U PIMISA swaku mahanyelo ya vanhu ma sungule siku muni ku biha ku tlula mpimu? Ka nkama wa wena kumbe ka nkama wa maxaka ni vanghanu va wena lava se va nga vakulu? Van’wani va vula swaku Nyimpi ya Ku Sungula ya Misava leyi nga sungula hi 1914, hi yona yi nga yendla swaku mahanyelo ya vanhu ma biha swa wugamu. Ka buku leli nge Vanhu va nguva ya 1914, Prisori wa xitoriya Robert Wohl a tsale leswi: “Lava va nga pona ka nyimpi va pimisa swaku hi Agosto wa 1914 ku hele nguva ya khale, ku sungula nguva ya nyuwani.”

Norman Cantor lweyi a tsalaka leswi yendlekaka a te: “Ka tindhawu hinkwatu mahanyelo ya vanhu lawa se a ma bihile ma ye ma biha ku tlula mpimu. Leswi varhangeli va politika ni varhangeli va masonchwa a va nga va khomi kahle vanhu lava a va va rhangela, naswona a va va khoma ku fana ni swiharhi leswi yaka ku dlayiweni, a minawu ya wukhongeli ni ya mahanyelo ya vanhu a yi nga ta swi kota ku yendla swaku vanhu va nga khomani ingi i swiharhi. . . . Ku dlayiwa ka vanhu va vanyingi ka Nyimpi ya Ku Sungula ya Misava [1914-18] swi yendle swaku wutomi la vanhu li nga nyikiwi lisima.”

Ka buku la yena lalikulu leli nge Matimu ya Vanhu Hinkwavu, H. G. Wells wa Munghiza a vule leswaku nkama vanhu va nga kholwa swaku swilo hinkwaswu swi yo tiyendlekela hi swoxe “ku sungule mahanyelo ya ku biha.” Hi mhaka muni? Hi mhaka van’wani a va kholwa swaku munhu i xiharhi. Wells, lweyi na yena a a kholwa swaku swilo hinkwaswu swi yo tiyendlekela, a tsale leswi hi 1920: “Va vula swaku munhu i xiharhi lexi kotaka ku hanyisana ni van’wani, ku fana ni mbyana leyi va hlotaka hi yona [ya Índia] . . . , se swa twala swaku vanhu va tirhisa matimba ya vona swaku va hlupha va tlhela va khozisa vanhu van’wani.”

Hi ku ya hi leswi Norman Cantor a nga swi vula a nyimpi ya ku sungula ya misava, yi yendle swaku mahanyelo ya vanhu ma ya ma biha swinene. A tlhamusele leswi: “Vanhu va khale a va tekeliwa hansi ka timhaka hinkwatu, ka politika, mayambalelo, mahanyelo ni swilo leswi fambisanaka ni masangu.” Tikereke ti nchimise a tidjondzo ta Vakreste hi ku pfumela swaku swilo hinkwaswu swi yo tiyendlekela ni ku hlohlotela vanhu swaku va ya nyimpini. Leswo swi yendle swaku mahanyelo ya vanhu ma ya ma biha swinene.” Murhangeli wa Masonchwa ya Inglatera Frank Crozier a tsale leswi: “Tikereke ta Vakreste hi tona ti hi hlohlotelaka swaku hi dlaya van’wani naswona hi tirhise tona swaku hi yendla leswi a hi swi lava.”

Va Txintxe Minawu Ya Mahanyelo Yamanene

Ka 10 wa malembe lawa ma nga landzela loko se ku hele Nyimpi ya Ku Sungula ya Misava, ku nga malembe lawa ma vitaniwaka swaku i Malembe ya Ku Ganya, a minawu ya mahanyelo yamanene yi tshikiwile yi gama yi pfaletiwa hi mavonelo lawa ma nge: Hinkwaswu swa pfumeleliwa. Frederick Lewis Allen lweyi a a tsala leswi a swi yendleka a vula leswi: “A 10 wa malembe lawa ma nga landzela loko se ku hele nyimpi, ma nga vitaniwa swaku i 10 wa Malembe ya Mahanyelo ya Ku Biha. . . . Ku txintxe xiyimu ku tlhela ku txintxa ni minawu leyi a yi yendla swaku wutomi li va la lisima naswona a ku kumiwanga minawu yin’wani leyi a yi ta yi pfaleta.”

