Xeen tiʼ baʼax ku taasik

Xeen tu cuadroil baʼax ku taasik

U testigoʼob Jéeoba

Yéey u idiomail maaya

Jéeoba kun áantkech

Jéeoba kun áantkech

«Yuumtsil [kun] tsʼáaik muukʼ tiʼ tu kʼiinil [...] táan u muʼyaj.» (SAL. 41:3)

KʼAAYOʼOB: 23, 138

1, 2. 1) ¿Baʼax jeʼel u tuklik máak wa ku kʼojaʼantaleʼ? 2) ¿Baʼax tu beetaj Dios úuchjeakil?

WA YAANTECH junpʼéel nojoch kʼojaʼanileʼ, maʼ xaaneʼ ka tuklik: «¿Baʼax kʼiin in wutstal?». Wa maʼ xaaneʼ ken kʼojaʼanchajak juntúul a láakʼtsil wa juntúul a amigoeʼ, ka tuklik: «¿Yaan wa ta tʼaan u kaʼa maʼalobtal?». Normal u tuukul máak beyaʼ tumen mix máak u kʼáat kʼojaʼantal yéetel maʼ u kʼáat ka kʼojaʼanchajak máax u yaabiltmiʼ. Le Bibliaoʼ ku tʼaan tiʼ máaxoʼob kʼojaʼanchajoʼob yéetel joʼopʼ u tuklikoʼob wa yaan u yutstaloʼob. Jeʼex le rey Ocozías, u hijo Acab yéetel Jezabeleʼ, le ka tsʼoʼok u lúubuleʼ joʼopʼ u sen tuklik wa yaan u kaʼa maʼalobtal. Uláakʼ máax jach kʼojaʼanchajeʼ Ben-hadad, u reyil Asiria, letiʼeʼ láayliʼ joʼopʼ u tuklik wa jeʼel u kaʼa utstaleʼ (2 Rey. 1:2; 8:7, 8).

2 Le Bibliaoʼ ku yaʼalik xaneʼ úuchjeakileʼ Jéeobaeʼ tu beetaj milagroʼob utiaʼal u tsʼakik jujuntúul máakoʼob yéetel yaan horaeʼ tu kuxkíintaj uláakʼ máakoʼob yéetel u yáantaj u profetaʼob (1 Rey. 17:17-24; 2 Rey. 4:17-20, 32-35). Bejlaʼa xaneʼ yaʼab máakoʼob kʼojaʼanoʼobeʼ láayliʼ xan ku tuklikoʼob wa jeʼel u yáantaʼaloʼob tumen Dios utiaʼal ka utsakoʼobeʼ.

3-5. 1) ¿Baʼax jeʼel u páajtal u beetik Jéeoba yéetel Jesuseʼ? 2) ¿Baʼax kʼáatchiʼiloʼob kun núukbil teʼ xookaʼ?

 3 Jéeobaeʼ yaan u poderil tiʼ utiaʼal u beetik u kʼojaʼantal wa u yutstal máak. Tu kʼiiniloʼob Abrahaneʼ tu castigartaj u reyil Egipto yéetel junpʼéel kʼojaʼanil, tu beetaj xan u kʼojaʼantal Míriam, u kiik Moisés (Gén. 12:17; Núm. 12:9, 10; 2 Sam. 24:15). Tsʼoʼoleʼ tu castigartaj le israelitaʼob yéetel plagaʼob wa kʼojaʼaniloʼob le ka tu beetoʼob baʼax maʼ maʼaloboʼ (Deu. 28:58-61). Jéeoba xaneʼ tu kanáantaj le israelitaʼob utiaʼal maʼ u kʼojaʼantaloʼoboʼ (Éxo. 23:25; Deu. 7:15). Yaan kʼiineʼ le ka kʼojaʼanchajoʼobeʼ letiʼ tsʼakoʼob. Jeʼex juntéenjeakileʼ le ka kʼojaʼanchaj Job yéetel táan u tsʼíiboltik u kíimileʼ, tu tsʼakaj (Job 2:7; 3:11-13; 42:10, 16).

