BAIBULO JA CHILAMBO CHASAMBANO JA MALEMBA GESWELA ( JELINGANYESONI MU 2013)

Yayili mu Baibulo ja Chilambo Chasambano ja 2013

Chiyao
Yayili mu Baibulo ja Chilambo Chasambano ja 2013
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt pp. 2618-2621

 A2

Yindu Yayili mu Baibuloji

Baibulo ja Chilambo Chasambano ja Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu jakopweche mu Chisungu mu 1950. Nambo Baibulo ja Chilambo Chasambano ja Malemba Geswela josope jakopweche mu 1961. Kutandila pandaŵiji, mamiliyoni gejinji ga ŵandu gaŵalasile Baibuloji mu yiŵecheto yakupunda 310. Jemanjaji aŵele ali mkupindula kutyochela m’Baibulo jangasawusya kuŵalangaji soni jakusala yisyesyene ja Malemba Geswela jegopolele kutyochela mu yiŵecheto yandanda.

Nambope, mu yaka 50 yipiteyi, yiŵecheto yichenjile. Myoyo, Komiti Jagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano jayiweni kuti pakusosekwa kutendapo kandu mwakamulana ni kuchengaku ni chakulinga chakuti ŵayicheje pamtima ŵandu ŵakusaŵalanga Baibulo masiku agano. Pa ligongo lyeleli, ŵachenjile maloŵe gejinji soni kalembe ka maloŵe mu Baibuloji. Nambo paŵatendaga yeleyi ŵaganichisyaga yindu yakuyichisyayi:

  • Kamulichisya masengo maloŵe gakuŵecheta ŵandu masiku agano soni gampaka agapikane mwangasawusya. Mwachisyasyo, maloŵe ga Chisungu gaŵagakamulichisyaga masengo pandanda pakusala ya “kuwusimana mtima” gapelekaga ngopolelo jakuti “mundu akulaga kwa ndaŵi jelewu.” Nambo apano ŵachenjile mwamti akukamulichisya masengo maloŵe gakuŵajilwa gakusala ya “kuwusimana mtima.” (Agalatiya 5:22) Maloŵe ga Chisungu gandanda gakusala ya “mundu jwangaŵecheta” gapikanikaga gachikala mnope nambo sambano akukamulichisya masengo maloŵe gangasawusya kugapikana. (Mateyu 9:32, 33) Maloŵe gakuti “jwamkongwe jwakwendajenda” ŵagachenjile ni kulembaga kuti “lihule.” (Genesesi 38:15) Mu Baibulo ja Chisungu, ŵachenjile maloŵe gachikala gaŵagakamulichisyaga masengo pagopolela maloŵe gakuti “chikululu.” Maloŵe gakuti “ndamo jakulilechelela” ŵagachenjile ni kulembaga kuti “ndamo jakulijasilila.” Nambosoni maloŵe gakuti “yindimba yamasegwe” ŵagagopolele kuti “mapwando gangalondeka.” (Agalatiya 5:19-21) Maloŵe gakuti “ndaŵi jangali mbesi” ŵagachenjile ni kugalembaga kuti “mpaka kalakala” kapena kuti “m’masiku gakala mnope,” kuti yikamulane ni ngani jajili pamalopo.—Genesesi 3:22; Ekisodo 31:16; Salimo 90:2; Jwakulalichila 1:4; Mika 5:2.

    Maloŵe ga Chihebeli soni Chigiliki chakala gaŵagagopolele kuti “mbeju” mpaka gagopolele ya mbeju ja chakumela soni ŵanache ŵa mundu kapena yisukulu yakwe kapenasoni ulume. Ligongo lyakuti apanopano ŵandu ŵanganonyela kamulichisya masengo maloŵe gakuti “mbeju” pakusala ya ŵandu, maloŵega ŵagachenjile ni kuŵika gane gakuti gakamulane ni yakusaka kusala munganijo. (Genesesi 1:11; 22:17; 48:4; Mateyu 22:24; Yohane 8:37) Ndaŵi syejinji, maloŵe gakuti “ŵanache” apano akugakamulichisya masengo pakusala yachachitenda Mlungu, yaŵayisasile mumgunda wa Edeni, yayili pa Genesesi 3:15.

