Ana Baibulo Jili Chichi?

Ana Baibulo Jili Chichi?

Kwanga Kwakutyochela M’Baibulo

 M’Baibulo mwana mabuku gakwana 66 gagalembedwe mwakulongoleledwa ni Mlungu. Mwamti galembedwe kwa yaka yakupunda 1,600. Baibulo jili “maloŵe ga Mlungu.”—1 Atesalonika 2:13.

Yayili munganiji

 Yisyesyene yakwamba Baibulo

  •   Ana ŵani ŵaŵalembile Baibulo? Baibulo jili buku jakutyochela kwa Mlungu. Nambope jwalakwe jwakamulichisye masengo achalume ŵakwana 40 kuti alembe bukuji. Ŵane mwa achalumeŵa ŵaliji Mose, Mwenye Daudi, Mateyu, Maliko, Luka, soni Yohane. a Mlungu jwasalilaga achalume ŵeleŵa yindu yaŵasosekwaga kulemba.—2 Timoteyo 3:16.

     Yeleyi mpaka tuyiŵanichisye ni yampaka atende bwana. Jwalakwe mpaka amŵende mlembi jwakwe kuti alembe chikalata. Atamose kuti chikalatachi jwalembile ali mlembijo, nambope utengawo uli wakutyochela kwa bwanajo. Mwakulandana ni yeleyi, Mlungu jwakamulichisye masengo achalume kulemba Baibulo, nambope utenga wawuli m’bukuji uli wakutyochela kwa jwalakwejo.

  •   Ana liloŵe lyakuti “Baibulo” likusagopolela chichi? Liloŵe lyakuti “Baibulo” lyatyochele ku liloŵe lya Chigiliki lyakuti biblia. Liloŵeli likusagopolela “tumabuku.” Pali papitile ndaŵi, ŵandu ŵasongangenye tumabuku tosope ni kutuŵika pampepe. Kaneko ŵatandite kutukolanga kuti Baibulo.

  •   Ana Baibulo jalembedwe chakachi? Baibulo jatandite kulembedwa mu 1513 B.C.E. soni ŵamalisisye kulemba cha mma 98 C.E. Yeleyi yikulosya kuti Baibulo jalembedwe kwa yaka yakupunda 1,600.

  •   Ana Baibulo jandanda jili kwapi? Pangali yakulemba ya Baibulo yakalakala yayipali mpaka lelo. Yili myoyo ligongo lyakuti ŵakulemba Baibulo ŵakamulichisyaga masengo yindu yangakaŵa konasika mpela milulu soni yikopa ya yinyama. Nambope ŵandu ŵakumanyilila chenene kukopela Malemba, ŵaŵele ali mkukopela yayili m’Baibulo ni chakulinga chakuti ŵandu chapitilisye kuyiŵalanga msogolo.

  •   Ana “Malangano Gakala” soni “Malangano Gasambano” gali chichi? Mbali ja Baibulo jajikusamanyika kuti Malangano Gakala, gali malemba gagalembedwe mu Chihebeli. b Mbali jeleji jikusamanyikasoni kuti Malemba ga Chihebeli. Pele mbali jajikusamanyika kuti Malangano Gasambano, gali malemba gagalembedwe mu Chigiliki gele gakusamanyikasoni kuti Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Mbali siŵilisi ni syasikusapanganya Baibulo jajikusakolanjidwa kuti Malemba Geswela. c

  •   Ana m’Baibulo mwana chichi? M’Baibulo mwana ngani syakusala ya mbili, malamusi, yakulochesya, ndakatulo, misyungu, nyimbo, soni yikalata.—Alole “ Ndandanda ja Mabuku ga M’Baibulo.”

 Ana Baibulo jili buku jamti uli?

 Baibulo jikusatanda ni kusala mwakata yaŵatesile Mlungu Jwamachiligosope pakupanganya kwinani ni chilambo chapasi. Pakusaka kuti ŵandu ammanyilile, Mlungu jwasasile m’Baibulo kuti lina lyakwe ali Yehofa.—Ekisodo 6:3.

 Baibulo jikusatusalila yindu yayatendekwe pakusakasya lina lya Mlungu. Jikusatusalilasoni yachatende jwalakwe pakuswejesya lina lyakwe.

 Baibulo jikusatusalila chakulinga chaŵakwete Mlungu pakupanganya chilambo chapasi soni ŵandu. Jikusasalasoni yachachitenda Mlungu kusogoloku pakumasya yakusawusya yakusasimana nayo ŵandu.

 Baibulo jikusatusalila yindu yampaka yitukamuchisye paumi wetu wa lisiku ni lisiku. Yine mwa yinduyi yili mpela:

  •   Kutama mwamtendele ni ŵandu ŵane. “Yindu yosope yimkusaka kuti ŵandu amtendele, jemanjasoni mwatendeleje yeleyo.”—Mateyu 7:12.

     Kugopelela kuti: Twatendeleje ŵane yindu yatukusasaka kuti jemanjajo atutendeleje m’weji.

  •   Yampaka atende kuti amalane ni kulagasika nganisyo. “Mkadandawulaga ya lisiku lyakuyichisya, pakuŵa lisiku lyakuyichisya lichikolasoni yakudandawulisya yakwe.”—Mateyu 6:34.

     Kugopelela kuti: Tugambeje kuganichisya yindu yayikututendechela pandaŵijo mmalo mwakudandawula mnope ni yindu yampaka tusimane nayo kusogolo.

  •   Yampaka atende kuti asangalaleje mu ulombela. “Jwalijose ŵanonyeleje ŵamkwakwe mpelaga yakusati pakulinonyela msyene. Nambosoni ŵakongwe ŵachimbichisyeje mnope ŵamkwawo.”—Aefeso 5:33.

