima i vanhu vanharhu lava nga patsana va yendla Xikwembu xin’we. Mufundhisi mun’wani lweyi a vitaniwaka John O’Connor a vule leswi mayelana ni djondzo leyi: “Phela djondzo leyi yi karhata hintamu naswona a swi vevuki ku yi twisisa.” Kambe hi mhaka muni swi karhata ku twisisa djondzo leyi?

Buku leli nge Dicionário Bíblico Ilustrado li tlhamusela swaku hi mhaka muni djondzo leyi yi karhata, lona li li: “Djondzo ya leswaku Xikwembu i vanhu vanharhu lava nga patsana va va munhu mun’we a yi tsaliwanga ka Bibele.” Hi mhaka leyo “a hi djondzo ya Bibele.” Leswi djondzo leyi yi kalaka yi nga li kona ka Bibele, vanhu lava kholwaka ka yona va zama tindlela hinkwatu ta ku lavetela Matsalwa lawa va nga ma tirhisaka swaku va seketela djondzo leyi naswona minkama yin’wani va nga ha txintxa leswi tindzimana ti vulaka swona leswaku va seketela djondzo leyi.

Indjhe Ku Ni Ndzimana Leyi Vulaka Swaku Xikwembu I Vanhu Vanharhu Lava Nga Patsana Va Va Munhu Mun’we?

Xikombiso xa ndzimana leyi vanhu va talisaka ku kala va nga yi tirhisi kahle i Yohani 1:1. Ka Bibele la Mahungu Lamanene ndzimana leyi yi li: “Eku sunguleni ka swilo hinkwaswo, Rito a ri ri kona, Rito a ri ri na Xikwembu [hi Xigriki ton the·ón], kutani Rito a ri ri Xikwembu [hi Xigriki the·ós].” Ka ndzimana leyi ku ni matsalelo mambirhi ya Xigriki ya rito leli nge Xikwembu. Ka matsalelo ya ku sungula ku tsaliwe swaku ton leswi kombisaka swaku ku vulavuliwa hi Xikwembu xa Matimba Hinkwawu kambe ka matsalelo ya wumbirhi a li tirhisiwanga rito leli nge ton leswi kombisaka swaku a ku vulavuliwi hi Xikwembu xa Matimba Hinkwawu. Ku nga va leswaku lava va nga tsala va yo phazama va susa swaku ton?

A buku la Yohani a li tsaliwe hi Xigriki xa ku toloveleka lexi nga ni minawu ya ku hlawuleka ya matsalelo leyi vulavulaka hi marito lawa ma rhangisiwaka loko ku tsaliwa nchumu. Ntivi yin’wani ya Bibele leyi  vitaniwaka A. T. Robertson yi vula swaku “loko marito lawa ma landzelelanaka ma ni masungulu ya ku fana swi kombisa swaku ma fana kumbe ma vula nchumu xolexi xa xin’we.” Robertson a nyikela xikombiso hi buku la Matewu 13:38, leli nge: “Nsimu [hi Xigriki ho a·grós] i misava [hi Xigriki ho kósmos].” Matsalelo lawa ma hi yendla hi twisisa swaku a misava ni nsimu swa fana.

Se loko marito mambirhi lawa ma landzelelanaka ma nga na masungulelo lawa ma fanaka, ku fana ni leswi yendlekaka ka buku la Yohani 1:1, swi vula yini? Ntivi yin’wani ya Bibele leyi vitaniwaka James Allen Hewett loko yi vulavula hi ndzimana leyi yi li: “Loko marito ma tsalisiwe xileswi, marito lawa ma landzelelanaka a ma fani naswona a ma vuli nchumu xin’we.”

