Xeen tiʼ baʼax ku taasik

Xeen tu cuadroil baʼax ku taasik

U testigoʼob Jéeoba

Yéey u idiomail maaya

 YANAKTOʼON LE FE ANCHAJTIʼOBOʼ | DÉBORA

‹Líikʼen bey juntúul x-maama israelitaeʼ›

‹Líikʼen bey juntúul x-maama israelitaeʼ›

DEBORAEʼ tiaʼan tu maas kaʼanlil u witsil Tabor táan u yilik bix u tíipʼil Kʼiin. Kiʼimak u yóol tumen ku yilik maʼ sajak le soldadoʼob u muchʼmubaʼoboʼ, tsʼoʼoleʼ jach yaan u fe Barak, le máax nuʼuktikoʼoboʼ. Tuláakal le soldadoʼoboʼ 10,000 u túulaloʼob, pero bejlaʼa kun ilbil wa jach tu jaajil yaan u fejoʼob yéetel maʼ saajkoʼobiʼ. ¿Baʼaxten? Tumen maʼ yaʼab u nuʼukul u baʼateloʼobiʼ. Tsʼoʼoleʼ u enemigoʼobeʼ jach kíimsaj máakoʼob yéetel maas yaʼaboʼob. Kex beyoʼ le máakoʼobaʼ u líiʼsmubaʼob utiaʼal baʼateʼel; máax áantkoʼobeʼ juntúul koʼolel maʼ saajkiʼ.

Máans ta tuukul táan a wilik Débora waʼalakbal tu witsil Tabor, tu tséel Barak. Mientras táan u paktikoʼob baʼax yaan náacheʼ táan u wiltaʼal u nookʼoʼob tumen le iikʼoʼ. U pʼíich le wits tuʼux yanoʼoboʼ táax yéetel 400 metros u kaʼanlil. Desde teʼeloʼ maʼalob u yilkoʼob u táax luʼumil Esdrelón, wa Jezreel, yaan noojol-chikʼin. U beelil u jaʼil Cisoneʼ ku chʼaktik le táax luʼum yaʼaxoʼ, ku máan tu tséel u witsil Carmelo yéetel ku kʼuchul tak teʼ Nojoch Kʼáaʼnáaboʼ. Maʼ xaaneʼ teʼ kʼiin jeʼeloʼ tikin yanil u jaʼil Cisón, baʼaleʼ yaan baʼax ku léetsʼbaliʼ. ¿Baʼaxiʼ? U soldadoʼob Sísara táan u náatsʼloʼob. Le baʼax ku léetsʼbaloʼ tsʼoʼok u beetik u ganarkoʼob yaʼab baʼateloʼob: 900 carroʼob tsʼaʼan máaskab tu ruedailoʼob. Jeʼel máaxak ku sajaktal ken u yileʼ. ¡Sísaraeʼ taak u xuʼulsik le israelitaʼob jeʼex u jaranchʼaktaʼal le xíiwoʼ!

Déboraeʼ u yojel táan u páaʼtaʼal tumen Barak yéetel u soldadoʼob ka u tsʼáa junpʼéel orden wa ka u beet junpʼéel señal tiʼob. ¿Bix tu yuʼubiluba bey chéen letiʼ u koʼolelil ichiloʼoboʼ? ¿Baʼaxten tiʼ letiʼ kʼubéentaʼab le meyajaʼ? Jeʼel bixakeʼ mix juntéen tu tuklaj wa chéen kunel úuchik u biniʼ. Jéeoba, u Dios, aʼaltiʼ ka xiʼik u káajs le baʼatelaʼ. Dios xan aʼaltiʼeʼ «tu kʼab juntúul koʼolel» kun ganaroʼob (Jueces 4:9). Le tsikbalaʼ ¿baʼax ku kaʼansiktoʼon yoʼolal u fe Débora yéetel le soldadoʼoboʼ?

«XEEN TU WITSIL TABOR»

Le yáax ken chíikpajak u kʼaabaʼ Débora teʼ Bibliaoʼ ku yaʼalaʼal juntúul «x-bóobat», wa profetisa. Teʼ Bibliaoʼ chéen jujuntúul koʼoleloʼob ku yaʼalaʼal profetizarnajoʼob. * Baʼaleʼ Déboraeʼ maʼ chéen le ku beetik kaʼachiʼ. Ku beetik u juezail: ku yutskíintik le kʼuuxilil ku yantal ichil le israelitaʼoboʼ yéetel ku yaʼalik baʼax ku tuklik Jéeoba yoʼolal le problemaʼob ku yantal teʼ kaajoʼ (Jueces 4:4, 5).

