BAIBULO JA CHILAMBO CHASAMBANO JA MALEMBA GESWELA ( JELINGANYESONI MU 2013)

Yayatendekwe Kuti Baibulo Jisimanikwe Mpaka Lelojino

Chiyao
Yayatendekwe Kuti Baibulo Jisimanikwe Mpaka Lelojino
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt pp. 2622-2626

A3

Yayatendekwe Kuti Baibulo Jisimanikwe Mpaka Lelojino

Mlungu ni jwali Msyene Baibulo soni ni Juŵajilembile, nambosoni jwalakwejo ni Juŵajikulupwisye. Jwalakwe ni juŵatendekasisye kuti maloŵe gakuyichisyaga galembedwe:

“Maloŵe ga Mlungu jwetu gachitamape mpaka kalakala.”Yesaya 40:8.

Yeleyitu yili yisyene, atamose kuti nganitukola mipukutu jandanda ja Malemba ga Chihebeli soni Chialamu a kapenasoni Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu gagapalipe mpaka lelojino. Sambano, ana mpaka tumanyilile uli kuti maloŵe gagali m’Baibulo apanopano gali gakulandana ni gagaliji m’mipukutu jandanda jajasalilidwe ni Mlungu?

ŴAKOPELA MALEMBA ŴAGAKULUPWISYE MALOŴE GA MLUNGU

Pakwamba ya Malemba ga Chihebeli, tukupata kwanga kwa chiwusyo chila kutyochela pa lilamusi lyaŵatamilikasisye Mlungu lyakuti ŵandu akopeleje Malemba. b Mwachisyasyo, Yehofa ŵagalamwile mamwenye ga ku Isalayeli kuti gakopeleje buku jawojawope ja Chilamusi. (Detulonomo 17:18) Konjechesya pelepa, Mlungu ŵapele Alefi udindo wakulolechesya kuti chilamusi chikusamalidwa soni kuti ŵajiganyeje ŵandu Chilamusicho. (Detulonomo 31:26; Nehemiya 8:7) Ayuda ali apite ku ukapolo ku Babulo, ŵatamilikasisye gulu ja ŵandu ŵakopela Chilamusi kapena kuti alembi, (Asofelimu). (Esala 7:6, maloŵe gamwiŵanda) Pali papite ndaŵi alembi ŵeleŵa ŵakopele mabuku gejinji kutyochela pa mabuku 39 ga Malemba ga Chihebeli.

Kwa yaka yejinji alembi aŵele ali mkukopela mabukuga mwakusamala mnope. M’yaka ya m’ma 500 C.E mpaka 1500 C.E, gulu ja alembi ŵa Chiyuda ŵakolanjidwa kuti Amasoleti ŵapitilisye kukamula masengo gakopelaga. Mpukutu wakala mnope wa mtundu wa Amasoleti uli wa Leningrad Codex wawalembedwe mu 1008 kapena mu 1009 C.E. Nambope, pakatikati pa yaka ya m’ma 1900, mipukutu jine ja Baibulo jakwana 220 kapena tumbali twakwe twasimanikwe pasikati pa mipukutu ja ku Nyasa Jewe. Mwakulekangana ni mpukutu wa Leningrad Codex, mipukutu jeleji jaliji jili jitemi kwa yaka yakupunda 1,000. Paŵalandenye mipukutu ja ku Nyasa Jewe ni mpukutu ja Leningrad Codex ŵapatile mfundo jinejakwe jakusosekwa mnope. Mfundo jakwe jaliji jakuti, utenga wa m’mipukutuji waliji wakulandana atamose kuti jalekanganaga yine ni yine pa maloŵe.

Nambi uli pakwamba ya mabuku 27 ga Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu? Mabuku gelega galembedwe ni ŵane mwa ŵandumetume ŵa Yesu soni ŵane mwa ŵakulijiganya ŵakwe ŵandanda. Pakujigalila yaŵatendaga alembi ŵa Chiyuda, nombenawo Aklistu ŵandandaŵa ŵakopelaga mabukuga. (Akolose 4:16) Atamose kuti mwenye jwa Chiloma lina lyakwe Diocletian soni ŵandu ŵane ŵasakaga konanga mabuku gosope gandanda ga Chiklistu, masausande gejinji ga mipukutu soni tumbali twakwe tukusimanikwape mpaka lelojino.

Mabuku ga Chiklistuga gaŵele gali mkugopoleledwasoni m’yiŵecheto yakulekanganalekangana. Mabaibulo gandanda gagopoleledwe m’yiŵecheto yandanda mpela ayi: Chiameniya, Chikopoti, Chiitiyopiya, Chijojiya, Chilatini soni Chisiliya.

