Xeen tiʼ baʼax ku taasik

Xeen tu cuadroil baʼax ku taasik

U testigoʼob Jéeoba

Yéey u idiomail maaya

 U TSIKBALIL U KUXTAL SUKUʼUNOʼOB

Tin tsʼáaj in wóol in beet le baʼax maʼalob tin kanaj tiʼ u maasiloʼ

Tin tsʼáaj in wóol in beet le baʼax maʼalob tin kanaj tiʼ u maasiloʼ

«¿A wojel wa jaypʼéel años yaanten?», tin waʼalaj tiʼ le sukuʼun Izak Maraisoʼ, letiʼeʼ tu núukajten: «Jaaj, in wojel bukaʼaj». Le sukuʼunaʼ tʼaanaj desde Patterson (Nueva York) tak Colorado. Beora ken in tsikbaltteʼex baʼaxten tu tʼanenoʼ.

SÍIJEN 10 tiʼ diciembre tiʼ 1936, tu kaajil Wichita (Kansas, Estados Unidos). Teen u maas nojchil tiʼ kantúul paalal. In taataʼob, William yéetel Jeaneʼ, jach tu tsʼáaj u yóol u meyajtoʼob Jéeoba. In papaeʼ ku meyaj kaʼach bey siervo de compañíaeʼ, lelaʼ bey u yaʼalaʼal kaʼach tiʼ máax nuʼuktik junpʼéel múuchʼulil. Emma Wagner, in abuelaeʼ, letiʼ kaʼans tiʼ in maama bey xan tiʼ uláakʼ máakoʼob baʼax ku yaʼalik le Bibliaoʼ. Ichiloʼobeʼ tiaʼan Gertrude Steele, máax tu beetaj u misionerail yaʼab años tu luʼumil Puerto Rico. * Jeʼex a wilkeʼexoʼ anchajten yaʼab maʼalob ejemploʼob utiaʼal in seguerte.

MAʼALOB EJEMPLOʼOB LÁAYLIʼ IN KʼAʼAJSKOʼOBEʼ

In papá táan u kʼaʼaytik le revistaʼob teʼ calleoʼ

Junpʼéel sábado de tarde le yaanten cinco añosoʼ, táan kaʼach k-kʼaʼaytik yéetel in papá le revista Consolacionoʼ (bejlaʼeʼ ¡Despertad!). Teʼ kʼiinoʼoboʼ le luʼumil tuʼux kajaʼanoʼonoʼ jach u yoksmuba teʼ Segunda Guerra Mundialoʼ. Chéen baʼaleʼ in papaeʼ maʼ tu yóotaj táakpajal teʼ guerraoʼ. Juntéenjeakileʼ juntúul doctor kalaʼaneʼ, náatsʼ t-iknaleʼ ka tu pochʼaj in papá. Tu yaʼalajtiʼeʼ juntúul j-sajluʼum tumen maʼ tu defendertik le luʼumil tuʼux kajaʼanoʼ. Ka tsʼoʼokeʼ tu yawtaj tiʼ in papá: «¿Baʼaxten maʼ ta taal a loxen chan j-sajluʼum máak?». Kex sajakchajeneʼ kiʼimakchaj in wóol ka tin wilaj baʼax tu beetaj in papá, letiʼeʼ seguernaj u tʼoxik le revistaʼob tiʼ le máakoʼob náatsʼoʼoboʼ. Le doctor túunoʼ tu yawtaj tiʼ juntúul soldado máan teʼ súutukoʼ: «¿Baʼaxten maʼ ta kʼalik le j-sajluʼum wíinikaʼ?». Le soldadooʼ tu tsʼáaj cuentaeʼ le doctoroʼ kalaʼan, ka tu núukajtiʼ: «¡Techeʼ kalaʼanech! ¡Péenen xeen ta wotoch!». Ka tsʼoʼokeʼ tu kaʼatúulaloʼob binoʼob. Cada ken in kʼaʼajs le baʼax úuchaʼ, kin tsʼáaik u graciasil tiʼ Jéeoba úuchik u yáantik in papá utiaʼal maʼ u sajaktal. In papaeʼ yaan kaʼapʼéel peluqueríaʼob kaʼach tiʼ, le doctoroʼ tiʼ suuk kaʼach u bin utiaʼal ka kʼoʼoskiʼ.