4 Jeʼex túun k-ilkoʼ Jéeobaeʼ yaan u poderil tiʼ utiaʼal u tsʼakik le máaxoʼob kʼojaʼanoʼoboʼ. Ka taal xan Jesús way Luʼumeʼ láayliʼ tu tsʼakaj le kʼojaʼanoʼoboʼ. Tu tsʼakaj le leprosoʼoboʼ, le máaxoʼob yaantiʼob epilepsiaoʼ, le chʼóopoʼoboʼ bey xan le máaxoʼob minaʼan u muukʼ u wíinkliloʼoboʼ (xok Mateo 4:23, 24; Juan 9:1-7). Le milagroʼobaʼ ku yáantkoʼon tuukul tiʼ le jatsʼuts baʼaloʼob ken u beet Jesús teʼ túumben luʼumoʼ. Teʼ kʼiinoʼob jeʼeloʼ «mix juntúul kajnáal bíin u yaʼal: Kʼojaʼanen» (Isa. 33:24).

5 Wa k-kʼojaʼantal teʼ kʼiinoʼobaʼ, ¿yaan wa k-páaʼtik u tsʼakikoʼon Jéeoba wa Jesús yéetel junpʼéel milagro? ¿Baʼax unaj k-chʼaʼik en cuenta táanil tiʼ k-ilik bix ken k-tsʼakbil?

KAXT U YÁANTAJ JÉEOBA KEN KʼOJAʼANCHAJKECH

6. ¿Baʼax ku yaʼalik le Biblia páajchaj u beetik le sukuʼunoʼob teʼ yáax siglooʼ?

6 Teʼ yáax siglooʼ Jéeobaeʼ tu yéeyaj le sukuʼunoʼob yéetel kiliʼich muukʼoʼ, tsʼoʼoleʼ tu tsʼáajtiʼob u poderil u beetkoʼob milagroʼob (Bax. 3:2-7; 9:36-42). Yoʼolal lelaʼ páajchaj u tsʼakikoʼob kʼojaʼaniloʼob yéetel u tʼaanoʼob ich jejeláas idiomaʼob (1 Cor. 12:4-11). Chéen baʼaleʼ jeʼex u yaʼalik le Bibliaoʼ xuʼul u yantal le milagroʼoboʼ (1 Cor. 13:8). Le oʼolaleʼ bejlaʼeʼ maʼ tu páajtal k-páaʼtik u beetik Dios junpʼéel milagro utiaʼal u tsʼakikoʼon wa utiaʼal u tsʼakik máaxoʼob k-yaabiltmaj.

7. ¿Bix u líiʼsik k-óol le baʼax ku yaʼalik le Salmo 41:3?

7 Wa kʼojaʼanecheʼ, Jéeobaeʼ yaan u yáantkech jeʼex úuchik u beetik yéetel le máaxoʼob meyajt úuchjeakiloʼ. Rey Davideʼ tu yaʼalaj: «Kiʼimak u yóol le máax ku yeʼesik u yutsil tiʼ le máax óotsiloʼ, tumen yaan u yáantaʼal tumen Jéeoba tu kʼiinil táan u sufrir. Yaan u kanáantaʼal tumen Jéeoba, maʼ kun chaʼabil u kíimil» (Sal. 41:1, 2, Traducción del Nuevo Mundo, TNM). Le baʼax tu yaʼalaj Davidaʼ maʼ u kʼáat u yaʼal wa mix bikʼin kun kíimil le máax chʼaʼik óotsililoʼ. ¿Bix túun u yáantaʼal le máax chʼaʼik óotsilil tumen Jéeobaoʼ? Davideʼ tu yaʼalaj: «Yuumtsil [kun] tsʼáaik muukʼ tiʼ tu kʼiinil chʼuyukbal tu kʼaan táan u muʼyaj; ¡u kʼojaʼanileʼ yaan u suʼutul toj óolalil!» (Sal. 41:3). Jéeobaeʼ u yojel baʼax ku muʼyajtik le máaxoʼob meyajtikoʼ yéetel maʼ tu pʼatkoʼob chéen beyoʼ. Letiʼeʼ ku líiʼsik u yóoloʼob yéetel ku tsʼáaiktiʼob naʼatil utiaʼal u yilkoʼob baʼax maas maʼalob ka u beetoʼob. Tsʼoʼoleʼ Jéeobaeʼ u beetmaj xan le wíinklil utiaʼal u béeytal u yutstal tu juunal le ken tsaʼayak wa baʼax kʼojaʼanil tiʼoʼ.

