Kugopolela kwa Maloŵe ga mu Baibulo
A B C D E F G H I J K L M N O P S T U Ŵ Y
A
-
Abi.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wamsano mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lina lya mwesi wa 11 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope panyuma pa ukapolo wa ku Babulo. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Julayi ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Ogasiti. Linali ngakusalikolanga m’Baibulo, nambo akusagamba kuti “mwesi wamsano.” (Nu 33:38; Esa 7:9)—Alole Yakumbesi B15.
-
Abibu.
Lyeleli lyaliji lina lyandanda lya mwesi wandanda mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lina lya mwesi wa 7 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Linali likusagopolela kuti “Songolo Syakubiliŵitila.” Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Malichi ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Epulo. Panyuma pakuti Ayuda awusile ku Babulo, mwesiwu watandite kumanyika kuti Nisani. (De 16:1)—Alole Yakumbesi B15.
-
Adala.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wa 12 mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lina lya mwesi wa 6 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope, panyuma pakuti ŵandu awusile ku ukapolo ku Babulo. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Febuluwale ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Malichi. (Est 3:7)—Alole Yakumbesi B15.
-
Aepikuleya.
Ŵeleŵa ŵaliji ŵandu ŵaŵamkuyaga mundu jwine jwa Chigiliki lina lyakwe Epikulasi (ŵapali cha m’ma 341-270 B.C.E.). Ŵandu ŵeleŵa ŵaliji ŵakulupilila lunda lwa ŵandu. Pa lunda lwawolo, ŵajendelaga yakuti, paumi wa mundu chakulinga chekulungwa chili kusangalala basi.—Mas 17:18.
-
Afalisi.
Jeleji jaliji gulu jakumanyika mnope ja ŵandu ŵaŵakuyaga yijiganyo ya Chiyuda mu ndaŵi ja Yesu soni ŵandumetume. Jemanjaji nganatyochelaga mu msela wa ŵakutaga mbopesi, nambo ŵakuyaga mnope Chilamusi cha Mose, atamose pa yindu yamwanamwana. Ŵatendaga yeleyisoni atamose pa ndamo syangasosekwa mnope. (Mat 23:23) Afalisi nganakamulanaga ni ndamo syosope sya Agiliki, soni pakuŵa jemanjaji ŵaliji ŵalijiganye mnope Chilamusi ni ndamo, yatendekasyaga kuti akole ulamusi wekulungwa pa ŵandu. (Mat 23:2-6) Afalisi ŵane ŵalamulaga magambo mu Luŵala Lwekulungwa Lwamagambo lwa Ayuda. Ndaŵi syejinji jemanjaji ŵamsisyaga Yesu pangani jakusunga Sabata, ndamo sya Chiyuda, soni kukunguluka ni ŵandu ŵakulemwa nambosoni ŵakomesya msongo. Ŵane mwa Afalisiŵa ŵaŵele Aklistu mpela muyaŵelele ni Paulo jwa ku Taliso.—Mat 9:11; 12:14; Mko 7:5; Luk 6:2; Mas 26:5.
-
Akaya.
Mu Malemba ga Chigiliki, chelechi chili chigawo cha boma ja Loma, soni chatandilaga pasikati pa chilambo cha Gilisi mpaka kummwela kwa chilambocho. Msinda wakwe wekulungwa waliji Kolinto. (Mas 18:12)—Alole Yakumbesi B13.
-
Akelubi.
Gelega gali malayika gakola udindo wekulungwa soni gakusatendaga masengo gapenani kulekangana ni malayika gane. Malayika gelega gali gakulekangana ni mtundu wine wa malayika lina lyakwe aselafi.—Gen 3:24; Eks 25:20; Yes 37:16; Ahe 9:5.
-
Aklistu.
Lyeleli lili lina lyele Mlungu ŵapele ŵakumkuya ŵa Yesu Klistu.—Mas 11:26; 26:28.
-
Alabasitala.
Lyeleli lyaliji lina lya libotolo lyamwana lyagumba lyaŵasunjilaga mawuta gakununjila mnope. Libotololi ŵalipanganyaga ni maganga gagasimanikwaga chiŵandika ni ku Alabastron, ku Iguputo. Libotolo lyakwe lyaliji lyamwana lukosi. Yeleyi yakamuchisyaga kuti pawugele kukamwa kwa libotololi liwungo lyakwe lyakununjila likaguluka. Pali papite ndaŵi, nombenago maganga gaŵakamulichisyaga masengo pakupanganya libotololi gatandite kumanyika ni linali.—Mko 14:3.
-
Alamagedo.
Linali lyatyochele ku maloŵe ga Chihebeli gakuti Har Meghid·dohnʹ, gagakusagopolela kuti “Litumbi lya Megido.” Linali likusakamulasoni masengo pakusala ya “ngondo ja lisiku lyekulungwa lya Mlungu Jwamachiligosope.” Pangondoji “mamwenye ga pachilambo chosope chapasi” gachisongangana pampepe kuti gapute ngondo jakulimbana ni Yehofa. (Chw 16:14, 16; 19:11-21)—Alolesoni maloŵe gakuti YAKUSAWUSYA YEKULUNGWA.