Ku wa ka Ekonomiya ku yendle swaku vanhu va vanyingi va va wusiwanini hi va 1930 naswona leswo swi yendle swaku xiyimu xi ya xi biha swinene. Nkama ku nga hela malembe lawo, ku sungule nyimpi yin’wani ya ku chavisa swinene ku nga Nyimpi ya Wumbirhi ya Misava. Matiko a ma sungula yu hamba mabomba ni swibamu leswi a va ta swi tirhisa anyimpini, se xikarhatu xa Ku wa ka Ekonomiya a xi helile kambe ku sungule ku xaniseka kakukulu swinene loku vanhu a va nga ku nyimelanga. Nkama nyimpi yi nga hela, madoropa ya manyingi a ma hohloteliwile; madoropa mambirhi ya Japão ma hohlotiwile hi mabomba mambirhi lawa ma vitaniwaka swaku i Bombas Atómicas! Vanhu va vanyingi swinene va file ka tindhawu leti a ku hluphiwa vanhu ka tona. Nyimpi leyi yi dlaye vanhu va vanyingi va kolomu ka 50 milhões na ku patsiwa vavanuna, vavasati ni swivanani.

Ndzeni ka swiyimu swa ku chavisa leswi a swi li kona ka nkama wa Nyimpi ya Wumbirhi ya Misava, vanhu va tshike mahanyelo yamanene lawa a va li na wona khale va gama va va ni mahanyelo ya ku biha. A buku leli nge Lirhandzu, Ku Famba Masangu ni Nyimpi — Swi Txintxa Lisima La Wutomi, 1939-45, (hi Xinghiza) li vula leswi: “Swi tikomba ingaku hi nkama wa nyimpi vanhu a va nga ha na mahanyelo yamanene naswona a va yendla swilo swa ku biha swa masangu naswona swilo swa ku biha leswi a swi yendliwa nyimpini se a swi yendliwa ni le makaya . . . Leswi vanhu a va tshama na va khomekile hi nkama wa nyimpi ku tlhela ku va ni mpfilumpfilu, mahanyelo yamanene a ma nga ha tirhi hikusa wutomi a li voniwa na li nga na lisima ku fana ni leswi a li vonisiwa xiswona anyimpini.”

Leswi vanhu a va chava swaku nkama wun’wani ni wun’wani va nga fa, a va navela ku rhandzana ni vanhu van’wani hambiloko a swo va swa nkamanyana. Mamani mun’wani wa Inglatera a nyimelele mahanyelo ya yena ya ku biha hi ku vula leswi: “A hi nga na mahanyelo ya ku biha hikusa a ku li nkama wa nyimpi.” Musonchwa mun’wani wa América a te: “Vanhu va vanyingi a va hi vona na hi ni mahanyelo ya ku biha, kambe a hi li majovhem funtshi a hi swi tiva swaku swi nga yendleka hi fa mundzuku.”

Vanhu va vanyingi lava va nga pona nyimpi va hluphekile hi mhaka ya swilo swa ku biha leswi va nga swi vona anyimpini. Van’wani ka vona ku patsa ni lava a va li swivanani hi nkama wolowo, va vaviseka loko va khumbuka swilo leswi nga va yendlekela, va titwa ingaku swilo leswiyani swa ku biha swo tlhela swi yendleka. Vanhu va vanyingi a va ha na lipfumelo naswona a va swi tivi swaku mahanyelo yamanene i yini. Leswi va kalaka va nga va hloniphi lava va rhangelaka lava va vekaka minawu ya swaswinene ni swa ku biha, va vona swilo hinkwaswu na swi yamukeleka.