8. Jeʼex u yeʼesik Salmo 41:4, ¿baʼax tu kʼáataj David tiʼ Jéeoba ka kʼojaʼanchaji?

8 Teʼ Salmo 41, ku chíikpajal bix tu yuʼubiluba David ka jach kʼojaʼanchaji, pʼáat minaʼan u muukʼ yéetel jach lúub u yóol. Maʼ xaaneʼ letiʼe ka óotaʼab luʼsbil le reino tiʼ tumen Absalón, u hijooʼ. Tumen jach kʼojaʼaneʼ maʼ páajchaj u beetik mix baʼaliʼ. Letiʼeʼ u  yojleʼ tuláakal le problemaʼobaʼ úuchtiʼ úuchik u kʼebantal yéetel Bat-seba (2 Sam. 12:7-14). ¿Baʼax tu beetaj David? Letiʼeʼ tu yaʼalaj tiʼ Jéeoba: «Chʼaʼten óotsilil; tsʼaken kex tumen kʼebanchajaʼanen» (Sal. 41:4). Davideʼ u yojel kaʼacheʼ tsʼoʼok u perdonartaʼal u kʼeban tumen Jéeoba yéetel tu kʼáatajtiʼ ka áantaʼak. ¿Táan wa kaʼach u páaʼtik David ka tsʼaʼakak yéetel junpʼéel milagro?

9. 1) ¿Jéeobaeʼ bix tu yáantil Ezequías? 2) ¿Baʼax u kʼáat kaʼach David?

9 Úuchjeakileʼ Dioseʼ tu chʼaʼtuklaj u tsʼakik jujuntúul máakoʼob. Jeʼex le taʼaytak u kíimil le rey Ezequíasoʼ, tu tsʼakaj. Ka tsʼoʼokeʼ kuxlaj uláakʼ 15 años (2 Rey. 20:1-6). Chéen baʼaleʼ Davideʼ maʼ tu páaʼtaj u beetik Dios junpʼéel milagro utiaʼal u tsʼakikiʼ. Letiʼeʼ chéen u kʼáat ka áantaʼak jeʼex u yáantik Jéeoba «le máax ku tukultik le óotsiloʼ». Davideʼ jach maʼalob u biskuba yéetel Jéeoba le oʼolal tu kʼáatajtiʼ ka áantaʼak teʼ kʼiinoʼob jach kʼojaʼan utiaʼal ka utsakoʼ. Toʼoneʼ jeʼel xan u páajtal k-kʼáatik tiʼ Jéeoba ka u yáantoʼon jeʼex úuchik u beetik yéetel Davidoʼ (Sal. 103:3).

10. ¿Baʼax ku kaʼansiktoʼon le baʼax úuch tiʼ Trófimo yéetel Epafroditooʼ?

10 Teʼ yáax siglooʼ kex tsʼaʼab poder tiʼ Pablo yéetel tiʼ uláakʼ apostoloʼobeʼ, maʼ tuláakal le sukuʼunoʼob tsʼaʼakoʼob yéetel junpʼéel milagrooʼ (xok Baʼaxoʼob 14:8-10). Pabloeʼ tu tsʼakaj u taata Publio, letiʼeʼ táan kaʼach u chokwil yéetel yaan disentería tiʼ. «Pablo túuneʼ ook teʼ tuʼux yanoʼ ka orarnaji, tu tsʼáaj u kʼab tu yóokʼoleʼ ka tu tsʼakaj.» (Bax. 28:8.) Chéen baʼaleʼ Pabloeʼ maʼ tu tsʼakaj tuláakal le máaxoʼob u kʼaj óoloʼ. Juntúul tiʼ u amigoʼobeʼ Trófimo, letiʼeʼ tu láakʼintaj Pablo le ka bin kʼaʼaytajoʼ (Bax. 20:3-5, 22; 21:29). Ka kʼojaʼanchaj Trófimoeʼ, maʼ tsʼaʼak tumen Pabloiʼ. Le oʼolal lukʼ yiknal Pabloeʼ ka bin Mileto utiaʼal ka tsʼaʼakak (2 Tim. 4:20). Epafrodito, uláakʼ juntúul tiʼ u amigoʼob Pabloeʼ, láayliʼ jach kʼojaʼanchajeʼ yéetel jach óolak kíimik. Chéen baʼaleʼ le Bibliaoʼ maʼ tu yaʼalik wa tsʼaʼak tumen Pabloiʼ (Fili. 2:25-27, 30).