    Maloŵe ga Chisungu gaŵagakamulichisye masengo pandanda pakwamba yaŵatite pakumkomela Yesu pachitela, galosyaga ya litala lyakala lyaŵakamulichisyaga masengo pakumwulaga mundu mwakumpowola pasikati ni chitela chesongoche. Nambo pakuŵa Yesu nganamwulaga mu litala lyeleli, ŵalesile kukamulichisya masengo maloŵega mwamti sambano akukamulichisya masengo maloŵe gakuti “kumkomela pachitela.”—Mateyu 20:19; 27:31, 35.

  • Kulondesya maloŵe gane ga m’Baibulo. Maloŵe gane ga Chisungu gaŵagakamulichisye masengo mu Baibulo ja Chilambo Chasambano jakala gasosekwaga kugalondesya ni chakulinga chakuti gapikanicheje chenene. Mwachisyasyo, maloŵe ga Chihebeli gakuti “Sheol” soni ga Chigiliki gakuti “Hades” akusagakamulichisya masengo m’Baibulo pakusala ya malembe ga ŵandu wosope. Maloŵe gelega nganigaŵa gakumanyika kwa ŵandu ŵajinji. Nambosoni, maloŵe gakuti “Hades” gakwete ngopolelo siŵili mwakamulana ni yikulupi ya Agiliki. Myoyo ŵalesile kukamulichisya masengo maloŵe gelega. Mmalomwakwe ŵakamulichisye masengo maloŵe gakuti “Malembe” ligongo yeleyi ni yaŵagopolelaga ŵakulemba Baibulo pa maloŵega.Nambope maloŵe gakuti “Sheol” soni “Hades” ŵagaŵisile m’maloŵe gamwiŵanda.—Salimo 16:10; Masengo 2:27.

    Mu Mabaibulo ga Chisungu ga munyumamu, maloŵe ga Chihebeli gakuti neʹphesh soni ga Chigiliki gakuti psy·kheʹ ŵagagopolelaga kuti “msimu.” Pakuŵa ŵandu ŵajinji akusakulupilila yakulekanganalekangana pakwamba ya ngopolelo ja maloŵe gakuti “msimu,” myoyo kugagopolela maloŵega m’litala lyeleli kwatendekasyaga ŵandu kuti akululupilileje yakulemwecheka. Mwakamulana ni mwajikwendela ngani, maloŵega mpaka gajimile (1) mundu, (2) umi wa mundu, (3) chindu chaumi, (4) yakumbila ya mundu kapena ndaŵi sine mpaka gajimile (5) ŵandu ŵawe. Pakuŵa kukamulichisya masengo maloŵe gakuti “msimu” nganikuŵa kwakumanyika mnope mu Chisungu, myoyo ŵagopolela Baibulo ŵayiweni kuti kuli chenene kugopolela maloŵega mwakamulana ni ngani jakujilondesyajo, soni ŵajonjechesyaga maloŵe gamwiŵanda gakuti, “Kapena kuti ‘msimu.’” (Mwachisyasyo, alole pa Genesesi 1:20; 2:7; Lefitiko 19:28; Salimo 3:2; Misyungu 16:26; Mateyu 6:25.) Nambope, m’malo gane gagalembedwe mwandakatulo kapena gagali gakumanyika mnope ŵalilesile liloŵe lyakuti “msimu” mu ndime ni kuŵika maloŵe gamwiŵanda gakwalanjila ŵandu kumbali jakuti “Kugopolela kwa Maloŵe,” soni pane ŵagambile kuŵika mwiŵanda kagopolele kane ka maloŵego.—Detulonomo 6:5; Salimo 131:2; Misyungu 2:10; Mateyu 22:37.

    Yakulandana ni yeleyi ni yiŵatesilesoni pa maloŵe gakuti “mbyo.” Maloŵega ŵagalesile mu ndime naga gakwimila mbyo jisyesyenejo. Nambo naga gakwimila yindu yineyakwe, mpela mwayiŵelele pa Salimo 7:9 soni 26:2 nambosoni pa Chiwunukuko 2:23, mu ndime ŵagopolele kuti, “nganisyo sya pasi pamtima” kapena kuti “nganisyo syamkati mnope” ni kuŵika maloŵe gasyesyenego mwiŵanda.