KUTAMILIKASYA DONGOSOLO JAGOPOLELA MALEMBA GA CHIHEBELI SONI GA CHIGILIKI

Ngaŵa kuti mipukutu josope jakala ja Baibulo jikusalandana pa maloŵe gaŵakamulichisye masengo. Sambano ana mpaka tumanyilile chamtuli utenga wawaliji m’mipukutu jandanda?

Ngani jeleji mpaka tujilandanye ni mtichala juŵasalile ŵanache ŵa sukulu ŵakwana 100 kuti akopele ngani jinejakwe ja m’buku. Atamose ngani jisyesyenejo jili jijasiche, yakopele ŵanache 100 yila mpaka yisale muwaŵelele utenga usyesyene wawaliji mu ngani jandandajo. Yisyene kuti jwalijose mpaka alemwesye panepakwe, nambo nganiyiŵa yikomboleche kuti ŵanache wosopewo alemwesye mwakulandana. Mwakulandana ni yeleyi, ŵalijiganye ya Baibulo paŵalandenye masausande ga tumbali twa mipukutu twandanda tuŵapatile, ŵakombolaga kumanyilila yaŵasokonasisye ŵakulemba soni muwaŵelele utenga wandanda.

“Pangali yakulemba yine yakala yaŵayikopele chenene kupunda miputuku ja Malemba ga Chihebeli”

Sambano ana mpaka tusimichisye chamtuli kuti utenga wandanda wa m’Baibulo uli wakulandana ni watukwete masiku agano? Pakwamba ya Malemba ga Chihebeli, jwamlijiganye jwine lina lyakwe William H. Green jwatite, “Pangali yakulemba yine yakala yaŵayikopele chenene kupunda miputuku ja Malemba ga Chihebeli.” Pakwamba ya Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu, kapena gagakusakolanjidwa kuti Malangano Gasambano, jwamlijiganye ya Baibulo jwine lina lyakwe F. F. Bruce jwalembile kuti, “Maumboni gagakusalosya kuti Malangano Gasambano gakopeledwe chenene mnope gali gejinji kupunda maumboni ga yakulemba ya ŵandu ŵakumanyika mnope, mwamti pangali mundu jwalijose jwampaka akayichile yakulemba yeleyi.” Jwalakwe jwaŵechetesoni kuti, “Yikaŵe kuti mabuku ga Malangano Gasambano gali mabuku wamba pangali jwakakayichile yakuti gakusasala yisyene.”

Chaputala 40 cha buku ja Yesaya chachikusasimanikwa m’mipukutu ja ku Nyasa Jewe. (wa m’ma 125 mpaka 100 B.C.E.)

Pakulandanichisya ni mipukutu ja Chihebeli jakala jajaliji jili jitemi kwa yaka 1,000, ŵapatile kuti yindu yayalekanganaga yaliji yamwanamwana mwamti yejinji yaliji kalembe ka maloŵe basi

Chaputala 40 cha buku ja Yesaya chachikusasimanikwa mu mpukutu wa Aleppo Codex. Welewu uli mpukutu wa Chihebeli wakusosekwa mnope wa Amasoleti wa m’ma 930 C.E.

Malemba ga Chihebeli: Baibulo ja Chilambo Chasambano ja Malemba ga Chihebeli (1953-1960) ŵajigopolele kutyochela ku Baibulo ja Biblia Hebraica jiŵalembile Rudolf Kittel. Kutandila pandaŵijo, Mabaibulo gane ga Chihebeli gelinganyesoni mpela ja Biblia Hebraica Stuttgartensia soni ja Biblia Hebraica Quinta, apwatichemo yindu yine yawungunyisye pangakaŵapa kutyochela m’mipukutu ja ku Nyasa Jewe soni m’mipukutu jine jakala. Paŵalinganyagasoni Mabaibulo gelega, malemba gakwe ŵajigele mu mpukutu wa Leningrad Codex nambo maloŵe gamwiŵanda ga m’Mabaibuloga gakulandana ni maloŵe gaŵagakamulichisye masengo m’mabuku gane mpela ga Pentatuke ja Chisamaliya, mipukutu ja ku Nyasa Jewe, Baibulo ja Chigiliki ja Septuagint, ma Targums ga Chialamu, Baibulo ja Chilatini ja Vulgate, soni Baibulo ja Chisiliya ja Peshitta. Paŵalinganyagasoni Baibulo ja Chilambo Chasambanoji ŵakamulichisyagasoni masengo Baibulo ja Biblia Hebraica Stuttgartensia soni ja Biblia Hebraica Quinta.