¿UNAJ WA A BEETIK TULÁAKAL BAʼAX KU YAʼALAʼALTECH?

11, 12. 1) ¿Lucaseʼ bix tu yáantil Pablo? 2) ¿Baʼax k-ojel yoʼolal Lucas?

11 Lucaseʼ juntúul doctor kaʼachi yéetel tu láakʼintaj Pablo teʼ tuʼuxoʼob bin kʼaʼaytajoʼ (Bax. 16:10-12; 20:5, 6; Col. 4:14). Maʼ xaaneʼ letiʼ tsʼak Pablo yéetel uláakʼ sukuʼunoʼob le bijaʼanoʼob kʼaʼaytajoʼ (Gal. 4:13). Jesuseʼ tu yaʼaleʼ «le máaxoʼob kʼojaʼanoʼoboʼ kʼaʼabéettiʼob» juntúul doctor (Luc. 5:31).

12 Lucaseʼ maʼ chéen uts tu tʼaan u yaʼalik baʼax tsʼaakiloʼob jeʼel u yáantik máakeʼ, baʼaxeʼ letiʼeʼ u xokmaj u doctoril. Le Bibliaoʼ maʼ tu jach aʼalik baʼax kʼiin wa jach tuʼux tu xokaj u doctoril. Pero maʼ xaaneʼ xooknaj tu kaajil Laodicea, junpʼéel kaaj yaan naatsʼ tu kaajil Colosas. ¿Baʼaxten k-aʼalik lelaʼ? Tumen Pabloeʼ tu tsʼíibteʼ Lucaseʼ tu túuxtaj saludos tiʼ le sukuʼunoʼob yanoʼob tu kaajil Colosasoʼ. Le ka xan tu tsʼíibtaj u Evangelio yéetel u libroil Baʼaxoʼobeʼ meyajnajtiʼ tʼaanoʼob suuk u meyaj chéen tiʼ doctoroʼob. Como doctoreʼ yaʼab u téenel tʼaanaj tiʼ bix tu tsʼakil Jesús le máaxoʼob kʼojaʼanoʼoboʼ.

13. ¿Baʼax unaj k-chʼaʼik en cuenta táanil tiʼ k-aʼalik tiʼ juntúul sukuʼun ka u yukʼ wa baʼax utiaʼal u yutstal?

13 Bejlaʼeʼ mix juntúul sukuʼun jeʼel u páajtal u beetik milagroʼob utiaʼal u tsʼakikoʼoneʼ. Chéen baʼaleʼ como taak u yáantkoʼonoʼobeʼ, yaan horaeʼ kex maʼ táan k-kʼáatiktiʼobeʼ ku yaʼalikoʼob baʼax jeʼel u páajtal k-beetik utiaʼal ka utsakoʼoneʼ. U jaajileʼ wa maʼ junpʼéel nojoch kʼojaʼanil  yaan tiʼ máakeʼ maʼ kʼaas ka u beet baʼax ku yaʼalaʼaltiʼiʼ. Jeʼex Pabloeʼ tu yaʼalaj tiʼ Timoteo ka u yukʼ junpʼíit vino tumen tsaʼay yaayaj nakʼil tiʼ úuchik u yukʼik sucio jaʼ (xok 1 Timoteo 5:23). * Chéen baʼaleʼ unaj k-kanáantik maʼ k-beetik tuláakal baʼax ku yaʼalaʼaltoʼon. Maʼ xaaneʼ juntúul sukuʼun wa juntúul kiikeʼ jeʼel u sen aʼaliktoʼon ka k-lukʼ wa baʼax tsʼaakil wa ka k-beet wa baʼax remedioil utiaʼal ka utsakoʼon. Yaan hora xaneʼ jeʼel u sen aʼalikoʼob ka k-jaant wa maʼ k-jaantik wa baʼaxeʼ. Maʼ xaaneʼ jeʼel u yaʼalikoʼob toʼoneʼ: «Lelaʼ jach maʼalob, le tu yukʼaj in primoeʼ ka utschaji». Pero lelaʼ maʼ u kʼáat u yaʼal wa jeʼel u tsʼakikoʼon xaneʼ. Maʼ unaj u tuʼubultoʼoneʼ kex wa tu beetaj uts junpʼéel tratamiento tiʼ wa máaxeʼ, jeʼel u beetik loob tiʼ yaanal máakeʼ (xok Proverbios 27:12).