-
Alamoti.
Gelega gali maloŵe gakwayana ni nyimbo gele gakusagopolela kuti “Asikana.” Maloŵega komboleka kuti gakusasala ya kapikaniche ka tumaloŵe twa asikana. Maloŵega ŵagakamulichisyaga masengo pakusaka kuti nyimbo pampepe ni yida yakwe yakwimbila yijimbidwe mwakwesya.—1Mb 15:20; Sal 46:Mtwe.
-
Alamu; Ŵandu ŵa Chialamu.
Yeleyi yaliji yisukulu ya mwanache jwa Semu jwele lina lyakwe ŵaliji Alamu. Yisukuluyi yatamaga ku madela ga ku Matumbi ga Lebanoni mpaka kuja kwika ku Mesopotamiya, soni kutyochela kumpoto kwa Matumbi ga Talasi mpaka kuja kwika ku Damasiko kumbali ja kummwela. Chigawo chosopechi mu Chihebeli akusachikolanga kuti Alamu, soni panyuma pakwe chamanyikaga kuti ku Siliya soni ŵandu ŵakutama kweleko ŵakolangaga kuti Asiliya.—Gen 25:20; De 26:5; Ho 12:12.
-
Alefa ni Omega.
-
Aleopagi.
Lyeleli lyaliji lina lya malo gakwela gagali kumpoto cha kungapililolyuŵa kwa dela jakolanjidwa kuti Acropolis mu msinda wa Atene. Luŵala lwamagambo lwalwasonganaga pamaloga lwamanyikagasoni ni lina lyeleli. Asitoiki soni Aepikuleya ŵaŵaliji ŵakulupilila lunda lwa ŵandu ŵamjigalile Paulo ku luŵala lwa Aleopagi kuti akasale yakusakulupilila.—Mas 17:19.
-
Ame.
Maloŵega gakusagopolela kuti “yiŵe mmomo,” kapena “nditu.” Maloŵega gatyochele ku maloŵe ga Chihebeli gakuti ʼa·manʹ, gele kugopolela kwakwe kuli “kuŵa jwakulupichika, kudalilichika.” Ŵandu ŵasalaga kuti “Ame” pakwitichisya kulumbila, lipopelo, kapena maloŵe ganegakwe. M’buku ja Chiwunukuko, maloŵega akusagakamulichisya masengo pakwambaga Yesu.—De 27:26; 1Mb 16:36; Chw 3:14.
-
Amedi; Mediya.
Welewu waliji mtundu wa ŵandu ŵakutyochela mwa mwanache jwa Yafeti lina lyakwe Madai. Jemanjaji ŵatamaga kudela jamatumbi ja ku Iran. Chilambo chawocho ŵachikolangaga kuti Mediya. Pandaŵi jine, Amedi ŵakamulene ni Ababulo kuti ŵagomeche Asuli. Pandaŵijo chigawo cha Pelisiya chaliji pasi pa ulamusi wa Amedi, nambo Kolesi ŵajimuchile Amedi yayatendekasisye kuti chilambo cha Mediya chipwatikane ni chilambo cha Pelesiya ni kupanganya Umwenye wa Amedi ni Apelesi, mwamti jemanjaji ŵakombwele kuwugomeka Umwenye wa Ababulo mu 539 B.C.E. Amedi ŵasimanikwe nawo ku Yelusalemu pa Pentekosite mu 33 C.E. (Da 5:28, 31; Mas 2:9)—Alole Yakumbesi B9.
-
Anefili.
Ŵeleŵa ŵaliji ŵanache ŵaŵatendaga yachiwawa ŵele malayika gaŵeleche panyuma pakugona ni ŵanache ŵachakongwe ŵa ŵandu Chigumula mkanichitendekwe.—Gen 6:4.
-
Anetini.
Ŵeleŵa ŵaliji ŵakutumichila ŵa pa nyumba ja Mlungu nambo nganaŵa Ayisalayeli. Maloŵe ga Chihebeli ga lina lyeleli gakusagopolela kuti “Ŵakupelechedwa.” Yeleyi yikugopolela kuti jemanjaji ŵatesile kupelechedwa kuti akamuleje masengo ga pa nyumba ja Mlungu. Komboleka kuti Anetini ŵajinji ŵaliji yisukulu ya Agibiyoni, ŵele Yoswa ŵaŵisile kuti aŵe ‘ŵakulokotela sasu soni ŵakuteka mesi ga Ayisalayeli soni pamalo gakupelechela mbopesi ga Yehofa.’—Yos 9:23, 27; 1Mb 9:2; Esa 8:17.