Teen yéetel in taataʼob, táan k-bin tiʼ junpʼéel asamblea tu kaajil Wichita tu añoil 1940

Le yaanten ocho añosoʼ in taataʼobeʼ tu konaj u yotochoʼob, tu kʼaloʼob le peluqueríaʼoboʼ, ka tu beetoʼob junpʼéel chan naj de remolque. Ka tsʼoʼokeʼ binoʼon kajtal Grand Junction, tiaʼan tu noj kaajil Coloradoeʼ, teʼeloʼ jach kʼaʼabéet j-kʼaʼaytajoʼob kaʼachiʼ. In taataʼobeʼ tu beetaj u precursoriloʼob yéetel utiaʼal u náajaltikoʼob taakʼineʼ ku meyajoʼob tiʼ granjaʼob yéetel tiʼ ranchoʼob. Tumen jach tu tsʼáaj u yóoloʼob teʼ kʼaʼaytaj yéetel tumen bendecirtaʼaboʼob tumen Jéeobaeʼ, anchaj junpʼéel múuchʼulil teʼ kaajoʼ. Tu kʼiinil 20 tiʼ junio tiʼ 1948, teen yéetel uláakʼ máakoʼob káaj u meyajtikoʼob Jéeobaeʼ, tsʼaʼab k-okjaʼ tumen in papá tiʼ junpʼéel chan río. Ichil le máaxoʼob okjaʼanajoʼoboʼ tiaʼan Billie Nichols yéetel u yataniʼ, ka máan kʼiineʼ le sukuʼunoʼ tu beetaj u superintendenteil tiʼ circuito. Ka tsʼoʼokeʼ u  hijo tsʼokaʼan u beel xaneʼ tu beetaj u superintendenteil tiʼ circuito.

Toʼoneʼ jach k-bisikba yéetel sukuʼunoʼob jach u kʼubmaj u yóoloʼob tiʼ Jéeoba, yéetel mantatsʼ táan k-tsikbal kaʼach tiʼ baʼaxoʼob ku yaʼalik le Bibliaoʼ. K-bisikba kaʼach yéetel le familia Steeleoʼ, ichiloʼobeʼ tiaʼan Don yéetel Earleneiʼ, Dave yéetel Julia bey xan Si yéetel Martha. Jach yaʼab baʼaloʼob tin kanajtiʼob. Tu kaʼansoʼobteneʼ u tsʼaʼabal táanil le Reinooʼ ku beetik u yantal u biilal u kuxtal máak yéetel ku taasik kiʼimak óolal.

KIN BIN KAJTAL TÁANXEL TUʼUX

Le yaanten 19 añosoʼ Bud Hasty, juntúul k-amigoeʼ, tu invitarten ka xiʼiken in beet in precursoril tu yéetel tu noojolil Estados Unidos. Le superintendente tiʼ circuitooʼ tu yaʼalajtoʼon ka xiʼikoʼon áantaj tu kaajil Ruston (Luisiana), teʼeloʼ yaan yaʼab sukuʼunoʼob u náachkúuntmubaʼob tiʼ Jéeobaiʼ. Aʼalaʼabtoʼoneʼ cada semana kʼaʼabéet k-beetik tuláakal le muchʼtáambaloʼob kex maʼ u bin mix máakiʼ, toʼoneʼ bey xan t-beetiloʼ. T-kaxtaj junpʼéel najeʼ ka joʼopʼ k-beetik le muchʼtáambaloʼoboʼ. Ka káajeʼ chéen toʼon k-muchʼikba kaʼachi, le oʼolaleʼ k-tʼoxik ichiloʼon tuláakal le baʼax kun ilbiloʼ, wa juntúul nuʼuktikeʼ, le uláakʼoʼ ku comentar. Ken k-máans junpʼéel demostracioneʼ tu kaʼatúulaloʼon k-máan táanil kex mix máak ilkoʼon. Ka máan kʼiineʼ juntúul kiik yaan u edabeʼ káaj u bin teʼ muchʼtáambaloʼ, tsʼoʼoleʼ joʼopʼ u bin xan jujuntúul sukuʼunoʼob náachchajaʼanoʼob tiʼ Jéeoba bey xan uláakʼ j-xoknáaloʼob. Maʼ sen xáanchaj tiʼ leloʼ joʼopʼ u nojochtal le múuchʼuliloʼ.