Malemba ga Chigiliki: Chakumbesi kwa yaka ya m’ma 1800 jwamlijiganye Baibulo jwine lina lyakwe B. F. Westcott soni F.J.A. Hort ŵalandanyaga yayaliji m’mipukutu ja Baibulo jajapali pandaŵijo soni yayaliji mu tumbali twa mipukutu paŵalembaga Malemba gakusosekwa mnope ga Chigiliki, mwamti ŵayiweni kuti Malemba gakwe galiji gakulandana mnope ni Malemba gandanda. Cha m’ma 1900 Komiti Jagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano jakamulichisye masengo Baibulo ja Chigiliki jeleji pagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano. Jemanjaji ŵakamulichisyesoni masengo mipukutu jandanda jakupanganya ni milulu jele jikuwoneka kuti jili ja yaka ya m’ma 100 soni 200 C.E. Kutandila pandaŵi jelejo paŵele pali mkusimanikwa mipukutu jejinji jakupanganya ni milulu. Kupwatika pelepa Mabaibulo gane mpela ja Nestle, ja Aland soni ja United Bible Societies gakusalosya yapatile ŵakulijiganya Baibulo pamkaŵapa. Yindu yine yapatile ŵakulijiganyaŵa ŵayikamulichisye masengo pagopolela Baibulo ajino.

Mwakamulana ni yakulemba yeleyi, yikuwoneka kuti ndime sine syasikusasimanikwa m’Mabaibulo gakala ga Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu mpela ja King James Version, sili syakwamba konjechesya soni nganisiŵa mbali ja Malemba gakusalilidwa. Ŵakopela Malemba ŵane ni ŵaŵajonjechesye ndimesi. Nambope, pakuŵa masengo gakugaŵa machaputala soni ndime sya m’Baibulo galiji gali gatendekwe kala mu yaka ya m’ma 1500 soni ŵandu ŵaliji ali ayijitichisye, kutyosya ndime syakonjechesyasi kutendekasisye kuti m’Mabaibulo gane yiwonecheje mpela ŵagulwiche ndime sine. Ndime syakwe sili Mateyu 17:21; 18:11; 23:14; Maliko 7:16; 9:44, 46; 11:26; 15:28; Luka 17:36; 23:17; Yohane 5:4; Masengo 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; soni Aloma 16:24. Mu Baibulo ajino, m’malo gosope mumwaliji ndime syakonjechesyasyo tuŵisilemo maloŵe gamwiŵanda gakulondesya yayatutendekasisye kutyosya ndimesyo.

Pakwamba ya maloŵe gakumalisya gelewu gagali pa Maliko 16 (ndime 9-20), soni maloŵe gakumalisya gejipi gagali pa Maliko 16, nambosoni maloŵe gagakusimanikwa pa Yohane 7:53–8:11, maumboni gakusalosya kuti m’mipukutu jandanda mwaliji mwangali maloŵe gelega. Myoyo, mu Baibulo ajino ŵatyosisye maloŵe gakuwoneka mpela gasyesyenega nambo gali gaunami. c

Mu Baibulo ajino, tuchenjile maloŵe gane kuti gakamulane ni yakusayijitichisya ŵalijiganye ya Baibulo kuti ni yayili yakulandana ni yayaliji m’Malemba gandanda. Mwachisyasyo, Pa Mateyu 7:13 mu mipukutu jine tukusapata maloŵe gakuti “Mjinjile pa mlango wakanganika, ligongo mlango wekulungwa soni msewu welanguche ukwawula ku chonasiko.” Mabaibulo ga Chilambo Chasambano gamunyumamu, maloŵe gakuti “mlango” mwaliji mwangali mu ndime jeleji. Nambope, panyuma pa kuwungunya m’mipukutuji yasimanikwe kuti maloŵe gakuti “mlango” gapali m’Malemba gandanda. Myoyo maloŵega ŵagapwatiche mu Baibulo ajino. Panasoni malo gane gejinji gagalinganyidwe m’litala lyakulandana ni lyeleli. Nambope yindu yayilinganyidwe yili yamwana mwamti nganiyichenga utenga wa m’Maloŵe ga Mlungu.

Mpukutu wa milulu wa lilemba lya 2 Akolinto 4:13–5:4 wa m’ma 200 C.E.

a Mungani ajino tugambeje kugasala kuti Malemba ga Chihebeli.

b Ligongo limo lyalyatendekasisye kuti akopeleje Malemba lyaliji lyakuti Malembaga ŵagalembaga pa yindu yangakaŵa konasika.

c Maumboni gane gagakusalosya kuti maloŵe ga mu ndime syelesi gali gaunami, gakusimanikwa m’maloŵe gamwiŵanda ga mu Baibulo ja Chisungu ja Chilambo Chasambano ja Malemba Geswela jakola malifalensi jajakopweche mu 1984.