-
Asaduki.
Keleka kaliji kagulu ka ŵandu ŵakumanyika mu dini ja Chiyuda. Kaguluka kaliji ka ŵandu ŵakusichila, ŵakuchimbichika mnope soni ŵakutaga mbopesi. Kagulu keleka kalongolelaga mbali jekulungwa ja yakutendekwa ya pa nyumba ja Mlungu. Jemanjaji ŵasisyaga yijiganyo ya Afalisi soni yindu yine yele Afalisi ŵayikulupililaga. Jemanjaji nganakulupililaga kuti ŵawe chachijimuka, soni nganakulupililaga yakuti kwana malayika. Ŵamsisyagasoni Yesu.—Mat 16:1; Mas 23:8.
-
Asamaliya.
Pandanda, linali lyajimilaga Ayisalayeli ŵaŵaliji mu umwenye wakumpoto wa mbumba 10 sya Ayisalayeli. Panyuma pakuti Asuli agomeche Samaliya mu 740 B.C.E., ŵandu ŵele Asuliwo ŵajigele m’yilambo yine ni kwika nawo ku Samaliya, ŵatandite kumanyikasoni kuti Asamaliya. Mu ndaŵi ja Yesu, mmalo mwakuti linali liŵe lya mtundu winewakwe wa ŵandu kapena lya chigawo chinechakwe, lyatandite kumanyika mnope mpela lina lya kagulu ka dini jajaliji mu dela ja Sekemu ni Samaliya. Kagulu keleka kakwete yikulupi yawo yayaliji yakulekangana mnope ni yikulupi ya dini ja Chiyuda.—Yoh 8:48.
-
Asaseli.
-
Aselafi.
-
Aselgeia.
—Alolesoni maloŵe gakuti NDAMO JAKULIJASILILA.
-
Asilikali Ŵakulondela Mwenye.
Jeleji jaliji gulu ja asilikali ŵa Chiloma ŵaŵakamulaga masengo gakulondela mwenye jwa boma ja Loma. Asilikali ŵeleŵa ŵakolaga machili mnope mwamti ŵakamuchisyaga pa yandale soni ŵakwete machili gakumtyosya mwenye paudindo.—Afi 1:13.
-
Asitoiki.
Ŵeleŵa ŵaliji Agiliki ŵaŵalijiganyisye ya lunda lwa ŵandu. Jemanjaji ŵakulupililaga kuti mundu mpaka aŵeje jwakusangalala naga akusakombola kuganisya chenene kuti agapikanichisye malamusi ga m’chilengedwe soni kutenda yindu mwakamulana ni malamusigo. Jemanjaji ŵaganisyagasoni kuti mundu jwalunda mpaka aŵeje jwakusangalala soni nganaŵa asimene ni yakusawusya.—Mas 17:18.
-
Asitoleti.
Jweleju ŵaliji mlungu jwamkongwe jwa Akanani jwele ŵakulupililaga kuti jwakamuchisyaga pa ngondo soni jwakamuchisyaga achakongwe kuŵeleka. Jweleju ŵaliji ŵamkwakwe Baala.—1Sa 7:3.
-
Asiya.
Mu Malemba ga Chigiliki, Asiya chaliji chigawo cha ulamusi wa Loma. Malo ga chigawochi masiku agano gakusapwatikapo mbali ja kungapililolyuŵa kwa chilambo cha Türkiye, nambosoni yilumba yine, mpelaga Samos soni Patmos. Msinda wekulungwa wa chigawochi waliji Efeso. (Mas 20:16; Chw 1:4)—Alole Yakumbesi B13.
-
Atelafi.
Jeleji jaliji milungu ja peŵasa kapena yiwanichisyo yakusepa yaŵayikamulichisyaga masengo pakusaka kumanyilila yamsogolo. (Ese 21:21) Atelafi ŵane ŵaŵaga ŵakulungwa soni ŵasepaga kuti awonecheje mpela mundu. Nambo atelafi ŵane ŵaŵaga ŵamwana mnope. (Gen 31:34; 1Sa 19:13, 16) Yaŵapatile ŵakuwukula ya m’masame ku Mesopotamiya yalosisye kuti mundu juŵakolaga atelafi ni juŵasosekwaga kupochela chipanje cha achinangolo ŵakwe. (Komboleka kuti yeleyi ni yayamtendekasisye Lakele kujigala atelafi ŵa babagwe.) Nambo yeleyi nganiyitendekwaga pasikati pa Ayisalayeli, atamose kuti mu ndaŵi ja ŵakulamula soni ja mamwenye ŵandu ŵakamulichisyaga masengo yiwanichisyo ya atelafi. Mwamti yiwanichisyo yeleyi yaliji pasikati pa yindu yaŵayijonasile mwenye jwakulupichika Yosiya.—Ŵak 17:5; 2Ay 23:24; Ho 3:4.
B
-
Baala.