Junpʼéel kʼiineʼ teen yéetel Budeʼ tsikbalnajoʼon yéetel juntúul pastor protestante, letiʼeʼ tu chʼaʼchiʼitaj tekstoʼob maʼ jach in kʼaj óoloʼobiʼ. Teneʼ jach lúub in wóol yéetel joʼopʼ in tuklik bix jeʼel in kanik in maas tsol le baʼax kin creertikoʼ. Máan junpʼéel semana táan in xook tak de áakʼab utiaʼal in kaxtik u núukil le baʼaxoʼob tu kʼáataj le pastoroʼ, lelaʼ tu yáanten in maas natsʼinba tiʼ Jéeoba. Ka tsʼoʼokeʼ hasta joʼopʼ in yaayamtik in tsikbal yéetel uláakʼ pastor.

Ka máan kʼiineʼ le superintendente tiʼ circuitooʼ tu yaʼalajten ka xiʼikoʼon áantaj teʼ múuchʼulil yaan tu kaajil El Doradooʼ (Arkansas). Teʼ kʼiinoʼoboʼ anchaj in viajar yaʼab u téenel tu kaajil Colorado teʼ oficina tuʼux ku yéeyaʼal le soldadoʼoboʼ utiaʼal in tsolik baʼaxten maʼ tin beetik in soldadoil. Junpʼéel kʼiin táan in bin teʼeloʼ, tu láakʼinten uláakʼ precursoroʼob, chéen baʼaleʼ anchajtoʼon junpʼéel accidente tu kaajil Texas, in chan cocheeʼ pʼáat mix baʼal u biilal. Toʼon túuneʼ t-tʼanaj juntúul sukuʼun utiaʼal u bin u chʼaʼon, letiʼ túuneʼ tu bisoʼon tu yotoch yéetel tu bisoʼon muchʼtáambal. Teʼeloʼ anunciartaʼab anchajtoʼon junpʼéel accidente. Le múuchʼuliloʼ jach tu yeʼesajtoʼon u yutsil ka tu tsʼáajoʼobtoʼon junpʼíit taakʼin, tsʼoʼoleʼ le sukuʼun xanoʼ tu konaj in coche; 25 dólares boʼotaʼabtiʼ.

