BAIBULO JA CHILAMBO CHASAMBANO JA MALEMBA GESWELA ( JELINGANYESONI MU 2013)

Lina lya Mlungu mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu

Chiyao
Lina lya Mlungu mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt pp. 2632-2639

A5

Lina lya Mlungu mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu

Ŵalijiganye ya Baibulo akusajitichisya kuti lina lya Mlungu lyakusalilemba ni yilembo yakwana mcheche yakwimila linali (יהוה), likusasimanikwa kwa maulendo chiŵandika 7,000 mu Malemba ga Chihebeli gandanda. Nambope ŵandu ŵajinji akusakayichila naga linali lyasimanikwaga m’Malemba gandanda ga Chigiliki ga Chiklistu. Pa ligongo lyeleli ŵajinji ŵakusagopolela Mabaibulo ga Chisungu masiku agano ŵangakamulichisya masengo lina lya Yehofa mu Malangano Gasambano. Atamose pakugopolela maloŵe gaŵagajigele m’Malemba ga Chihebeli gakola yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu, ŵagopolela ŵajinji akusakamulichisya masengo lina lyakuti “Ambuje” mmalo mwa lina lisyesyene lya Mlungu.

Nambo ŵagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano ŵangatenda nawo yakusatenda ŵandu ŵajinjiyi. Mu Baibuloji ŵakamulichisye masengo lina lyakuti Yehofa kwa maulendo gakwana 237, mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Ŵagopolelaŵa ŵatesile yeleyi pakuganichisya mfundo siŵili syakusosekwa mnope asi: (1) Mipukutu ja Chigiliki jatukwete masiku agano nganijiŵa jandanda. Mipukutu masausande jajipali masiku agano ŵajikopele pali pamasile yaka 200 chilembele mipukutu jandanda. (2) Pandaŵi jelejo ŵaŵakopelaga mipukutu, ŵachenganyisye yilembo yakwimila lina lya Mlungu ni kuŵikaga maloŵe ga Chigiliki gakuti Kyʹri·os, gagakusagopolela kuti “Ambuje.” Kombolekasoni kuti jemanjaji ŵakopelaga kutyochela ku mipukutu jele ŵane ŵaliji ali atyosisye kala linali.

Komiti Jagopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano jayiweni kuti pana umboni wamachili wakuti yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu yasimanikwaga mu mipukutu jandanda ja Chigiliki. Jemanjaji ŵatesile yeleyi pakujigalila maumboni gakuyichisyaga:

  • Mipukutu ja Chihebeli jajapali mundaŵi ja Yesu soni ŵandumetume ŵakwe jakwete yilembo mcheche yakwimila lina lya Yehofa. Kalakala ŵandu ŵane ŵasisyaga mfundo jeleji. Nambo pakuŵa sambano mipukutu ja Malemba ga Chihebeli ja mu yaka 100 yandanda jasimanikwe chiŵandika ni ku Qumran, ŵandu nganakolasoni ligongo lyakanila mfundo jeleji.

  • Mundaŵi ja Yesu soni ŵandumetume ŵakwe yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu yasimanikwaga mu mipukutu ja Chigiliki jaŵajigopolele kutyochela ku Malemba ga Chihebeli. Kwa yaka mahandiledi gejinji ŵalijiganye ŵaganisyaga kuti yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu nganiyisimanikwaga m’mipukutu ja Baibulo ja Chigiliki ja Septuagint jiŵajigopolele kutyochela mu Malemba ga Chihebeli. Kaneko, chamkati mwa yaka ya mʼma 1900, ŵalijiganye ŵapatile tumbali twa mipukutu twakala mnope twa Baibulo ja Chigiliki ja Septuagint twatwapali mundaŵi ja Yesu. Tumbali twa mipukutu tweletu twakwete lina lya Mlungu lyaŵalilembile m’yilembo ya Chihebeli. Myoyo mundaŵi ja Yesu, mipukutu ja Malemba ga Chigiliki jakwete lina lya Mlungu. Nambo mu yaka ya m’ma 300 C.E, mipukutu jekulungwakulungwa ja Baibulo ja Chigiliki ja Septuagint, mpela ŵa Codex Vaticanus soni ŵa Codex Sinaiticus nganijikola lina lya Mlungu kutandila ni buku ja Genesesi mpaka Malaki (m’malo mwele linalyo lyasimanikwaga mipukutu jandanda). Myoyo nganiyiŵa yakusimonjesya kuti mipukutu jiŵajisunjile kutandila ndaŵi jelejo mwangasimanikwagamo lina lya Mlungu mu Malemba ga Malangano Gasambano kapena mu mbali sine sya Malemba ga Chigiliki sya Baibulo.

