XIKARHATU

Khale, vapsali a ku li vona va ku sungula lava a va vulavula ni vana va vona hi timhaka ta masangu. Naswona a va kota ku va tlhamusela swilo hi ku tsongokutsongo hi ku ya hi swaku vana va kona va gama kwini naswona va tshamise ku yini.

Swoswi a swa ha fani. A buku leli nge O Efeito Lolita li li: “Swoswi, swivanani swi vona minchumu leyi vulavulaka hi swa masangu na swa ha li switsongo ka televhizawu, ka internet ni ka tindhawu tin’wani.” Indjhe leswo swa pfuna swaku vana va kota ku kula kahle kumbe swa wonha?

LESWI U FANELEKE U SWI TIVA

Hinkwaku ku ni swilo leswi vulavulaka hi timhaka ta masangu. Deborah Roffman mutsali wa buku leli nge Fale Comigo Primeiro a vule leswi: “Hinkwaku ku ni swilo leswi vulavulaka hi timhaka ta masangu ku nga ha va ka mafoto, ka mabulu, ka mapublisidadi, ka mafilmi, ka mabuku, ka mamuzika, ka televhizawu, ka marevhixta, ka majogu, ka matelefoni ni ka makomputadori. Hi mhaka leyo, vana ni majovhem ya manyingi ma pimisa swaku ku yendla timhaka ta masangu hi swona swa lisima hintamu awuton’wini.”

Mapublisidadi na wona ma ni nandzu. Lava yendlaka mapublisidadi ni vaxavisi, va yendla hinkwaswu swaku va xavisela vana timpahla leti yendlaka vanhu va navela ku famba masangu. Se leswo swi yendla swaku ku sukela awutsongwanini vana va karhateka hintamu hi ku saseka ka vona. Buku leli nge A Infância Perdida li kombisa swaku lava yendlaka mapublisidadi va pimisa hi swilo leswi vana va swi rhandzaka. Buku leli, li li: “A xikongomelo a hi ku yendla swaku vana va navela ku famba masangu, kambe i ku va yendla va xava leswi hi swi xavisaka.”

U nga va byeli swaku i yini ku famba masangu ntsena. Ku tiva swaku movha wu tirhisa ku yini ni ku tiva ku wu fambisa kahle movha a swi fani, hi ku fanana vana a va fanelanga va tiva swaku i yini ku famba masangu ntsena kambe va fanele va tiva leswi va nga swi yendlaka swaku va yendla swiboho swaswinene ka timhaka ta ku famba masangu.

Mhaka hi leyi: I swa lisima hintamu swoswi ku va u djondzisa vana va wena leswaku va tiva ku “hambanisa swa ku lulama ni swa ku biha.” — Vaheberu 5:14.

LESWI U NGA SWI YENDLAKA

U nga baleki ntirho wa wena. Swi nga ha ku chavisanyana ku vulavula ni n’wana wa wena hi timhaka ta masangu, kambe lowo i ntirho wa wena. — Ndzimana ya Bibele: Swivuriso 22:6.

Mu djondzisi hi ku tsongokutsongo. U nga mu byeleteli hinkwaswu hi nkama wun’we, kambe bula ni n’wana wa wena nkama lowu mi yendlaka mintirho ya siku ni siku kumbe loko mu li movheni. Mu kombeli swaku a vula leswi a titwisaka xiswona kumbe leswi a swi pimisaka. A hi nge mu le ku fambeni, se mu vona mufoto wa vanhu lava kalaka va nga yambalanga kahle, a swi nga ta va kahle ku va u mu vutisa leswi: “Wa wu rhandza mufoto lowu?” kambe swi nga yampsa u mu vutisa leswi: “U pimisa swaku hi mhaka muni va tirhisa mufoto lowu kuva va xavisa swilo swa vona?” Tshika n’wana wa wena a hlamula se u gama u mu vutisa leswi: “Wena ke, u swi vonisa ku yini?” — Ndzimana ya Bibele: Deteronoma 6:6, 7.

Vulavula na vona hi ku ya hi ntanga ya vona. Na vana va nga se sungula ku ya xikola u nga ha va djondzisa mavito ya swirho swa ku famba masangu, naswona u nga ha va byela swaku va nga tivhikelisa ku yini ka vanhu lava lavaka ku pfinya swivanani. Hi ku famba ka nkama va tlhamuseli swaku vana va psalisiwa ku yini. Na va nga se sungula ku va majovhem va tlhamuseli swaku ku nga yendleka yini ka miri wa vona loko va famba masangu naswona leswo swi nga li khumbisa ku yini wutomi la vona.

Vadjondzisi ku va ni mahanyelo yamanene. Djondzisa vana va wena swaku va tshembeka, va yi yendla kahle mintirho va tlhela va kombisa xihlonipho ku sukela loko va ha li vatsongo. Leswo swi ta ku pfuna loko u ta lava ku vulavula na vona hi timhaka ta masangu. Tlhela u va tlhamusela leswi u swi vonaka na swi li swinene kumbe na swi hoxile. Hi Xikombiso, loko u kholwa swaku swi hoxile ku va munhu a famba masangu na a nga se chada, va byele hi ku kongoma. Va tlhamuseli swaku hi mhaka muni swi hoxile naswona ku nga yendleka yini loko vo swi yendla leswo. Buku leli nge Uma Longa Conversa Não Basta li vula leswi: “Loko jovhem li tiva swaku vapsali va lona va swi vona swi hoxile ku va munhu a famba masangu na a nga se chada swi nga yendleka li kota ku tikhoma li nga fambi masangu na li nga se chada.”

Va vekele xikombiso xaxinene. Yendla leswi u djondzisaka vana va wena swaku va swi yendla. Hi xikombiso, indjhe wa hleka loko vanhu va vula swilo leswi hlekisaka leswi nga ni nhlambha? Mayambalelo ya wena ma yendla swaku vanhu va navela ku famba masangu na wena? Wa swi rhandza ku tshama hi ku gangisana ni vanhu van’wani? Loko u yendla swilo leswo swi ta ku karhatela ku pfuna vana va wena swaku va va ni mahanyelo ya manene. — Ndzimana ya Bibele: Varoma 2:21.

U nga va yendli va pimisa swaku ku famba masangu i nchumu xa ku biha. Phela ku famba masangu i nyiko leyi taka hi ka Xikwembu naswona ya tsakisa swinene loko yi tirhisiwa ndzeni ka muchadu. (Swivuriso 5:18, 19) Tlhamusela n’wana wa wena swaku hi ku famba ka nkama, na yena a ta yi tirhisa nyiko leyi na a nga karhateki hi swilo swa ku biha leswi nga ha humelelaka loko munhu a famba masangu na a nga se chada. — 1 Timotiya 1:18, 19.