Déboraeʼ kajaʼan kaʼach tu puʼukiloʼob Efraín, tu yáamil Betel yéetel Ramá. Suuk u kutal tu boʼoyil junkúul palmera utiaʼal u tsolnuʼuktik le máakoʼob jeʼex kun aʼalbiltiʼ tumen Jéeobaoʼ. Kex maʼ chéen chʼaʼabil le meyajaʼ Déboraeʼ maʼ tu chʼaʼik saajkil u beetik. Tsʼoʼoleʼ chiʼichnak yoʼolal le baʼax ku yúuchul tu luʼumil Israeloʼ. Ichil junpʼéel kʼaay tu beetaj yéetel Barak ka máan kʼiineʼ, tu yaʼalaj: «Yaan máax tu yéeyaj túumben [diosoʼob] kaʼalikil táan le baʼateʼel tu jool kaaj[oʼ]» (Jueces 5:8). Jéeobaeʼ tu xúumpʼattaj le israelitaʼob tu kʼab u enemigoʼob tumen káaj u adorartikoʼob uláakʼ diosoʼob. Beoraaʼ Jabín, le rey cananeoʼ, táan u láaj chʼaʼik u kaajiloʼob Israel, yéetel letiʼ túuxtmil Sísara yéetel u soldadoʼob baʼateloʼ.

Tak chéen u yuʼubikoʼob u kʼaabaʼ Sísaraeʼ, tuláakal  le israelitaʼoboʼ ku kikilankiloʼob. Le cananeoʼoboʼ kʼaakʼas máakoʼob. Tak mejen paalal ku kíimskoʼob utiaʼal u kʼubkoʼob tiʼ u diosoʼob. Ichil u temploʼob xaneʼ suuk u yantal prostitución. ¡Jach kʼaas u bin tiʼ máax ku lúubul tu kʼab le kʼasaʼan soldadoʼobaʼ! Teʼ kʼiinoʼoboʼ jeʼex tu tsʼíibtil Débora ichil u kʼaayeʼ sajbeʼentsil u viajar máak, yéetel teʼ mejen kajtaliloʼoboʼ mix máak yaniʼ (Jueces 5:6, 7). Maʼ xaaneʼ yoʼolal u saajkil le máakoʼoboʼ ku taʼakikubaʼob teʼ kʼáaxoʼob yéetel teʼ puʼukoʼoboʼ; maʼ tu páajtal u meyajtik u kooloʼob mix u máanoʼob teʼ bejoʼ tumen jeʼel u kíimsaʼaloʼobeʼ, jeʼel u yoklaʼal le paalaloʼoboʼ wa jeʼel u violartaʼal le koʼoleloʼoboʼ. *

Úuchik u tercotal le israelitaʼoboʼ veinte años pʼaʼatoʼob tu kʼab le kʼasaʼan cananeoʼoboʼ, hasta ka tu yilaj Jéeoba tsʼoʼok u kʼexik u tuukuloʼob. Teʼ kʼiinoʼoboʼ Déboraeʼ tu yaʼalaj ichil le kʼaay tu tsʼíibtaj yéetel Barakoʼ: «Teneʼ líikʼen[.] ¡Teen, x-Débora, juntúul x-maamail [israelita]!». Déboraeʼ tsʼokaʼan u beel yéetel Lapidot. Le Bibliaoʼ maʼ tu yaʼalik wa anchaj u paalaliʼ. Ken u yaʼal «juntúul x-maamaileʼ» u kʼáat u yaʼaleʼ kʼubéentaʼab tiʼ Débora u kanáant Israel, jeʼex u kanáantaʼal juntúul paal tumen u maamaeʼ. Aʼalaʼabtiʼ ka u túuxt tʼanbil Barak, juntúul máak chúukaʼan u yóol yéetel maʼ saajkiʼ, utiaʼal u baʼateʼel tu contra Sísara (Jueces 4:3, 6, 7; 5:7).