    Yesu jwaŵechete mwakupikanika chenene kuti, “Une mbiche m’lina lya Atati ŵangu.” Nambosoni jwaŵechete mwakusimichisya kuti masengo gakwe gosope ŵagatendaga “m’lina lya Atati.”

  • Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu genego gakusasala kuti ndaŵi syejinji Yesu ŵakamulichisyaga masengo lina lya Mlungu soni kuti ŵalimanyikasisye kwa ŵane. (Yohane 17:6, 11, 12, 26) Yesu jwaŵechete mwakupikanika chenene kuti, “Une mbiche m’lina lya Atati ŵangu.” Nambosoni jwaŵechete mwakusimichisya kuti masengo gakwe gosope ŵagatendaga “m’lina lya Atati.”—Yohane 5:43; 10:25.

  • Pakuŵa Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu ŵagajonjechesye kuti gaŵe mbali jakusalilidwa yimpepe ni mbali ja Malemba gaswela ga Chihebeli, ungasimanikwa wa lina lya Mlungu m’Malemba ga Chigilikiga mpaka yiŵe yakusimonjesya. Mkatikati mwa yaka 100 yandanda, ndumetume Yakobo ŵasalile achakulungwakulungwa ŵa ku Yelusalemu kuti, “Sumiyoni alondesisye chenene yaŵatesile Mlungu pandanda pakugalawuchila kwa ŵandu ŵamitundu jine kuti asagule ŵandu ŵakumanyika ni lina lyakwe pasikati pa jemanjajo.” (Masengo 15:14) Yikaliji yangapikanika Yakobo kuŵecheta yeleyi yikaŵe kuti mu ndaŵi jelejo ŵandu nganamanyililaga kapena kukamulichisya masengo lina lya Mlungu.

  • Lina lya Mlungu likusawonechela mu yilembo yakwimila linali mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Pa Chiwunukuko 19:1, 3, 4, 6, mbali jine ja lina lya Mlungu jikusasimanikwa pa maloŵe gakuti “Aleluya.” Maloŵe gelega gakusatyochela ku maloŵe ga Chihebeli gagakusagopolela kuti “Amkwesye Ya.” “Ya” kali kasale kakata ka lina lyakuti Yehofa. Mena gejinji gaŵagakamulichisyaga masengo mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu gatyochele ku lina lya Mlungu. Sonitu Mabuku gejinji gakusasala kuti lina lya Yesu likusagopolela kuti “Yehofa Ali Chikulupusyo.”

  • Mabuku gandanda ga Ayuda gasakulosya kuti Aklistu ŵa Chiyuda ŵakamulichisyaga masengo lina lya Mlungu m’mabuku gawo. Pakwamba ya mabuku gaŵagajochaga pa sabata, buku jine ja malamusi jaŵamalisye kujilemba cha m’ma 300 C.E lina lyakwe Tosefta, jatite, “Mabuku ga ŵandu ŵakulalichila soni mabuku ga minim (gele ŵandu ŵaganisyaga kuti gali mabuku ga Aklistu ŵa Chiyuda) ŵagajochaga pamoto ni kugaleka papopo kuti gatiniche yimpepe ni mapeji gakwe gagakwete Lina lya Mlungu.” Buku jijiji jasasile maloŵe ga Rabbi Yosé jwa ku Galileya juŵatemi chakundanda kwa yaka ya m’ma 100 C.E. Bukuji jasasile kuti naga masikugo nganigaŵa ga sabata “mundu jwapapulaga m’mabukuga mapeji gagakwete Lina lya Mlungu [pelepa akwamba mabuku ga Chiklistu] ni kugasunga, ganego ŵagajochaga pamoto.”

  • Ŵakulijiganya ya Baibulo ŵane akusasala kuti yikuwoneka kuti lina lya Mlungu lyalyaliji m’Malemba ga Chihebeli likusasimanikwasoni m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Pasi pa mtwe wakuti “Yilembo Mcheche Yakwimila Lina Lya Mlungu mu Malangano Gasambano” m’buku jakuti The Anchor Bible Dictionary jatite, “Pana maumboni gakulosya kuti pandaŵi jandanda jaŵalembaga Malemba ga Malangano Gasambano, yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu lyakuti Yahweh yasimanikwaga m’malo gane kapena gosope m’maloŵe gaŵagajigele mu Malemba ga Malangano Gakala.” Mundu jwine jwamlijiganye lina lyakwe George Howard ŵaŵechete kuti, “Pakuŵa yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu yaliji chiŵela m’Baibulo ja Chigiliki [Septuagint] gagaliji Malemba gaŵagakamulichisyaga masengo mu chalichi chandanda, yili yakupikanika kulupilila kuti ŵaŵalembaga Malangano Gasambano paŵajigalaga maloŵe kutyochela m’Malemba gane nganatyosyaga lina lya Mlungu mu Malembago.