 Le tiaʼanoʼon teʼeloʼ t-kaxtaj máax biskoʼon tu kaajil Wichita utiaʼal k-xíimbaltik juntúul in amigo ku kʼaabaʼtik Everidge McCartney wa Doc, jeʼex suuk k-aʼaliktiʼoʼ, letiʼeʼ tiʼ ku beetik u precursoril kaʼachiʼ. U hijoʼob le sukuʼunaʼ gemelosoʼob, u kʼaabaʼobeʼ Frank yéetel Francis, tak bejlaʼa jach in amigoʼobeʼ. Tiʼ letiʼobeʼ yaan kaʼach junpʼéel úuchben coche tu konoʼobten, u tojol le cocheaʼ 25 dólares, jach le bukaʼaj tin konaj le yaanten kaʼachoʼ. Lelaʼ letiʼe yáax ka tin tsʼáaj cuenta wa kin tsʼáaik táanil u Reino Jéeobaeʼ letiʼeʼ jach yaan u tsʼáaikten le baʼaxoʼob kʼaʼabéettenoʼ. Le familia McCartneyoʼ tu presentartoʼobten juntúul x-chʼúupal jach kiʼichpan yéetel u yaabiltmaj Jéeoba, u kʼaabaʼeʼ Bethel Crane. Ruth, u maama le kiikaʼ kajaʼan Wellington (Kansas), letiʼeʼ juntúul kiik jach u tsʼaamaj u yóol u meyajt Jéeoba yéetel tu beetaj u precursorail kex yaan kach 90 años tiʼ. Teen yéetel Betheleʼ tsʼoʼok k-beel tu añoil 1958, maʼ u tsʼáa mix junpʼéel año k-kʼaj óoltbaiʼ. Letiʼ túuneʼ káaj u beetik u precursorail le tiaʼanoʼon tu kaajil El Doradooʼ.

KU TSʼAʼABAL K-BEET MEYAJOʼOB JATSʼUTSTAK

K-tuukul tiʼ le baʼaloʼob maʼalobtak t-kanaj tiʼ uláakʼ sukuʼunoʼoboʼ tu péeksoʼon k-kʼam jeʼel baʼalak meyajil tsʼaʼab k-beet ichil u kaajal Jéeobaeʼ. Túuxtaʼaboʼon k-beet precursor especialil tu kaajil Walnut Ridge (Arkansas). Tu añoil 1962, invitartaʼaboʼon teʼ xook 37 tiʼ Galaadoʼ. Jach kiʼimakchaj k-óol ka t-ojéeltaj yaan xan u bin Don Steele teʼ xookaʼ. Ka tsʼoʼok le xookaʼ túuxtaʼaboʼon áantaj Nairobi (Kenia). Yaachaj t-óol ka lukʼoʼon Nueva York, pero máantoʼon le ka kʼuchoʼon tu aeropuertoil Nairobioʼ tumen le sukuʼunoʼoboʼ binoʼob u kʼamoʼonoʼob.

Táan k-kʼaʼaytaj Nairobi yéetel Mary Chris bey xan Kanaiya

Jach jatsʼuts t-ilaj bix k-kʼaʼaytaj tu luʼumil Kenia. Tiʼ tuláakal le máaxoʼob k-tsʼáaik xook tiʼoboʼ le yáax káaj u meyajtikoʼob Jéeobaoʼ, Chris yéetel Mary Kanaiya. * Letiʼobeʼ tak bejlaʼa táan u beetik u precursoriloʼob teʼeloʼ. Ka máan junpʼéel añoeʼ túuxtaʼaboʼon tu kaajil Kampala (Uganda). Toʼon le yáax t-beetaj k-misioneroil teʼ luʼumiloʼ, teʼ kʼiinoʼoboʼ jach jatsʼuts le kʼaʼaytajoʼ tumen yaʼab máak taak u kanik baʼax ku yaʼalik le Bibliaoʼ yéetel yaʼab ku beetkuba j-Jaajkunajoʼobiʼ. Chéen baʼaleʼ le ka tsʼoʼok k-beetik tres años y medio Áfricaeʼ t-chʼaʼtuklaj k-suut Estados Unidos utiaʼal u yantal k-paalal. Le kʼiin ka lukʼoʼon Áfricaoʼ maas yaachaj t-óol ke le yáax ka lukʼoʼon Nueva Yorkoʼ. Jach t-yaabiltaj u kajnáaliloʼob África yéetel t-aʼalaj yaan u kʼuchul u kʼiinil k-kaʼa suutiʼ.