Jweleju jwaliji mlungu jwa Akanani juŵamwonaga kuti jwaliji msyene kwinani soni kuti jwagwisyaga wula nambosoni ŵamwonaga kuti ali mlungu jwakuŵelekasya. Lina lyakuti “Baala” ŵalikamulichisyagasoni masengo pakusala ya milungu jamwanamwana. Linali mu Chihebeli likusagopolela kuti “Msyene” kapena “Bwana.”—1Ay 18:21; Alo 11:4.
-
Belesebule.
-
Buli.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wa 8 mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lyaliji lina lya mwesi waŵili mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Linali lyatyochele ku maloŵe gagakusagopolela kuti “yagungula,” soni mwesiwo watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Okotoba mpaka mkatikati mwa mwesi wa Nofemba. (1Ay 6:38)—Alole Yakumbesi B15.
C
-
Chaka cha Ufulu.
Chelechi chaŵaga chaka cha 50 chilichose kutyochela pandaŵi jele Ayisalayeli ŵajinjile m’chilambo chaŵasalile kuti chachapa. Mu chaka cha 50 chelechi Ayisalayeliwo nganasosekwaga kulima soni achikapolo ŵa Chihebeli ŵasosekwaga kwagopola. Mu chakachi, malo ga liŵasa gagasumisidwe kwa ŵandu ŵane, ŵasosekwaga kwawuchisya achimsyene. Chaka chosopechi tugambe kuti chaliji chakusangalala, chaka chele mtundu wosope wa ŵandu wasangalalaga kuti aŵelesoni paufulu mpela muyaŵelele pandaŵi jiŵawutamilikasisye Mlungu mtunduwo.—Le 25:10.
-
Chakulya Chaligulo cha Ambuje.
Pachakulya chelechi paŵaga mkate wangali chakusasaŵisya soni finyo. Mkate wangali yakusasaŵisya ukusajimila chilu cha Klistu, pele finyo jukusajimila myasi jakwe. Maloŵe gakuti Chakulya Chaligulo cha Ambuje gakusajimilasoni mwambo wawukusatendekwa pakumbuchila chiwa cha Yesu. Ligongo lyakuti Malemba gakusasala kuti Aklistu akusosekwa kutenda mwambo welewu, mwambowu ukusamanyikasoni kuti “Mwambo Wakumbuchila Chiwa cha Yesu.”—1Ak 11:20, 23-26.
-
Chakumela chakuŵaŵa.
Maloŵe gelega gakusajimila yakumela yakulekanganalekangana yayikusaŵa yakuŵaŵa mnope soni yakununjila mnope. M’baibulo, maloŵe gakuti chakumela chakuŵaŵa akusagakamulichisya masengo pakwamba ya yakupweteka yakusasimana nayo mundu ligongo lya chikululu, ukapolo, yindu yangali chilungamo, soni ligongo lya kusapuka. Pa Chiwunukuko 8:11 maloŵe gakuti “chakumela chakuŵaŵa” gakwimila yindu yakuŵaŵa soni yapoyisoni.—De 29:18; Mis 5:4; Yel 9:15; Am 5:7.
-
Chakusepa; Kulambila yakusepa.
Chakusepa chikusaŵa chiwanichisyo cha chindu chinechakwe chachikusaŵa kuti chipali kapena chakwamba kuganisya chele ŵandu mpaka achikamulichisye masengo pakulambila mlungu. Kutindiŵalila yakusepa kuli kuchimbichisya, kunonyela, kulambila kweneko kapena kuchiwona chindu chakusepa kuŵa chakusosekwa.—Sal 115:4; Mas 17:16; 1Ak 10:14.
-
Chakuwala cha msilikali.
Chelechi chaliji chakuwala chaŵawalaga msilikali pakulichenjela ku ngondo. Chakuwalachi chaŵaga cha maŵamba ga yisyano, soni chakolaga chisoti, lamba, chakuchijila, nambosoni chakulichinjilichisya mungongolo kutyochela palilungo kwawulaga pasi.—1Sa 31:9; Aef 6:13-17.
-
Chakuwala pamtima.
Chelechi chaliji chakuwala chaŵawalaga jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi pandaŵi jilijose jaŵajinjilaga ku Malo Geswela. Chakuwalachi chakwete tumaganga twa mtengo wapenani, soni ŵachikolangaga kuti “chakuwala pamtima chakamulichisya masengo pakulamula magambo.” Chamanyikaga ni lina lyeleli ligongo lyakuti chakwete Ulimu ni Tumimu, yaŵayikamulichisyaga masengo pakusaka kumanyilila kulamula kwa Yehofa pangani jinejakwe. (Eks 28:15-30)—Alole Yakumbesi B5.
-
Chalikumi.