Hi xikombiso, Hewett a tirhisa buku la 1 Yohani 1:5, leli nge: “Xikwembu i ku voninga.” Hi Xigriki “Xikwembu” i ho the·ós leswi vulaka swaku li sungula hi ho kambe “ku voninga” i fos naswona a li sunguli hi ho. Hewett a tlhela a tlhamusela swaku “swa koteka ku vula swaku Xikwembu i ku voninga kambe a hi minkama hinkwayu swi nga kotekaka ku vula swaku ku voninga i Xikwembu.” Swikombiso swin’wani hi swi kuma ka Yohani 4:24, leyi nge “Xikwembu i Moya,” ni 1 Yohani 4:16, leyi nge “Xikwembu i lirhandzu.” Ka tindzimana leti, rito leli nge Xikwembu li sungula hi ho kambe rito leli nge “Moya” ni leli nge “lirhandzu” a ma sunguli hi ho. Hi mhaka leyo a swi koteki ku vula swaku “Moya i Xikwembu” kumbe swaku “lirhandzu i Xikwembu.”

“Rito” I Xikwembu Kumbe A Tshame Ku Fana Ni Xikwembu?

Tintivi ta tinyingi ta lirimi la Xigriki ni vahundzuluxeli va Bibele va vula swaku Yohani 1:1 a yi vuli swaku “Rito” i Xikwembu kambe yi vula swaku “Rito” a tshame ku fana ni Xikwembu. William Barclay lweyi a nga muhundzuluxeli wa Bibele a li: “Leswi [mupostolo Yohani] a kalaka a nga sungulanga hi ku tsala swaku ho ka rito leli nge the·ós leswi vulaka swaku Xikwembu, swi kombisa swaku a a nga vuli swaku “Rito” i Xikwembu xa Matimba Hinkwawu. Hi marito man’wani a a nga vuli swaku Yesu i Xikwembu xa Matimba Hinkwawu.” Ntivi yin’wani ya Bibele leyi vitaniwaka Jason David BeDuhn yi li: “Hi Xigriki loko ku nga sunguliwi hi rito leli nge ho ka rito leli nge the·ós leli vulaka swaku Xikwembu ku fana ni leswi yendlekaka ka buku la Yohani 1:1c, lava va lerhaka va twisisa swaku lani ku nga ha va ku vulavuliwa hi xikwembu xin’wani ni xin’wani. Phela ku ni ku hambana loko ku tirhisiwa rito leli nge ho ni loko li nga tirhisiwi ku fana ni leswi yendlekaka ka tirimi tin’wani ta ku fana ni Xiputukezi. Ku vula swaku ‘xikwembu xin’wani’ swi hambanile ni ku vula swaku ‘Xikwembu.’’’ BeDuhn a tlhele a ku: “Ka Yohani 1:1, Rito a hi Xikwembu xa Matimba Hinkwawu kambe Rito i munhu lweyi a nga tshama ku fana ni Xikwembu.” Kumbe hi ku ya hi leswi nga vuliwa hi Joseph Henry Thayer, lweyi a nga ntivi leyi nga pfunisa ka ku hundzuluxela Bibele la Versão Americana Padrão: “Rito a a nga li Xikwembu xa Matimba Hinkwawu kambe a a tshame ku fana ni Xikwembu.”

Yesu a kombise ku hambana loku nga kona ka yena ni Papayi wa yena. Ku nga va leswaku ku tiva ntiyiso hi Xikwembu “ku fanele ku va nchumu wa ku karhata?” Ka Yesu a swi nga karhati. Loko Yesu a khongele ka Papayi wa yena a kombise ku hambana loku nga kona ka yena ni Xikwembu nkama a nga te: “Va ta kuma wutomi la ku kala li nga heli loko va tama va ku tiva, wena Xikwembu xi li xin’we xa ntiyiso na Yesu Kreste lweyi u nga mu rhuma.” (Yohani 17:3) Loko hi ma kholwa marito lawa ya Yesu hi tlhela hi twisisa tidjondzo ta Bibele, hi ta mu hlonipha hi mhaka ya leswi a nga N’wana wa Xikwembu naswona hi ta gandzela Yehovha tanihi “Xikwembu xi li xin’we xa ntiyiso.”