JUNPʼÉEL TÚUMBEN MEYAJ

Pʼáatoʼon kajtal tu chikʼinil u noj kaajil Colorado, le tuʼux kajaʼan kaʼach in taataʼoboʼ. Maʼ úuch xiʼikoʼon teʼeloʼ ka síij k-chan hija Kimberly, 17 meses máanakeʼ ka síij k-chan hija Stephany. Jach t-tsʼáaj k-óol k-kaʼans tiʼ tu kaʼatúulal le baʼax ku yaʼalik Jéeobaoʼ. Toʼoneʼ k-kʼáat tsʼáa kaʼach junpʼéel maʼalob ejemplo tiʼob jeʼex tu beetil uláakʼ sukuʼunoʼob t-éeteloʼ. Chéen baʼaleʼ, k-ojleʼ kex ku tsʼaʼabal maʼalob ejemplo tiʼ juntúul paaleʼ, leloʼ maʼ u kʼáat u yaʼal wa yaan u meyajtik Dios tak ken nojochchajkiʼ. Juntúul in wíitsʼin xiib yéetel juntúul in kiikeʼ xuʼul u meyajtikoʼob Jéeoba. Jach kin tsʼíiboltik yéetel tuláakal in puksiʼikʼal ka u beetoʼob tu kaʼatéen le baʼaxoʼob maʼalobtak t-kanaj tiʼ u maasiloʼ.

Jach jatsʼuts k-ilik k-kaʼansik k-hijaʼob, tsʼoʼoleʼ yaʼab baʼaloʼob k-múul beetik tu yéeteloʼob. Kajaʼanoʼon kaʼach naatsʼ tiʼ Aspen (Colorado), le kaajaʼ jach kʼaj óolaʼan tumen yaʼab máak ku bin esquiar tu kʼiinil keʼeliʼ. Le táan k-esquiar kaʼachoʼ k-aprovechartik utiaʼal k-tsikbal tu yéeteloʼob. Yaan kʼiineʼ k-bin de áakʼab teʼ witsoʼoboʼ yéetel k-kutal tu baʼpach junpʼéel kʼáakʼ k-tʼabik. Teʼ súutukoʼobaʼ jach k-tsikbal tu yéeteloʼob. Kex  jach mejentakoʼobeʼ ku kʼáatkoʼob kaʼach: «¿Baʼax ken k-beet ken nojochchajkoʼon? ¿Máax yéetel kun tsʼoʼokol k-beel?». Toʼoneʼ jach t-ilaj k-kaʼansik tiʼ k-hijaʼob ka u yaabiltoʼob le baʼaxoʼob ku kaʼansik le Bibliaoʼ. T-líiʼsaj u yóoloʼob ka u beet u precursorailoʼob bey xan ka tsʼoʼokok u beeloʼob yéetel máaxoʼob jach u yaabiltmoʼob Jéeoba. T-ilaj xan u naʼatkoʼobeʼ maʼ maʼalob ka tsʼoʼokok u beeloʼob wa jach paaloʼobiʼ. Toʼoneʼ suuk kaʼach k-aʼaliktiʼob: «Páaʼt u yantaltech kex 23 utiaʼal ka tsʼoʼokok a beel».

Jeʼex tu beetil k-taataʼobeʼ toʼoneʼ k-ilik bin tiʼ tuláakal le muchʼtáambaloʼoboʼ yéetel k-múul jóokʼol kʼaʼaytaj. Suuk xan k-kʼamik t-otoch sukuʼunoʼob u kʼubmubaʼob u meyajtoʼob Jéeoba, tsʼoʼoleʼ k-tsikbaltik xan tiʼ k-hijaʼob le bix jatsʼutsil k-beetik k-misioneroil kaʼachoʼ. K-tsikbaltiktiʼob xan yaan tu kʼiinil k-bin tu kaʼatéen áantaj África tu kantúuliloʼon, ken u yuʼuboʼob kaʼach lelaʼ jach ku kiʼimaktal u yóoloʼob.