KANÁANTABA

14, 15. 1) ¿Tiʼ máaxoʼob unaj k-kanáantikba? 2) ¿Baʼax jeʼel u páajtal k-kanik tiʼ Proverbios 14:15?

14 Toʼoneʼ maʼ taak k-kʼojaʼantaliʼ tumen taak k-disfrutartik le kuxtalaʼ yéetel taak k-meyajtik Jéeoba. Pero tumen j-kʼeban máakoʼoneʼ k-kʼojaʼantal. Teʼ kʼiinoʼobaʼ yaʼab tratamientoʼob yaan, le oʼolaleʼ unaj k-kanáantik máakalmáak ken k-yéeyiʼ. Maʼ unaj u tuʼubultoʼoneʼ yaan máakoʼob wa empresaʼobeʼ ku yaʼalikoʼob tsʼoʼok u kaxtikoʼob junpʼéel tratamiento jeʼel u tsʼakik le kʼojaʼaniloʼoboʼ. Letiʼobeʼ ku yaʼalikoʼob leloʼ tumen chéen u kʼáat u náajaltoʼob yaʼab taakʼin. Ku yaʼalikoʼobeʼ yaʼab máak tsʼoʼok u usartik yéetel tsʼoʼok u yutstal. Ken u yuʼub máak lelaʼ ku taaktal u manik tumen baʼax ku kaxtikeʼ u yutstal. Pero maʼalob ka k-chʼaʼ en cuenta le baʼax ku yaʼalik le Bibliaaʼ: «Le j-maʼ naʼatoʼ ku creertik tuláakal baʼax ku yaʼalaʼaltiʼ; pero le máax yaan u naʼatoʼ ku kanáantik tuʼux ku tsʼáaik u yook» (Pro. 14:15, TNM).

15 Le máax yaan u naʼatoʼ ku kanáantkuba, le oʼolal maʼ tu láaj creertik baʼax ku yaʼalaʼaltiʼ, maases wa maʼ jach yojel tiʼ tsʼaak le máax aʼaliktiʼoʼ. Maʼalob ka tuukulnakoʼon tiʼ lelaʼ: «Le máakaʼ táan u yaʼalikten jach maʼalob le vitamina, le xíiw yéetel le tratamientoaʼ, pero ¿yaan wa baʼax eʼesik jach tu jaajil tsʼoʼok u tsʼakik uláakʼ máakoʼob? Tsʼoʼoleʼ kex wa tsʼoʼok u tsʼakik uláakʼ máakoʼobeʼ, ¿bix in wojéeltik jeʼel u tsʼakikeneʼ? ¿Maas wa ta tʼaan maʼalob ka in maas investigart baʼax yaanten yéetel ka xiʼiken yiknal juntúul especialista?» (Deu. 17:6).

16. ¿Baʼaxoʼob unaj k-chʼaʼik en cuenta táanil tiʼ k-chʼaʼtuklik baʼax examenil kun beetbiltoʼon wa baʼax tratamientoil ken k-kʼame?

16 Le ken k-chʼaʼtukult baʼax examenil kun beetbiltoʼon wa baʼax tratamientoil ken k-kʼameʼ, unaj u yantaltoʼon junpʼéel «maʼalob tuukul» (Tito 2:12). Maases unaj k-kanáantikba wa maʼ k-jach ojel le baʼax kun beetbiltoʼonoʼ. Tuukulnakoʼon xan tiʼ lelaʼ: «Le máax kun atendertikenaʼ, ¿jeʼel wa u tsolikten tubeel bix le exámen wa le tratamiento ken u beettenoʼ? ¿Jach jelaʼan wa in wuʼuyik le baʼax ku tsoliktenaʼ? ¿Yaan wa uláakʼ doctoroʼob láayliʼ bey u tuukuloʼob yoʼolal le exámen wa le tratamiento kun beetbil tenaʼ?» (Pro. 22:29). Maʼ xaaneʼ yaan máax jeʼel u yaʼaliktoʼoneʼ le tratamientoaʼ tiʼ yaanal luʼumil ku beetaʼal yéetel hasta maʼ káajak u beetaʼal tumen le doctoroʼob tuʼux kajaʼanoʼonoʼ. ¿Yaan wa uláakʼ baʼax eʼesik jach maʼalob le tratamientoaʼ? Yaan xan máax jeʼel u yaʼaliktoʼon ka k-ukʼ wa baʼax yéetel jeʼel u yaʼalik yaan junpʼéel baʼax secreto ichileʼ, wa meyajtaʼan. Jach unaj k-kanáantikba tiʼ le baʼaxoʼob beyaʼ. Kʼaʼajaktoʼoneʼ Dioseʼ u pʼekmaj le baʼaxoʼob yaan yil  yéetel j-meeniloʼ (Deu. 18:10-12; Lev. 19:26).