    Mpela mwayiŵelele mu Chihebeli soni mu Chigiliki pa maloŵe gakuti “mtima,” nombenako ku Chisungu gakwete ngopolele siŵili, mwamti mpaka gajimile mtima usyesyene kapena wakuwanichisya. Myoyo pagopolela maloŵega, ŵagalekaga mu ndime. Nambope, m’malo gamnono gele maloŵega nganigalosyaga ngopolelo jakwe jisyesyene, ŵagambaga kupagopolanya. Mwachisyasyo, m’buku ja Misyungu mwana maloŵe gakuti “jwakulaga mumtima” gele apano ŵagagopolele kuti “jwangali lunda,” ni kuŵika maloŵe gakuti jwakulaga mumtimago mwiŵanda. (Misyungu 6:32; 7:7) Yeleyi ni yaŵatesilesoni pa maloŵe gakuti, “mawuta,” “mnowu,” soni “msengo,” mwakamualana ni mwajikwendela ngani. (Genesesi 45:18; Jwakulalichila 5:6; Yobu 16:15) Gane mwa maloŵe gelega akugalondesya pa mbali jakuti “Kugopolela kwa Maloŵe.”

  • Jangasawusya kujiŵalanga. Mu Baibulo jakala ja Chisungu ja Chilambo Chasambano, ŵakamulichisyaga masengo maloŵe gane gakonjechesya pakulosya kuti nganijo jikupitilila kapena pakusaka kugombelechesya. Mwachisyasyo, pakulosya kuti nganijo jikupitilila ŵakamulichisyaga masengo maloŵe mpela “yatandite,” “yapitilisye,” “yaŵele” soni gane gakulandana nago. Pakusaka kugombelechesya ngani jinejakwe ŵakamulichisyaga masengo maloŵe mpela “nditu,” “yisyene” soni gane gakulandana nago. Yeleyi yatendekasisye kuti maloŵe mpela gelega gatupe mnope m’Baibuloji. Nambo m’Baibulo jelinganyesoni ja Chisungu nganakamulichisya masengo mnope maloŵe mpela gelega, ŵagalekaga naga pamalopo pana magongo gakupikanika gakulosya kuti nganijo jikupitilila. (Genesesi 3:9; 34:1; Misyungu 2:4) Nambope maloŵe gejinji ŵagatyosisye naga ngakusaka mnope kugombelechesya kapena kulosya kuti nganijo jikupitilila. Ŵatesile yeleyi kuti Baibuloji jiŵe jangasawusya kujiŵalanga.

  • Kupeleka ngopolelo jakuŵajilwa pakulosya kuti chinducho chili chelume kapena chekongwe. Mu Chihebeli soni mu Chigiliki, mwana mena gakulosya naga chinducho chili chelume kapena chekongwe. Soni Chigiliki chikwete mena gane gele gangalosya naga chinducho chili chelume kapena chekongwe. Nambo ndaŵi sine kusala maloŵe gakulosya kuti chinducho chili chelume kapena chekongwe pakuya chiŵecheto chandandachi mpaka kusokonasye ngopolelo jakwe jisyesyene. Mu Chihebeli soni mu Chigiliki pakusala ya winji wa ŵandu akusakamulichisya masengo maloŵe gakusala ya achalume. Nambope maloŵe mpela gelega mpaka gajimilesoni pakulondesya ya achakongwe soni achalume. Mwachisyasyo, atamose kuti maloŵe gakuti “ŵanache ŵa Isalayeli” gakusasala ya ŵanache ŵachalume 12 ŵa Yakobo, nambo ndaŵi syejinji maloŵega gakusasala ya mtundu wosope wa Ayisalayeli, kupwatika achalume soni achakongwe. (Genesesi 46:5; Ekisodo 35:29) Myoyo m’Baibulo ajino maloŵega m’malo gejinji akugagopolela kuti “Ayisalayeli” pakusaka kulosya kuti akwamba ya mtundu wosope. Mwakulandana ni yeleyi, maloŵe gakuti “mwanache jwamlume jwangali babagwe” agagopolele kuti “mwanache jwangali babagwe” kapena “mwanache jwamasije” pakulosya kuti mpaka aŵe mnyamata kapena msikana. Nambope, pakusala ya Mlungu soni Yesu, Baibulo jikusakamulichisya masengo maloŵe gakulosya mpela kuti ali achalume, soni jikusatenda yeleyi pajikusala ya malayika soni yiŵanda. Atamose yili myoyo, pangali magongo gakwatendekasya ŵane kukamulichisya masengo maloŵe gangalosya naga chili chelume kapena chekongwe mpela mwakusatendela m’Mabaibulo gane.