Suuk kaʼach k-xook ich familia; teʼ súutukoʼobaʼ k-ensayartik yéetel k-hijaʼob bix jeʼel u páajtal u kʼaʼaytajoʼob teʼ escuela ken kʼaʼabéetchajkoʼ. Letiʼobeʼ ku beetkoʼob kaʼach bey nukaʼaj u tsoloʼob le baʼax ku creertikoʼoboʼ. Jach jatsʼuts u yilkoʼob le bix u kaanbaloʼobaʼ yéetel ku yáantkoʼob utiaʼal maʼ u sajaktaloʼob kʼaʼaytaj. Le ka joʼopʼ u nojochtaloʼobeʼ káaj u pʼáatal maʼ uts tu tʼaan u xookoʼobiʼ. Juntéenjeakeʼ tumen jach yaachaj tin wóoleʼ tin waʼalajtiʼobeʼ teʼ kʼiinoʼ maʼ ken k-xook yéetel maas maʼalob ka xiʼikoʼob tu cuartoʼob. Ka tu yuʼuboʼobeʼ káaj u yookʼloʼobeʼ ka tu yaʼaloʼob taak u xookoʼob. Le baʼax úuchaʼ tu beetaj k-tsʼáaik cuenta u yaabiltmoʼob le baʼaxoʼob ku kankoʼob tiʼ Jéeobaoʼ. Letiʼobeʼ pʼáat jatsʼuts u yilkoʼob u kaanbaloʼob tiʼ le Bibliaoʼ. Toʼoneʼ k-aʼaliktiʼob ka u yaʼaloʼob jach baʼax ku tuklikoʼob, tsʼoʼoleʼ kex yaan kʼiin yaachaj k-óol tumen tu yaʼaloʼob yaan baʼaxoʼob maʼ tu creertikoʼobeʼ, k-beetik beyaʼ tu yáantoʼon utiaʼal k-ojéeltik baʼax yaan tu puksiʼikʼaloʼob. Ken k-tsoltiʼob kaʼach le baʼax maʼ tu creertikoʼoboʼ ku kʼuchul u naʼatoʼob bix u tuukul Jéeoba.

KU KAʼA KʼEXPAJAL K-KUXTAL

Jach séeb t-ilil u máan le años táan k-líiʼsik k-hijaʼoboʼ. Yéetel le áantaj ku tsʼáaiktoʼon u kaajal Diosoʼ, t-beetaj tuláakal le ku páajtal utiaʼal ka kʼuchuk u yaabiltoʼob Jéeobaoʼ. Toʼoneʼ jach kiʼimakchaj k-óol tumen le ka tsʼoʼok u xookoʼob yéetel le ka tu kanoʼob bix ken u mantenertilubaʼobeʼ, káaj u beetik u precursorailoʼob. Ka tsʼoʼokeʼ binoʼob áantaj yéetel uláakʼ kaʼatúul kiikoʼob tu kaajil Cleveland (Tennessee). Kex k-sen tuklikoʼob kaʼacheʼ kiʼimak k-óol tumen tu kʼubaj u yóol u meyajtoʼob Jéeoba. Teen yéetel Betheleʼ t-chʼaʼjoʼoltaj k-beetik k-precursoril. Lelaʼ tu yáantoʼon utiaʼal k-beetik uláakʼ jatsʼuts meyajoʼob jeʼex in beetik in sustituto tiʼ circuitoiloʼ bey xan in wáantaj teʼ asambleaʼoboʼ.

Táanil tiʼ u bin k-hijaʼob Clevelandeʼ binoʼob xíimbal tu Betelil Londres (Inglaterra). Teʼ kʼiinoʼoboʼ Stephanyeʼ 19 años yaantiʼ, teʼeloʼ tu kʼaj óoltaj Paul Norton, juntúul betelita. Tuláakʼ juntéen ka binoʼobeʼ Kimberlyeʼ tu kʼaj óoltaj Brian Llewellyn, u yéet meyaj Paul. Stephanyeʼ tsʼoʼok u beel yéetel Paul le ka tsʼoʼok u cumplirtik 23 añosoʼ. Ka máan junpʼéel añoeʼ Brianeʼ tsʼoʼok u beel yéetel Kimberly, teʼ kʼiinoʼoboʼ 25 años yaantiʼ. Jach kiʼimakchaj k-óol úuchik u yéeyikoʼob maʼalob íichamtsiloʼob yéetel úuchik u páaʼtkoʼob u tsʼáaik 23 años tiʼob.