Chalikumi chaŵaga chindu chimo pa yindu 10 yiliyose yakwete mundu, kapena yindu 10 pa yindu 100 yiliyose. Yinduyo ŵayipelekaga mpela mtuka mnopemnope pa yakutendekwa yakwayana ni Mlungu. (Mki 3:10; De 26:12; Mat 23:23) Ŵandu paŵakuyaga Chilamusi cha Mose, chaka chilichose ŵajigalaga chalikumi kutyochela pa yindu yagungwile, soni kutyochela pa ngondolo kapena ng’ombe syawo ni kuyipeleka kwa Alefi kuti yakamuchisyeje. Nombenawo Alefi ŵajigalaga chalikumi pa yindu yapocheleyo ni kwapa ŵanache ŵa Aloni, ŵaŵalijisoni ŵakutaga mbopesi, kuti yakamuchisyeje. Paŵagasoni mitundu jine ja chalikumi. Aklistu ŵangasosekwa kupeleka chalikumi.
-
Chasa.
Mu Baibulo, maloŵega gakusagambaga ya chasa cha pachilu, soni kola ndamo syambone soni kuŵambala chilichose champaka chisakasye kapena konanga ndamosyo. Maloŵega gakusagopolelagasoni kuŵambala chilichose champaka chisokonasye unasi wa mundu ni Mlungu. M’chilamusi cha Mose, maloŵega gagopolelaga kuŵa jwamswela mwakamulana ni miyambo jijapali pandaŵijo.—Le 10:10; Sal 51:7; Mat 8:2; 1Ak 6:11.
-
Chialamu.
Chelechi chili chiŵecheto chakulandana mnope ni Chihebeli, soni yilembo yakwe ya alifabeti yili yakulandanasoni. Pandanda pene ŵandu ŵa mtundu wa Chialamu ni ŵaŵaŵechetaga chiŵechetochi. Nambo kaneko ŵandu ŵajinji ŵatandite kuchiŵechetasoni, mwamti ŵandu ŵa ku Siliya soni ku Babulo ŵatandite kukamulichisya masengo chiŵechetochi pakutenda yamalonda. Nombenawo ulamusi wa Pelisiya wakamulichisyaga masengo mnope chiŵecheto chelechi. (Esa 4:7) Mbali sine sya buku ja Esala, Yelemiya, soni Daniele ŵasilembile mu Chialamu.—Esa 4:8–6:18; 7:12-26; Yel 10:11; Da 2:4b–7:28.
-
Chidindo.
Chelechi chaŵaga chindu chakudindila (pa lilongo kapena pa lipula) chele chalosyaga msyene jwa chindu, kapena kulosya kuti chindu chinechakwe chili chisyesyene kapenasoni kulosya kuti pana mkamulano. Yidindo yakala ŵayipanganyaga ni yindu yakulimba, (mpela maganga, misengo ja ndembo soni matabwa) soni ŵalembagapo maloŵe kapena yindu yine mwakuyipitikusya. Maloŵe gakuti chidindo akusagakamulichisya masengo pakulosya kuti chinducho chili chisyesyene, kapena kulosya kuti chinducho chana msyene kapena chili chakusisika.—Eks 28:11; Ne 9:38; Chw 5:1; 9:4.
-
Chigiliki.
Chelechi chili chiŵecheto cha ŵandu ŵa ku Gilisi. Mundu juŵapagwile ku Gilisi kapena jwele achinangolo ŵakwe ŵapagwile kweleko akusamkolanga kuti Mgiliki. M’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu, maloŵe gakuti Mgiliki gakwete ngopolelo sinesoni. Gakusagopolela ŵandu wosope ŵanganaŵa Ayuda kapena ŵandu ŵakusakuya ndamo sya Agiliki soni kuŵecheta Chigiliki.—Yow 3:6; Yoh 12:20.
-
Chiguduli.
Jeleji jili nguwo jakandapala jiŵajikamulichisyaga masengo pakupanganya misaku, mpela jele jiŵasunjilagamo tiligu. Nguwoji ŵajipanganyaga kutyochela ku ubweya wa mbusi wepiliwu soni ŵandu ŵawalaga nguwo jeleji pandaŵi jakulila ligongo lya chanasa.—Gen 37:34; Luk 10:13.
-
Chikole.
Chelechi chaŵaga chindu chilichose chele mundu jwakongwele yineyakwe ŵasosekwaga kuchipeleka kwa mundu jwamkongwesyejo pakusaka kusimichisya kuti chachiwusya ngongolejo. Mu Chilamusi cha Mose mwaliji mwana malamusi gane gakusala yakusosekwa kukuya ŵandu pangani ja chikole pakusaka kwachenjela ŵakulaga soni ŵandu ŵane ŵanganakola ŵakwakamuchisya.—Eks 22:26; Ese 18:7.
-
Chikululu (moi·kheiʹa).
Maloŵega gakusasala ya ŵalume kapena ŵakongwe ŵalombele ŵakwaleka ŵamkwawo ni kuja kugonana ni ŵane.—Eks 20:14; Mat 5:27; 19:9.