Mahanyelo Ya Nyuwani

Loko se ku hele Nyimpi ya Wumbirhi ya Misava, ku kombisiwe mapexkiza lawa ma nga yendliwa ka mahanyelo ya vanhu lawa ma fambisanaka ni swa masangu. Lin’we la mapexkiza wolawo li yendliwe aEstados Unidos hi va 1940 naswona a li vitaniwa Relatoriyu la Kinsey, funtshi a li ni mapajina ya ku tlula 800 wa wona. Ku kombisiwa swaku swoswi vanhu va vanyingi va vulavula na va nga chavi hi swa masangu ku nga mhaka leyi a yi yila ka nkama wa khale. Ka mapexkiza lawa, ku kombisiwe swaku vanhu a va yendla swilo swa swinyingi swa ku biha swa ku fana ni ku vavanuna va famba masangu ni vavanuna van’wani, ni vavasati na vona va famba masangu ni vavasati van’wani ku patsa ni swilo swin’wani swa ku biha swa masangu. Hambileswi van’wani va vulaka swaku mapexkiza wolawo a ma tlula mpimu, kambe ma kombise swaku mahanyelo ya vanhu ma ye ma biha ku sukela hi nkama wa nyimpi.

Ku ve ni nkama lowu vanhu a va zama ku va ni mahenyelo yamanene. Hi xikomiso ka radiyu, ka televhizawu ni ka sinema mahanyelo ya ku biha a ma nga kombisiwi. Kambe leswo swi hantle swi txintxa. William Bennett, lweyi a nga tshama a va secretário de educação aEstados Unidos a te: “Hi va 1960 aAmérica, ku sungule ku va ni mahanyelo ya ku biha swinene ya tingana.” Naswona leswo swi tlulele ni ka matiko man’wani. Hi mhaka muni mahanyelo ya vanhu ma ye ma biha hi va 1960?

Ka malembe wolawo, ku ve ni tinhlengeletanu leti a ti lwela ku chunseka ka vavasati, ni ku txintxa ka mahanyelo lawa ma fambisaka ni swa masangu leswi a swi vitaniwa mahanyelo ya nyuwani. Naswona ku yendliwe makinina lawa a ma yendla swaku vavasati va nga psali. Leswi a va nga ha chavi swaku loko va famba masangu va ta kuma tinyimba, “va sungule ku famba masangu ni vanhu lava a va nga rhandzani na vona” naswona leswo a swi ya swi tala hintamu.

Ka mafilmi, ka televhizawu ka radiyu ni ka tindhawu tin’wani a va nga ha chavi ku kombisa swilo swa mahanyelo ya ku biha. Hi ku famba ka nkama Zbigniew Brzezinski, lweyi a nga tshama a va chefe do Conselho de Segurança Nacional aEstados Unidos loko a vulavula hi leswi swi kombisiwa ka televhizawu a te: “Ku kombisiwa lisima la ku va munhu a titsakisa naswona tinyimpi ni ku xanisana swi tikomba na swi nga bihanga funtshi vanhu va hlohloteliwa swaku va va ni mahanyelo ya ku biha ka swa masangu.”

Hi va 1970 vanhu a va tirhisa ngopfu mavhidiyu kaseti. Vanhu a va sixtira swilo leswi a swi kombisa swilo swa ku biha ni swa masangu na va li makaya ya vona, ku nga swilo leswi a va nga ta swi sixtira lomu ku nga ni vanhu van’wani, ka tindhawu ta ku fana ni masinema hi ku chava swaku va nga voniwa. Masiku lawa amisaveni hinkwayu vanhu va nga sixtira swilo swa ku nyenyetsa swa pornografiya loko va li ni interneti.