  • Ŵagopolela Baibulo ŵakumanyika chenene ŵakamulichisye masengo lina lya Mlungu m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Ŵane mwa ŵandu ŵeleŵa ŵatesile yeleyi kalakala Baibulo ja Chilambo Chasambano mkanijiŵe kukopoka. Mwachisyasyo, Herman Heinfetter (1863) jwagopolele Baibulo ja Translation of the New Testament .  . . From the Text of the Vatican Manuscript. Benjamin Wilson (1864) jwagopolele Baibulo ja The Emphatic Diaglott. George Barker Stevens (1898) jwagopolele Baibulo ja The Epistles of Paul in Modern English. W. G. Rutherford (1900) jwagopolele Baibulo ja St. Paul’s Epistle to the Romans. J.W.C. Wand, Bishopu jwa ku London (1946) jwagopolele Baibulo ja The New Testament Letters. Kupwatika pelepa, Baibulo jine ja Chisipanishi jaŵajigopolele kundanda kwa yaka ya m’ma 1900, jajagopoleledwe ni Pablo Besson ŵakamulichisye masengo lina lyakuti “Jehová” pa Luka 2:15 soni pa Yuda 14. Jwalakwe ŵayiweni kuti yili yakuŵajilwa kugopolela lina lya Mlungu mu Baibulo jakweji m’maloŵe gamwiŵanda kwa maulendo gakupunda 100. Mkanigakopoche Mabaibulo gelega, kutandila mu yaka ya m’ma 1500 C.E., Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu gaŵagagopolele mu Chihebeli gakwete yilembo mcheche yakwimila lina lya Mlungu m’malo gejinji. Mu chiŵecheto cha Chijelemanipe, ŵagopolela ŵakulekanganalekangana ŵakamulichisye masengo lina lyakuti “Yehofa” (kapena kagopolele ka lina lya Chihebeli kakuti “Yahweh”) mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Nambope ŵakugopolela ŵakwana mcheche ŵaŵikaga linali m’mabulaketi pamalo gakamulichisye masengo lina lyakuti “Ambuje.” Mabaibulo gakupunda 70 ga chiŵecheto cha Chijelemani ŵakamulichisye masengo lina lya Mlungu m’maloŵe gamwiŵanda kapena gakulondechesya.

    Lina lya Mlungu pa Masengo 2:34 mu Baibulo ja The Emphatic Diaglott, jaŵagopolele Benjamin Wilson (1864)

  • Mu Mabaibulo ga mu yiŵecheto yakupunda 300 mwana lina lya Mlungu mu Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Yiŵecheto yejinji ya ku Africa, America, Asia, Europe soni ya Pacific-iland yikusakamulichisya masengo mnope lina lya Mlungu. (Alole mu ndandanda wa yiŵechetoyi pa  peji 2638 soni 2639.) Ŵaŵagopolele Mabaibulo gelega ŵasagwile kukamulichisya masengo lina lya Mlungu pamagongo gakulandana ni gatugasasile mwinanimu. Gane mwa Mabaibulo ga Malemba ga Chigiliki ga Chiklistuga gakopweche sampano. Mwachisyasyo, Baibulo ja Rotuman (1999) jakamulichisye masengo lina lya kuti “Jihova” kwa maulendo 51 mu ndime 48. Nambosoni Baibulo ja Batak (Toba) (1989) ja ku Indonesia, jakamulichisye masengo lina lyakuti “Jahowa” kwa maulendo 110.

    Lina lya Mlungu pa Maliko 12:29, 30 mu Baibulo ja chiŵecheto cha Chihawayi

Mwangakayichila pana magongo gakupikanika chenene gakutendekasya kuliwuchisya lina lya Mlungu m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu. Yeleyi ni yatesile ŵakugopolela Baibulo ja Chilambo Chasambano. Jemanjaji akusachimbichisya mnope lina lya Mlungu soni akusajogopa kutyosya chine chilichose chachaliji mu Malemba gandanda.—Chiwunukuko 22:18, 19.