-
Chikululu (por·neiʹa).
Liloŵe lyeleli mu Baibulo akusalikamulichisya masengo pakusala ya mitundu jine jagonana jakusajilekasya Mlungu. Mwachisyasyo, mundu kwaleka ŵamkwakwe ni kuja kugona ni ŵane, uhule, kugonana kwa ŵandu ŵanganaŵa pa ulombela, kugonana kwa achalumepe kapena achakongwepe, soni kuyigona yinyama. M’buku ja Chiwunukuko, liloŵeli akusalikamulichisya masengo pakusala yajikusatenda dini jaunami jajili mpela lihule. Diniji jele jikusamanyika ni lina lyakuti “Babulo Jwamkulungwa” jikusakamulana ni ŵakulamulila ŵa m’chilambochi pakusaka kuti jiŵe jamachili soni pakusaka chipanje. (Chw 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Mas 15:29; Aga 5:19)—Alolesoni maloŵe gakuti LIHULE.
-
Chilamusi.
Liloŵeli palitandite ni chilembo chekulungwa likusajimila Chilamusi cha Mose kapena mabuku msano gandanda ga Baibulo. Palitandite ni chilembo chamwana, mpaka lijimile malamusi gakulekanganalekangana gagali mu Chilamusi cha Mose kapena mfundo jajili mu lilamusi linelyakwe.—Nu 15:16; De 4:8; Mat 7:12; Aga 3:24.
-
Chilanga.
Kweleku kuli kulangana kapena kusimichisyana kwa pasikati pa Mlungu ni ŵandu kapena pasikati pa magulu gaŵili ga ŵandu kuti chatende yineyakwe kapena iyayi. Ndaŵi sine mbali jimope ni jajasosekwaga kutenda yalangeneyo (mbali jakwe jaŵaga jajisasile chilangacho). Nambo ndaŵi sine mbali syosope syasosekwaga kutenda yalangeneyo. Baibulo jikusasala yilanga yaŵatesile Mlungu ni ŵandu, soni yilanga ya pasikati pa ŵandu, mbumba, mitundu kapenasoni magulu ga ŵandu. Pa yilanga yosope, yilanga yekulungwa mnope yili yaŵatesile Mlungu ni Abulahamu, Daudi, mtundu wa Ayisalayeli (chilanga cha Chilamusi), soni Isalayeli jwa Mlungu (chilanga chasambano).—Gen 9:11; 15:18; 21:27; Eks 24:7; 2Mb 21:7
-
Chilungamo.
-
Chimanyisyo.
Chelechi chili chindu, kapena chakutendekwa chele ndaŵi sine mpaka chiŵesoni chachilendo, chakwakamuchisya ŵandu kumanyilila yindu yayikutendekwa kapena yachiyitendekwe kusogolo.—Gen 9:12, 13; 2Ay 20:9; Mat 24:3; Chw 1:1.
-
Chimanyisyo cheswela cha kulipeleka.
Keleka kaŵaga kachisyano kepwapwatiche soni kakunyesimila kagolide jwambone. Pa kasyanoka ŵalembagapo mwakutenda kugoba maloŵe gakuti “Yehofa ali msyene ndamo jeswela.” Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi jwakaŵikaga kachisyanoka pausyo penani pa nduŵila. (Eks 39:30)—Alole Yakumbesi B5.
-
Chimbulukuku.
Welewu uli ulwele wawukusakamula yakumela, kaneko yakumelayo ni kuwonekaga mpela ayitasile yindu yautanditandipe. Ulwelewu ukusatanda ni tuyindu twinetwakwe (fungi.) Ŵandu ŵane akusati chimbulukuku chakusachisala mu Baibulo chaliji chakuwoneka mpela mkuwo wepiliwu (Puccinia graminis).—1Ay 8:37.
-
Chinawo.
Chelechi chaŵaga chingwe chaŵachikamulichisyaga masengo pakuponya maganga. Chingwechi ŵachipanganyaga pakamulichisya masengo lipende, mitasi, milulu kapena ubweya. Pakatikati pa chingwecho paŵaga pekulungwa soni ni paŵaŵikaga chindu chakusaka kuponya, chele ndaŵi syejinji chaŵaga liganga. Mbali jimo ja chingwecho ŵajitaŵililaga ku mkono, soni mbali jinejo ŵajikamulaga mmyala ni mkono uwowo, soni ŵachilekaga chingwecho pachipukunyisye kuti aponye ligangalyo. M’magulu ga asilikali ŵakala mwaŵagasoni asilikali ŵakuponya chinawo.—Ŵak 20:16; 1Sa 17:50.
-
Chinonyelo chakulupichika.