Déboraeʼ tu líiʼsaj u yóol Barak utiaʼal u jáalkʼabtik u kaajal Dios

Tu chiʼ Déboraeʼ Jéeobaeʼ tu yaʼalaj tiʼ Barak: «Xeen tu witsil Tabor». Ichil kaʼapʼéel u chʼiʼibal Israeleʼ Barakeʼ unaj u yéeyik 10,000 máakoʼob utiaʼal ka xiʼikoʼob tu witsil Tabor. Déboraeʼ tu tsʼáaj u yojéelt Barak baʼax u yaʼalmaj Dios: yaan u ganartikoʼob Sísara paʼteʼ yéetel u 900 carroʼob. Maʼ xaaneʼ le ka tu yuʼubaj Barak lelaʼ jaʼakʼ u yóol, tumen teʼ kʼiinoʼoboʼ Israeleʼ óoliʼ minaʼan u soldadoʼob, tsʼoʼoleʼ chéen junpʼíit nuʼukuloʼob yaantiʼob utiaʼal u baʼateloʼob. Kex beyoʼ Barakeʼ tu chʼaʼtuklaj u bin teʼ baʼateloʼ. Chéen yaan junpʼéel baʼax tu kʼáataj: ka xiʼik Débora tu yéeteloʼob tak tu witsil Tabor (Jueces 4:6-8; 5:6-8).

Yaan máaxoʼob aʼalikeʼ minaʼan u fe Barak, le oʼolal tu kʼáataj leloʼ. Baʼaleʼ maʼ beyiʼ. Tumen u jaajileʼ maʼ u nuʼukulil baʼateʼel tu kʼáatiʼ, baʼaxeʼ juntúul profeta ka xiʼik tu yéeteloʼob utiaʼal líiʼsik u yóoloʼob (Hebreoʼob 11:32, 33). Jéeobaeʼ maʼalob tu yilil, ka tu chaʼaj u bin Débora tu yéeteloʼob. Loʼobaleʼ u yaʼalmiliʼ tu kʼab juntúul koʼolel kun ganartbil le baʼateloʼ, maʼ tu kʼab juntúul xiibiʼ (Jueces 4:9). Dioseʼ u yaʼalmaj juntúul koʼolel kun kíimsik Sísara.

Teʼ kʼiinoʼobaʼ yaʼab u beetaʼal kʼaas, loob yéetel injusticia tiʼ le koʼoleloʼoboʼ. Maʼ suuk u tratartaʼaloʼob  jeʼex u kʼáat Dioseʼ. Baʼaleʼ Dioseʼ jeʼex koʼoj u yilik u kuxtal xiibeʼ bey u yilik u kuxtal juntúul koʼoleloʼ (Romailoʼob 2:11; Galaciailoʼob 3:28). U tsikbalil Déboraeʼ ku yeʼesikeʼ Dioseʼ ku chʼaʼik en cuenta le koʼoleloʼoboʼ yéetel ku confiar tiʼob, le oʼolal ku tsʼáaik u beetoʼob meyajoʼob kʼaʼanaʼantak. Toʼon túuneʼ jach kʼaʼabéet k-kanáantikba utiaʼal maʼ u páakʼaltoʼon le tuukul yaan tiʼ u máakiloʼob le yóokʼol kaabaʼ.

«KÍILBALNAJ LE LUʼUMOʼ, [...] LE MÚUYALOʼOBOʼ TU BEETOʼOB U KʼÁAXAL JAʼ»

Barak túuneʼ tu muchʼkíintaj 10,000 máakoʼob maʼ saajkoʼob baʼateʼel tu contra Sísaraiʼ. Le táan u binoʼob tu witsil Taboreʼ, yaan máax líiʼsik u yóol teʼ bejoʼ. Le Bibliaoʼ ku yaʼalik: «X-Déboraeʼ bin yéetel» (Jueces 4:10). Tak le soldadoʼob líikʼ u yóoloʼob le ka tu yiloʼob u naʼakal Débora tu yéeteloʼob tu witsil Tabor. Le koʼolelaʼ maʼ sajak kíimiliʼ tumen u yaabiltmaj Jéeoba.