     Kugopelela kuti: Ulombela mpaka ujendeje chenene naga ŵalombanewo akusanonyelana soni kuchimbichisyana.

 Ana ŵandu ŵajichenjile Baibulo?

 Iyayi nganajichenga. Ŵalijiganye ŵakombwele kulandanya Baibulo jakalakala jaŵakopele ŵandu payala ni jatukwete masiku agano. Jemanjaji ŵapatile kuti utenga wa m’Baibulo nganiwuchenga amta panandi. Yeleyitu yili yakupikanika ligongo Mlungu akusasaka kuti ŵandu aŵalanjeje maloŵe gakwe soni kugapikanichisya. Myoyo nganaŵa akundile kuti ŵandu achenje yayili m’Baibulo. dYesaya 40:8.

 Ligongo chichi Baibulo ajigopolele m’yiŵecheto yejinji?

 Ŵandu ŵajinji masiku agano ŵangakombola yiŵecheto yandanda yaŵayikamulichisye masengo pakulemba Baibulo. Nambope m’Baibulo mwana “ngani syambone ” syakuti ŵandu “ŵakutyochela mu chilambo chilichose, mbumba jilijose, [soni] chiŵecheto chilichose” asimanyilile. (Chiwunukuko 14:6) Paligongo lyeleli, Baibulo aŵele ali mkujigopolela ni chakulinga chakuti ŵandu aŵalanjeje soni kupikana maloŵe ga Mlungu m’chiŵecheto chawo.

 Pakugopolela Baibulo akusakuya matala gatatu aga:

  •   Naga yakomboleka akusagopolela mwakuya liloŵe ni liloŵe.

  •   Kugopolela mfundo ja palilembalyo pakamulichisya masengo maloŵe gagakupeleka ngopolelo ja liloŵe lya m’chiŵecheto chandanda cha lilembalyo.

  •   Kulongosola mnope yayili palilembalyo ni chakulinga chakuti yikasawusyaga kuŵalanga. Ndaŵi sine kugopolela pakamulichisya masengo litala lyeleli kukusatendekasya kuti ŵandu akapikana mfundo jisyesyene jakujisala palilembalyo.

 Baibulo jegopolele chenene jikusaŵa kuti ŵagopolelawo nganachenga utenga wawuli m’Baibulo. Jemanjaji akusatenda yeleyi mwakugopolela liloŵe ni liloŵe kwineku ali mkulolechesya kuti akukamulichisya masengo maloŵe gakuŵecheta ŵandu pandaŵijo. e

 Ana ŵani ŵaŵasagwile ngani syakuti silembedwe m’Baibulo?

 Pakuŵa Baibulo jatyochele kwa Mlungu, jwalakwe ni juŵasagwile ngani syakuti silembedwe. Chandanda jwalakwe “ŵapeleche maloŵe gakwe geswela” ku mtundu wa Isalayeli. Jemanjaji ni ŵaŵagasunjile chenene Malemba ga Chihebeli.—Aloma 3:2.

 Ana pana mabuku gane gele ngagakusasimanikwa m’Baibulo?

 Iyayi. Baibulo jili jekwanile mwamti pangali mabuku gane gele “ngagakusasimanikwamo.” Ŵandu ŵane mpaka aŵecheteje kuti mabuku gane gakala mnope gele ŵandu ŵagasunjile kwa yaka yejinji gali mbali ja Baibulo. f Nambope, m’Baibulo mwana utenga wakulondola soni uli usyesyene. (2 Timoteyo 1:13) Mwakamulana ni yeleyi, mabuku gosope ga m’Baibulo galembedwe mwakulongoleledwa ni Mlungu soni ngani syakwe sili syakamulana. Nambope pana mabuku gane gakalakala gele ngagakusasimanikwa m’Baibulo. Yeleyi yili myoyo ligongo lyakuti mabukugo nganigalembedwa mwakulongoleledwa ni Mlungu. g

 Ana mpaka apate chamti uli malemba ga m’Baibulo?

  Ndandanda ja Mabuku ga M’Baibulo

a Kuti amanyilile ndandanda ja mabuku gosope ga m’Baibulo, ŵandu ŵaŵalembile soni ndaŵi jiŵalembele, alole pa mtwe wakuti, “Mabuku ga mu Baibulo.”

b Mbali jamnono ja Baibulo jalembedwe mu chiŵecheto cha Chialamu chachikusalandana ni Chihebeli.

c Ŵakuŵalanga Baibulo ŵajinji akusanonyela kugakolanga kuti “Malemba ga Chihebeli” soni “Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu.” Yeleyi yikusakamuchisya kuti akakolaga nganisyo syakuti “malangano gakala” galesile kukamula masengo soni kuti “malangano gasambano” gajinjile mmalo mwakwe.

e Ŵandu ŵajinji akusasangalala kuŵalanga Baibulo ja Chilambo Chasambano ja Malemba Geswela ligongo lyakuti ŵajigopolele mwakulondola soni jangasawusya kuŵalanga. Aŵalanje ngani jakuti “Kodi Baibulo la Dziko Latsopano Linamasuliridwa Molondola?

f Mabuku gelega akusagakolanga kuti Apocrypha. Mwakamulana ni buku ja Encyclopædia Britannica, “yikulosya kuti [maloŵe gakuti Apocrypha] gakusasala ya mabuku gele nganigaŵa mbali ja Malemba geswela.” Myoyo mabuku gelega ngagakusasosekwa kuŵa pandandanda ja mabuku ga m’Baibulo.