Maloŵe gelega ndaŵi syejinji akusagagopolela kutyochela ku maloŵe ga Chihebeli gakuti cheʹsedh, gagakusasalaga ya chinonyelo chakusalosya mundu mwakulipeleka, mwakulupichika soni kulosya kukamulana mnope. Maloŵega akusagakamulichisya masengo mnope pakwamba ya chinonyelo chakwete Mlungu pa ŵandu, nambo ndaŵi sinesoni maloŵega gakusakamulasoni masengo pakulosya chinonyelo chachikusaŵa pasikati pa ŵandu.—Eks 34:6; Luk 3:10.
-
Chipilala chapadela.
Chelechi chaliji chipilala chaŵachijimikaga chelesoni ndaŵi syejinji chaŵaga chaliganga. Yikuwoneka kuti chipilalachi ŵachipanganyaga kuti chiwonecheje mpela kuyalo kwa ŵalume pakusaka kwimila Baala kapena milungu jine jaunami.—Eks 23:24.
-
Chipilala.
Chelechi chaliji chindu chaŵataŵaga chakuwoneka mpela lunjalamila. Yipilala yine ŵayitaŵaga pakusaka kuti akumbuchileje yindu yine yayatendekwe munyuma. Solomoni jwaŵisilesoni yipilalayi m’nyumba ja Mlungu soni m’nyumba jaumwenye jele jwalakwe ŵataŵile. Ŵandu ŵangamlambila Mlungu ŵajimikaga yipilala yapadela ni kuyikamulichisyaga masengo pa kulambila kwaunami, mwamti Ayisalayeli nombenawo ndaŵi sine ŵajigalilaga ndamo jelejo. (Ŵak 16:29; 1Ay 7:21; 14:23)—Alolesoni maloŵe gakuti MTWE WA CHIPILALA
-
Chisangalalo Chakumbuchila Kupelechedwa kwa Nyumba ja Mlungu.
Chisangalalo chelechi ŵatendaga kamo pachaka pakumbuchila kuswejesyedwa kwa nyumba ja Mlungu jiŵajisakesye Antiyokasi Epifenisi. Chisangalalochi chatandaga pa 25 m’mwesi wa Kisilefi soni ŵachitendaga kwa masiku 8.—Yoh 10:22.
-
Chisangalalo cha Masakasa.
Chisangalalo chelechi chikusamanyikasoni ni lina lyakuti Chisangalalo cha Yagungula. Chisangalalochi chatendekwaga kutandila pa 15 mpaka pa 21 m’mwesi ŵa Etanimu. Ayisalayeli ŵatendaga chisangalalochi pamalisisye kugungula mbeju syawo. Jeleji jaliji ndaŵi jakusangalala soni kumyamichila Yehofa ligongo lya kwakamuchisya kuti agungule yakulya yejinji. M’masiku gosope ga chisangalalochi, Ayisalayeli ŵatamaga m’masakasa kuti akumbuchileje ulendo wawo wakutyochela ku Iguputo. Chisangalalo chelechi chaliji chimo mwa yisangalalo yitatu yele achalume ŵasosekwaga kuti akatendele ku Yelusalemu.—Le 23:34; Esa 3:4.
-
Chisangalalo cha Mikate Jangali Yakusasaŵisya.
Chelechi chaliji chisangalalo chandanda pa yisangalalo yekulungwa yitatu yiŵatendaga Ayisalayeli pa chaka kamo. Chisangalalochi chatendekwaga panyuma pa lisiku lya Pasika. Chatandaga pa Nisani 15, soni chamalaga pali pamasile masiku 7. Pa chisangalalochi, yakulya yakwe yaŵaga mikate jangali yakusasaŵisya basi. Ŵatendaga yeleyi pakumbuchila ulendo wawo wakutyochela ku Iguputo.—Eks 23:15; Mko 14:1
-
Chisangalalo cha Yagungula; Chisangalalo cha Mawiki.
—Alolesoni maloŵe gakuti PENTEKOSITE.
-
Chitela chakulagasichila.
Maloŵe gelega gatyochele ku maloŵe ga Chigiliki gakuti stau·rosʹ, gagakusagopolela kuti chitela kapena mgomba. Yesu ŵamkomele pachitela mpela chelechi. Pangali umboni uliwose wawukusalosya kuti maloŵe ga Chigilikiga gakusagopolela mtanda mpela wele dini syachikusa syaŵele sili mkukamulichisya masengo kwa yaka yejinji Yesu mkanayiche pa chilambo chapasi. Maloŵe gakuti “Chitela chakulagasichila” gakusalosya kugopolela kusyesyene kwa maloŵe gandanda ga Chigiliki gakuti stau·rosʹ. Maloŵe gelega gakusakamulasoni masengo pakusala ya kulagasika, chipongwe, soni yindu yakutesya sooni yachachisimana nayo ŵakumkuya ŵa Yesu. (Mat 16:24; Ahe 12:2)—Alolesoni maloŵe gakuti CHITELA.
-
Chitela chakumanyikasya yambone ni yakusakala.