Le ka tu yojéeltaj Sísara tsʼoʼok u muchʼtal Israel baʼateʼel tu contraoʼ tu séebaʼanil péenajik. Yaʼab u reyiloʼob Canaaneʼ tu túuxtoʼob uláakʼ j-baʼateloʼob áantik le soldadoʼob u túuxtmaj le rey Jabinoʼ; maʼ xaaneʼ Jabineʼ letiʼe rey maas yaan u páajtaliloʼ. Le táan u binoʼob baʼateʼel tuláakal le soldadoʼoboʼ, kʼaʼam u juum le 900 carroʼob ku biskoʼoboʼ, hasta ku beetik u kíilbal le luʼumoʼ. Le cananeoʼoboʼ tu tukloʼob jach séeb ken u xuʼulsiloʼob le óotsil soldadoʼob israelitaʼoboʼ (Jueces 4:12, 13; 5:19).

¿Baʼax tu beetaj Barak yéetel Débora? Wa ka pʼáatkoʼob kaʼach tu ebekníixil le witsoʼ maʼ xaan maas séeb jeʼel u ganaroʼobeʼ, tumen u carroʼob le cananeoʼoboʼ chéen tiʼ táax luʼum ku páajtal u meyajoʼob. Baʼaleʼ Barakeʼ u tukultmaj u baʼateʼel chéen le bix kun aʼalbiltiʼ tumen Jéeobaoʼ. Le oʼolal tu páaʼtaj u yaʼalaʼaltiʼ tumen Débora baʼax ken u beete. Ka kʼuch u súutukileʼ Déboraeʼ tu yaʼalajtiʼ: «¡Xeen, tumen bejlaʼeʼ [Jéeoba] bíin u kʼub Sísara ta kʼab! ¡[Jéeoba] táan u bin táanil tiʼ a j-baʼateloʼob!». Ka túun éem Barak tu witsil Tabor yéetel u 10,000 soldadoʼob (Jueces 4:14). *

Le israelitaʼoboʼ éemoʼob tuʼux píiʼkab yéetel táax, ka joʼopʼ u binoʼob tu tojil le nukuch carroʼob ku kíimskoʼob yaʼab máakoʼoboʼ. ¿Yaan wa u yáantaʼaloʼob tumen Jéeoba? ¿Yaan wa u baʼateʼel tu yoʼolaloʼob jeʼex tu yaʼalil Déboraoʼ? Maʼ xáanchaj ka tu yiloʼobiʼ. Le Bibliaoʼ ku yaʼalik: «Kíilbalnaj le luʼumoʼ, [...] le múuyaloʼoboʼ tu beetoʼob u kʼáaxal jaʼ». U soldadoʼob Sísaraeʼ ka tu yiloʼob u banchajal le jaʼ tu yóokʼoloʼoboʼ pʼáat maʼ tu kaxtik baʼax u beetoʼob. Le cháakoʼ tu beetaj u búulul le tuʼux yanoʼoboʼ. Chéen ka tu yiloʼobeʼ ichil junsúutuk láaj kʼaschaj u carroʼob. Tsʼúumoʼob ichil le luukʼoʼ, maʼ béeychaj u jóoʼskoʼobiʼ (Jueces 4:14, 15; 5:4).

Barak yéetel u soldadoʼobeʼ baʼax u kʼáajtiʼob le cháakoʼ, u yojloʼob Jéeoba túuxte. Ka joʼopʼ u kíimskoʼob le soldadoʼob cananeoʼoboʼ. Mix juntúul pʼáat kuxaʼaniʼ, tumen Dios kʼub tu kʼaboʼob. U áalkab jaʼil Cisoneʼ kaʼanchaji, ka tu bulaj le kʼáaxoʼ; tu bisaj xan u wíinklil le máakoʼob tak teʼ Nojoch Kʼáaʼnáaboʼ (Jueces 4:16; 5:21).

Jeʼex tu profetizartil Déboraeʼ, Jéeobaeʼ baʼatelnaj yoʼolal u kaajal tu contra Sísara

Bejlaʼeʼ Jéeobaeʼ maʼ tu túuxtikoʼon baʼateʼel tu contra u enemigoʼob. Baʼaleʼ ku yaʼaliktoʼon ka táakpajkoʼon tiʼ junpʼéel baʼateʼel espiritual utiaʼal k-kanáantik le fe yaantoʼonoʼ (Mateo 26:52; 2 Corintoiloʼob 10:4). Wa k-uʼuyik u tʼaan Dioseʼ yaan k-eʼesik tiaʼanoʼon tu tséeleʼ. Tsʼoʼoleʼ maʼ unaj k-chʼaʼik saajkil k-defendertbaiʼ tumen u enemigoʼob Dioseʼ jach táaj kʼasaʼanoʼob. Pero Jéeobaeʼ maʼ kʼexpajkiʼ, le oʼolal yaan u seguer u kanáantik le máaxoʼob ku confiaroʼob tiʼ letiʼ, jeʼex Débora, Barak yéetel le soldadoʼob israelitaʼoboʼ.