Tiaʼanoʼon yéetel Paul, Stephany, Kimberly yéetel Brian tu Betelil Malaui tu añoil 2002

K-hijaʼobeʼ tu yaʼaloʼobtoʼoneʼ le maʼalob ejemplo tsʼaʼabtiʼob tumen u abueloʼob yéetel le bix k-meyajtik Jéeobaoʼ, le áantoʼob utiaʼal u «kaxti[koʼob] táanil u Reino Dios» jeʼex tu yaʼalil Jesusoʼ, lelaʼ tu beetoʼob kex yaan hora minaʼantiʼob taakʼin (Mat. 6:33). Tu mesil abril tiʼ 1998, Paul yéetel Stephanyeʼ, invitartaʼaboʼob utiaʼal ka xiʼikoʼob teʼ xook 105 tiʼ Galaadoʼ. Ka tsʼoʼok le xookoʼ túuxtaʼaboʼob Malaui (África). Teʼ kʼiinoʼob xanoʼ invitartaʼab Brian yéetel Kimberly meyaj tu Betelil Londres yéetel ka máan kʼiineʼ túuxtaʼaboʼob tu Betelil Malaui. Jach kiʼimakchaj k-óol tumen letiʼe baʼax maas maʼalob jeʼel u páajtal u beetkoʼob tu táankelmiloʼoboʼ.

ULÁAKʼ MEYAJ JACH JATSʼUTS

Tu mesil enero tiʼ 2001, tu tʼanen le sukuʼun Marais jeʼex tin waʼalil tu káajbaloʼ. Le sukuʼunaʼ u superintendenteil Servicios tiʼ Traducción, letiʼeʼ tu yaʼalajteneʼ táan u beetaʼal junpʼéel curso utiaʼal u tsʼaʼabal tiʼ tuláakal le traductoroʼob utiaʼal u maas naʼatkoʼob le inglesoʼ. Kex 64 años yaanteneʼ u kʼáat kaʼach u kaʼansenoʼob utiaʼal in tsʼáaik le cursoaʼ. Teen yéetel Betheleʼ orarnajoʼon tiʼ Jéeoba, tsʼoʼoleʼ tʼaanajoʼon xan yéetel k-maamaʼob utiaʼal k-ojéeltik baʼax ku tuklikoʼob. Kex tsʼoʼok u chʼíijloʼob yéetel maʼ kun béeytal u seguer k-áantkoʼobeʼ  letiʼobeʼ tu yaʼaloʼobtoʼon ka xiʼikoʼon. Teen túuneʼ tin tʼanaj le sukuʼunoʼ ka tin waʼalajtiʼ jeʼel u páajtal k-beetik le jatsʼuts meyajoʼ.

Chéen baʼaleʼ jach teʼ kʼiinoʼoboʼ tiʼ in maamaeʼ ilaʼab yaan cáncer tiʼ, ka tin waʼalajtiʼ yaan in pʼáatal in kanáant yéetel in kiik Linda. In maamaeʼ tu yaʼalajten: «Maʼ, maʼ beetik leloʼ, maas yaan u yaatal in wóol wa maʼ ta bin». In kiik Lindaeʼ láayliʼ xan le tu yaʼalajtenoʼ. Jach k-tsʼáaik u diosboʼotikil tiʼ k-maamaʼob tumen kex maʼ chéen chʼaʼabil utiaʼaloʼobeʼ tu yáantoʼonoʼob utiaʼal k-maas meyajtik Jéeoba, k-tsʼáaik u diosboʼotikil xan tiʼ le sukuʼunoʼob tu yáantoʼob k-láakʼtsiloʼoboʼ. Tu kaʼapʼéel kʼiin xiʼikoʼon teʼ Centro Educativo tiʼ le Watchtower yaan Pattersonoʼ tu tʼanoʼon Linda utiaʼal ka u yaʼaltoʼon tsʼoʼok u kíimil in maama. Toʼoneʼ t-tsʼáaj k-óol k-beet le túumben meyajaʼ tumen bey u kʼáat kaʼach in maamaoʼ.