«¡YANAKTEʼEX TOJ ÓOLAL!»

17. ¿Baʼax ku tsʼíiboltik máak?

17 Teʼ yáax siglooʼ le Cuerpo Gobernanteoʼ tu túuxtaj cartaʼob teʼ múuchʼuliloʼob utiaʼal u yaʼalik tiʼ le sukuʼunoʼob ka u kanáantubaʼob tiʼ jujunpʼéel baʼaloʼoboʼ. Tu tsʼook le cartaoʼ tu tsʼíibtaj: «Wa ka jach kanáantkabaʼex tiʼ tuláakal le baʼaloʼobaʼ yaan u binteʼex utsil. ¡Yanakteʼex toj óolal!» (Bax. 15:29). U jaajileʼ le u tsʼook tʼaanoʼobaʼ chéen junpʼéel forma u despedirkuba máak yaan hora, pero lelaʼ ku kʼaʼajsiktoʼoneʼ normal u tsʼíiboltik máak ka yanak toj óolal tiʼ.

Toʼoneʼ k-kʼáat meyajt Jéeoba le oʼolal maʼ k-kʼáat kʼojaʼantaliʼ (Ilawil xóotʼol 17)

18, 19. ¿Baʼax táan k-páaʼtik?

18 Jeʼex tsʼoʼok k-ilkoʼ tumen j-kʼebanoʼoneʼ maʼ tu páajtal k-beetik mix baʼal utiaʼal maʼ k-kʼojaʼantal. Tsʼoʼoleʼ t-kanaj xaneʼ maʼ tu páajtal k-páaʼtik ka u beet Jéeoba junpʼéel milagro bejlaʼa utiaʼal u tsʼakikoʼoneʼ. Chéen baʼaleʼ k-ojel maʼ kun xáantaleʼ Jéeobaeʼ yaan u xuʼulsik tuláakal le kʼojaʼaniloʼoboʼ. Teʼ Apocalipsis 22:1 yéetel 2, le apóstol Juanoʼ tʼaanaj tiʼ u ‹jaʼil le kuxtaloʼ› bey xan tiʼ le «u cheʼiloʼob kuxtal» kun tsʼakik tuláakal máakoʼ. Lelaʼ maʼ u kʼáat u yaʼal wa yaan junkúul cheʼ luʼsik le kʼojaʼaniloʼob bejlaʼoʼ, mix u kʼáat u yaʼal wa yaan junkúul cheʼ kun luʼsik le kʼojaʼaniloʼob teʼ túumben luʼumoʼ. Chéen ku meyaj utiaʼal u yaʼalaʼal tuláakal le baʼax ken u beet Jéeoba yéetel Jesús utiaʼal u yantaltoʼon kuxtal minaʼan u xuuloʼ (Isa. 35:5, 6).

19 Toʼoneʼ jach táan k-páaʼtik u kʼuchul u kʼiinil u pʼáatal minaʼan kʼojaʼanil. Chéen baʼaleʼ mientras maʼ kʼuchuk le kʼiinaʼ k-ojel u yaabiltmoʼon Jéeoba yéetel ku naʼatik bix k-uʼuyikba le ken muʼyajnakoʼon. Jeʼex Davideʼ k-ojel xaneʼ wa k-kʼojaʼantaleʼ Jéeobaeʼ yaan u kanáantkoʼon. Maʼ u tuʼubul toʼoneʼ mix bikʼin ken u pʼat le máaxoʼob chúukaʼan u yóoloʼoboʼ (Sal. 41:12).

^ xóot’ol 13 Junpʼéel libroeʼ ku yaʼalikeʼ le cientificoʼoboʼ tsʼoʼok u yilkoʼobeʼ le vinooʼ ku kíimsik jujunpʼéel bacteriaʼob jeʼex le ku beetik u tsaʼayal tiʼ máak le tifoideaoʼ (The Origins and Ancient History of Wine).