«KIʼIKIʼTʼANTAʼAK JAEL ICHIL LE KOʼOLELOʼOBOʼ»

¡Púutsʼ juntúul u enemigoʼob le israelitaʼoboʼ: le maas kʼasaʼanoʼ! Sísara, le máax tu beetaj u sen muʼyaj u kaajal Diosoʼ, áalkabil úuchik u púutsʼul tiʼ le baʼateloʼ. Tu xúumpʼattaj u soldadoʼob ichil le luukʼoʼ, ka tu jupuba taʼakumbail tuʼux yaan le soldadoʼob israelitaʼoboʼ. Yaʼab kilómetros tu yáalkabtaj utiaʼal u kʼuchul yiknal máaxoʼob jeʼel u yáantkoʼobeʼ. Tumen jach sajak ka chuʼukuk tumen le israelitaʼoboʼ, bin yiknal Héber, juntúul quenita u junpáaykunsmuba tiʼ u kaajal. Le máakaʼ como naatsʼ yanil teʼ noojol tuʼux kajaʼan le rey Jabinoʼ, u beetmaj junpʼéel acuerdo  tu yéetel utiaʼal maʼ u baʼateloʼob (Jueces 4:11, 17).

Sísaraeʼ táan u jíiltik u yaakʼ ka kʼuch tu yotoch Éber, tsʼoʼoleʼ mix kulaʼaniʼ, chéen Jael u yatan jóokʼi. Sísaraeʼ tu tukleʼ Jaeleʼ yaan u respetartik le acuerdo u beetmaj u yíicham yéetel le rey Jabinoʼ. Mix máan tu pool wa jeʼel u yantal tiʼ juntúul koʼolel junpʼéel tuukul jelaʼan tiʼ u yíichameʼ. ¡Óotsil Sísara! Jaeleʼ u yojel jach kʼasaʼan le cananeoʼoboʼ yéetel jach ku maltratarkoʼob le máakoʼoboʼ. Kaʼapʼéel baʼax jeʼel u beetkeʼ: u yáantik le kʼasaʼan máakaʼ wa u tsʼáaikuba tu tséel Jéeoba utiaʼal u xuʼulsik u enemigo u kaajal. Baʼaleʼ ¿baʼax maas jeʼel u beetik juntúul koʼolel tiʼ juntúul nuxiʼ soldado jach yaan u muukʼeʼ?

Jaeleʼ u yojel kʼaʼabéet u séeb beetik wa baʼax. Tu chaʼaj u yokol Sísara teʼ najoʼ. Sísaraeʼ tu kʼáat óoltajtiʼ maʼ u yaʼalik tiʼ mix máak wa tiʼ u taʼakmubaiʼ. Le ka chilaj utiaʼal u jeʼelskubaoʼ, Jaeleʼ tu pixaj yéetel junpʼéel nookʼ. Ka tu kʼáataj jaʼ u yukʼeʼ kʼíinal leche tu tsʼáajtiʼ. Le máakoʼ maʼ xáanchaj ka tʼúub u weenliʼ. Jael túuneʼ tu chʼaʼaj junpʼéel tsʼóopcheʼ yéetel junpʼéel martilloeʼ, ka tu natsʼuba chaambelil tu yiknal. Como suuk u kajtal tiʼ najoʼob de nookʼeʼ jach u yojel u manejart le nuʼukuloʼobaʼ. Baʼaleʼ utiaʼal u beetik le baʼax u tukultmoʼ kʼaʼabéet maʼ u chʼaʼik saajkil. ¡Yaan u kíimsik u enemigo Jéeoba! Wa ka waʼalak u tukleʼ maʼ ken u beet kaʼachi. ¿Tuukulnaj wa Jael tiʼ le bukaʼaj años beetaʼab u muʼyaj u kaajal Dios tumen le máakaʼ? ¿Tu tuklaj wa bey ken u yeʼesil tiaʼan tu tséel Jéeobaoʼ? Le Bibliaoʼ maʼ tu yaʼalik. Chéen baʼax k-ojleʼ tu kíimsaj Sísara (Jueces 4:18-21; 5:24-27).