Ka tsʼoʼok k-kaʼansaʼaleʼ jach kiʼimakchaj k-óol tumen túuxtaʼaboʼon tu Betelil Malaui, teʼeloʼ tiʼ yaan kaʼach k-hijaʼob yéetel u yíichamoʼobiʼ. Jach kiʼimakchaj k-óol úuchik k-ilikba teʼeloʼ. Tsʼoʼoleʼ binen in tsʼáa le curso tu kaajil Zimbabueoʼ yéetel ka tsʼoʼokeʼ Zambia. Ka máan tres años y medio táan in tsʼáaik le cursooʼ aʼalaʼabten ka suunaken Malaui utiaʼal in tsʼíibtik u experiencia jujuntúul sukuʼunoʼob chʼaʼpachtaʼaboʼob ikil chúukpajik u yóol u meyajtoʼob Jéeoba. *

Táan k-kʼaʼaytaj yéetel k-áabiloʼob

Tu añoil 2005, kex yaachaj t-óoleʼ suunajoʼon t-otoch yaan tu kaajil Basalt (Colorado), teʼeloʼ teen yéetel Betheleʼ láayliʼ táan k-beetik k-precursorileʼ. Tu añoil 2006, Brian yéetel Kimberlyeʼ máanoʼob kajtal tiʼ junpʼéel naj yaan tséelik toʼon. Teʼeloʼ tiʼ ku yilik u líiʼskoʼob kaʼatúul u chan hijaʼob, Mackenzie yéetel Elizabeth. Stephany yéetel u yíichameʼ láayliʼ tiaʼanoʼob Malauieʼ, Pauleʼ táakaʼan ichil le Comité tiʼ Sucursaloʼ. Bejlaʼeʼ yaanten óoliʼ 80 años, teneʼ jach ku kiʼimaktal in wóol ken in wil bix u beetaʼal bejlaʼa le meyajoʼob kin beetik kaʼach tumen le sukuʼunoʼob maas táankelmoʼob in wéet meyajoʼob kaʼachoʼ. Le kiʼimak óolal k-uʼuyik ikil k-meyajtik Jéeobaoʼ ku béeytal yoʼolal le maʼalob ejemploʼob tsʼaʼabtoʼon tumen uláakʼ sukuʼunoʼoboʼ. Toʼoneʼ t-ilaj k-beetik jeʼex letiʼoboʼ utiaʼal ka u seguertoʼob xan k-hijaʼob yéetel k-áabiloʼob le maʼalob ejemploʼoboʼ.

^ xóot’ol 5 Utiaʼal a wojéeltik u maasil tu yoʼolal le familia Steele yéetel le meyaj tu beetoʼob bey misioneroʼobeʼ, ilawil U Pʼíich Tulumil Kanan ich español, 1 tiʼ febrero tiʼ 1957, táan juʼun 76 tak 79, yéetel 15 tiʼ agosto tiʼ 1971, táan juʼun 506 tak 511.

^ xóot’ol 17 Le kiik Kanaiyaoʼ kíim le táan u tsʼíibtaʼal le xookaʼ, letiʼeʼ chúukpaj u yóol u meyajt Dios tak tu xuul.

^ xóot’ol 30 Jeʼel u páajtal a wilik u tsikbalil u kuxtal le sukuʼun Trophim Nsomba tiʼ U Pʼíich Tulumil Kanan 15 tiʼ abril tiʼ 2015, táan juʼun 14 tak 18.