  • Kutyosya chilembo chekulungwa pa maloŵe gakwimila ŵandu ŵajinji. Mu Baibulo jakala ja Chisungu ŵatandaga ni chilembo chekulungwa pa maloŵe gakwimila lina naga akusala ya ŵandu ŵajinji. Nambo m’Baibulo jelinganyesoni ja Chisungu nganatenda yeleyi, mwamti ŵandu ŵane naga akusaka kumanyilila yeleyi mpaka alole Baibulo jandanda ja Chisungu.

    Malemba gosope m’Baibuloji twagagopolele mwakusamala mnope panyuma pakupopela, soni twatesile yeleyi tuli mkugachimbichisya masengo gaŵakamwile ŵa Komiti Jagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano.

Yindu yine yayili mu Baibuloji:

Mu Baibulo ajino mwanasoni maloŵe gamwiŵanda. Maloŵe gamwiŵandaga gali m’magulu aga:

  • “Kapena kuti” Maloŵega gakusasala ya kagopolele kane ka maloŵe ga mu ndime mwakamulana ni mwagaŵelele mu Chihebeli, Chialamu kapena mu Chigiliki.—Genesesi 1:2, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “machili ga Mlungu”; Salimo 1:2, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “kugaganichisyaga.”

  • “Kagopolele kanesoni” Keleka kali kagopolele kane ka maloŵe nambo kakusala ngopolelo jine jakulekangana ni maloŵe gagali mundime.—Genesesi 21:6, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “chasangalale ni une”; Sekaliya 14:21, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “Kanani.”

  • “Mu Chihebeli ŵatiga” Keleka kali kagopolele ka maloŵe pakuya mwajiŵelele ngopolelo jakwe mu Chihebeli, mu Chigiliki kapenasoni mu Chialamu.—Genesesi 2:1, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “yosope yayili mwelemo”; Detulonomo 5:13, pana maloŵe gamwiŵanda pa maloŵe gakuti “m’misinda jenu.”

  • Kulondesya maloŵe Kagopolele ka Mena (Genesesi 3:17, “Adamu”; Ekisodo 15:23, “Maka”); kulondesya ya usito wa yindu soni milingo (Genesesi 6:15, “mkono”); liloŵe lyakwimila lina (Genesesi 38:5, “Jwalakwe”); mfundo syakamuchisya syasili pa mbali jakuti “Yakumbesi” soni jakuti “Kugopolela kwa Maloŵe.”—Genesesi 37:35, “Malembe”; Mateyu 5:22, “Gehena.”

Mbali jajili kundanda ja mtwe wakuti “Ana M’Baibulo Mwana Ngani Syamtuli?” jikusalondesya ya yijiganyo yandanda yayikusimanikwa m’Baibulo. Mbali jakumbesi jikwete “Mabuku ga mu Baibulo,” “Maloŵe ga mu Baibulo Gakamuchisya Kupata Lilemba,” soni “Kugopolela kwa Maloŵe ga mu Baibulo.” Mbali ja Kugopolela kwa Maloŵe jikusakamuchisya ŵakuŵalanga kupikanichisya mwagakukamulila masengo m’Baibulo maloŵe gagasagwile kuti agalondesye. Mbali ja Yakumbesi A jikwete tumbali atu: “Yindu Yaŵakuyiye Pagopolela Baibulo,” “ Yindu Yayili mu Baibuloji,” “Yayatendekwe Kuti Baibulo Jisimanikwe Mpaka Lelojino,” “Lina lya Mlungu M’Malemba ga Chihebeli,” “Lina lya Mlungu M’Malemba ga Chigiliki,” “Chati: Ŵakulochesya soni Mamwenye ga ku Yuda ni ku Isalayeli,” soni kambali kakuti “Yindu Yekulungwakulungwa Yiŵatesile Yesu Ali Pachilambopa.” Mbali ja Yakumbesi B jikwete mapu, machati, soni mbali sine syakamuchisya pakulijiganya Baibulo.

Kundanda kwa buku jilijose ja m’Baibulo, jikutanda ni kulondesya kaje ngani syasili m’bukujo yimpepe ni ndime syasikwete nganisyo. Yeleyi yili yakamuchisya kuti jwakuŵalanga akoleje kaje chiwulili chosope cha ngani sya m’bukujo. Pasikati pa peji jilijose pana malo gakola malemba gakulanjila ku malemba gane gagali gakulandana ni ngani syasili pelepo.