Maʼ sáam tiʼ leloʼ le ku kʼuchul Barak táan u kaxtik u enemigo. Ka eʼesaʼabtiʼ tumen Jael u wíinklil Sísara bajaʼan cheʼ tu pooleʼ, Barakeʼ tu tsʼáaj cuenta tsʼoʼok u béeytal u profecía Débora. ¡Juntúul koʼolel kíims Sísara! Yaʼab máakoʼob bejlaʼeʼ kʼaas u tʼaanoʼob yoʼolal Jael, baʼaleʼ utiaʼal Barak yéetel Déboraeʼ jach maʼalob baʼax tu beetaj le koʼolelaʼ. Ichil le kʼaay péeksaʼab tumen Dios u tsʼíibtoʼoboʼ, tu yaʼaloʼob ka «kiʼikiʼtʼantaʼak Jael ichil le koʼoleloʼoboʼ», tumen maʼ tu chʼaʼaj saajkiliʼ (Jueces 4:22; 5:24). Déboraeʼ maʼ celosachaj tiʼ Jaeliʼ, tumen utiaʼaleʼ maas kʼaʼanaʼan ka béeychajak baʼax ku yaʼalik Jéeoba.

Úuchik u kíimsaʼal Sísaraeʼ luʼsaʼab u muukʼ le rey Jabinoʼ. ¡Xuʼul u beetik u kʼasaʼanil le cananeoʼoboʼ! Tu luʼumil Israeleʼ 40 años maʼ anchaj baʼateloʼobiʼ (Jueces 4:24; 5:31). Jeʼex k-ilkoʼ yoʼolal u fe Débora, Barak yéetel Jaeleʼ, maʼalob úuchik u bintiʼob. Le oʼolaleʼ yaan k-beetik jeʼex Déboraeʼ: maʼ ken k-chʼaʼ saajkil, yaan k-tsʼáaikba tu tséel Dios yéetel yaan k-líiʼsik u yóol uláakʼ máakoʼob utiaʼal u beetkoʼob beyoʼ. Wa maʼ t-chʼaʼik saajkileʼ Jéeobaeʼ yaan u yáantkoʼon k-ganart le baʼateloʼ yéetel yaan u tsʼáaiktoʼon jeetsʼelil utiaʼal mantatsʼ.

^ xóot’ol 7 Uláakʼ profetisaʼob anchajeʼ Míriam, Huldá yéetel u yatan Isaías (Éxodo 15:20; 2 Reyes 22:14; Isaías 8:3).

^ xóot’ol 9 Teʼ kʼaay tu tsʼíibtaj Déboraoʼ ku yaʼalikeʼ le ken suunak Sísara tiʼ junpʼéel baʼateleʼ suuk u taasik x-palitsiloʼob, wa x-chʼúupalaloʼob, utiaʼal u tsʼáa tiʼ u soldadoʼob. Yaan kʼiineʼ maas tiʼ juntúul x-chʼúupal ku tsʼáaik tiʼ cada soldado (Jueces 5:30). Le tʼaan «x-palitsil» ku chíikpajal ichil le kʼaayoʼ ich hebreoeʼ u kʼáat u yaʼal jobnel, wa matriz. Lelaʼ ku yeʼesikeʼ le kʼasaʼan máakoʼoboʼ chéen ku kaxtikoʼob le koʼoleloʼob utiaʼal ka yanak u paalaloʼoboʼ. Maʼ xaaneʼ suuk u violartikoʼob.

^ xóot’ol 17 Le baʼatelaʼ kaʼatéen u yaʼalaʼal teʼ Bibliaoʼ. Teʼ Jueces, capítulo 4, ku tsikbaltaʼal baʼax úuchi, tsʼoʼoleʼ teʼ capítulo 5, ku chʼaʼchiʼitaʼal ichil u kʼaay Débora yéetel Barak. Le baʼax maʼ tu yaʼalaʼal teʼ tsikbaloʼ ichil le kʼaay ku yaʼalaʼaloʼ.