Leswi swi yendlekaka hi mhaka ya leswi vanhu va nga ni mahanyelo ya ku biha swa chavisa. Murhangeli wa djele la Estados Unidos a hlaye leswi: “Ka 10 wa malembe lawa ma nga hundza loko ku fika majovhem a ni swi kota ku vulavula na wona hi swilo swaswinene ni swa ku biha, kambe swoswi majovhem lawa ma fikaka a ma swi tivi swaku swilo swa swinene i yini.”

I Mani A Nga Hi Pfunaka?

Tikereke ta misava leyi, a ti nge swi koti ku pfuna vanhu swaku va va ni mahanyelo yamanene hikusa a ti hanyi hi minawu ya mahanyelo yamanene ku fana ni leswi Yesu ni valendzeli va yena a va yendla swona. Naswona ti yendla swilo swa ku biha leswi yendliwaka ka misava leyi. Mutsali mun’wani a te: “A ku na nyimpi leyi yi nga tshama yi va kona lani vanhu va kalaka va nga hlayaka swaku Xikwembu xi nyima ni ntlawa wun’we!” Loko a vulavula hi minawu ya Xikwembu ya mahanyelo yamanene mufundhisi mun’wani wa doropa la Nova Iorque a te: “A tikereke hi tona ti pfumelelaka mahanyelo ya ku biha ku tlula tinhlengeletanu hinkwatu ti nga kona.”

Phela mahanyelo ya ku biha lawa ma nga kona ka misava leyi, ma kombisa swaku ku laveka swaku ku txintxiwa nchumu. I yini nchumu xa kona? I mani lweyi a nga xi txintxaka naswona a nga xi txintxisa ku yini?

 [Marito ma nga ka pajina 5]

“Ku dlayiwa ka vanhu va vanyingi ka Nyimpi ya Ku Sungula ya Misava [1914-18] swi yendle swaku wutomi la vanhu li nga nyikiwi lisima.”

 [Kwadru ka pajina 6]

MAHANYELO YAMANENE NI LESWI VANHU VA SWI VONAKA SWI LI SWA LISIMA

Khale mahanyelo yamanene a ma tiviwa. Loko munhu a ni mahanyelo yamanene a a nga yivi, a a tshembeka, a a hlonipheka naswona loko a nga swi yendli leswo a a nga na mahanyelo yamanene. Rito leli nge “mahanyelo yamanene” li pfaletiwe hi leli nge “leswi vanhu va swi vonaka swi li swa lisima.” Kambe ku ni mhaka hi ku ya hileswi swi nga vuliwa hi Gertrude Himmelfarb, lweyi a a tsala leswi a swi yendleka. Ka buku la yena leli nge Ku Biha Ka Mahanyelo Ya Vanhu (hi Xinghiza) a te: “Mahanyelo yamanene ni leswi vanhu va swi vonaka na swi li swa lisima a swi fani, . . . hikusa vanhu va vula swaku munhu a fanele a tilangela leswi i nga mahanyelo yamanene.”

A vula swaku swilo leswi vanhu va swi vonaka na swi li swa lisima “swi nga va leswi va kholwaka ka swona, mavonelo ya vona, leswi va swi yendlaka, leswi va titwisaka xiswona, leswi va swi rhandzaka, leswi va swi nyenyaka ni hinkwaswu leswi va swi vonaka na swi li swa lisima ka nkama wolowo, hi xivangelo xa kukarhi.” Swoswi vanhu va pimisa swaku va ni mfanelo ya ku langa leswi va lavaka ku swi yendla ku fana ni loko va lava ku xava minchumu abazara. Kambe loko vanhu va yendla leswo ku yendleka yini hi mahanyelo yamanene?

[Mufoto ka pajina 6, 7]

 Swilo swa ku hungata hi swona leswi kombisaka mahanyelo ya ku biha swi ya swi tala hintamu