-
Chitela chakupanganyichisya nguwo.
Chelechi chaliji chitela chaŵaluchilaga ulusi pakusaka kupanganya nguwo kapena chakuwala.—Eks 39:27.
-
Chitela cha umi.
Chelechi chaliji chitela cha mumgunda wa Edeni. Baibulo ngajikusalosya kuti yisogosi ya m’chitelachi yakwete machili gakupeleka umi. Mmalomwakwe chitelachi chajimilaga kuti Mlungu akwete machili gakupeleka umi wangamala kwa ŵandu ŵele jwalakwejo ŵakundile kuti alye yisogosi ya m’chitelacho.—Gen 2:9; 3:22.
-
Chitela.
Chelechi chaliji chitela chegoloche pele ŵamkomelaga mundu jwalemwisye. Mitundu jine ja ŵandu jatendaga yeleyi mpela litala lyakumwulajila mundu jwalemwisye. Ŵatendaga yeleyisoni ni mtembo wa mundu jwalemwisye pakusaka kuti ŵandu alijiganye kanekakwe kapena pakusaka kumtesya sooni mundu jwalemwisyejo. Asuli ŵaliji ŵakumanyika ni kuputa ngondo mwangalwe. Jemanjaji ŵajigalaga achikapolo ni kwatotomeka kulutumbo chitela chesongoche ni kuchijimika pasi. Chitelachi chajinjilaga mlutumbo mpaka kuja kwika chapamtima. Mu chilamusi cha Ayuda, mundu jwaleŵile magambo gekulungwa mpela kunyosya Mlungu kapena kulambila yakusepa, chandanda ŵamwulagaga mwakumponya maganga kapena kumwulaga m’matala gane. Kaneko ŵajigalaga mtembo wa mundujo ni kuwukoleka pachitela, pakusaka kuti ŵane alijiganye kanekakwe. (De 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9) Ndaŵi sine Aloma ŵamtaŵililaga pachitela mundu jwaumi jwalemwisye. Ŵamlekaga pa chitelapo kwa masiku gejinji, mwamti jwalakwe ŵawaga ligongo lya kupweteka, njota, sala nambosoni kocha kwa lyuŵa. Ndaŵi sine, ŵamkomelaga mundu makono ni sajo pachitela mpela muŵatendele ni Yesu. (Luk 24:20; Yoh 19:14-16; 20:25; Mas 2:23, 36)—Alolesoni maloŵe gakuti CHITELA CHAKULAGASICHILA.
-
Chitenti chakusimanilana.
-
Chitenti cha Mlungu.
Chelechi chaliji chitenti chele Ayisalayeli ŵakamulichisyaga masengo pakumlambila Mlungu panyuma pa ulendo wawo wakutyoka ku Iguputo. Chitenti chelechi ŵakombolekaga kuchinyakula. Mkati mwa chitentichi mwaŵaga libokosi lya chilanga lya Yehofa lyele lyajimilaga kuti Mlungu akusimanikwa pamalopo. Chitentichi chakamulagasoni masengo mpela malo gakupelechela mbopesi soni gakulambilila. Ndaŵi sine chitentichi ŵachikolangaga kuti “chitenti chakusimanilana.” Ŵachipanganyisye ni matabwa soni mkati mwakwe ŵachikutile ni nguwo syejambule yiwulili ya akelubi. Chitentichi ŵachigaŵile yipinda yiŵili. Chipinda chandanda ŵachikolangaga kuti Malo Geswela, soni chipinda chaŵili ŵachikolangaga kuti Malo Geswela Mnope. (Yos 18:1; Eks 25:9)—Alole Yakumbesi B5.
-
Chitiŵi.
Maloŵe gelega gakusasala ya malo gagali getiŵile kapena lusulo lwele ndaŵi sine lukusaŵa lwejumu nambo lukusakola mesi ndaŵi ja wulape. Ndaŵi sine akusakamulichisya masengo maloŵe gakuti “chitiŵi” pakusala ya lusulo lusyesyene. Yitiŵi yine yakolaga uliŵa wawakoposyaga mesi ni kwawusyaga mu chitiŵicho, yayatendekasyaga kuti chitiŵicho chikoleje mesi chaka chosope.—Gen 26:19; Nu 34:5; De 8:7; 1Ay 18:5; Yob 6:15.
-
Chiwuniko chakusiŵa ulemwa.
Chelechi chaliji chakuwunichila cha penani pa libokosi lya chilanga. Pa Lisiku lya Mwambo Wakusimasya Ulemwa, jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi ŵamisilaga myasi ja mbopesi sya ulemwa pasogolo pa libokosili. Maloŵega gatyochele ku maloŵe ga Chihebeli gagakusagopolela kuti “kuwunichila (ulemwa)” kapena “kutyosya (ulemwa).” Chakuwunichilachi chaliji chagolide soni chakwete yiwanichisyo yiŵili ya Akelubi, chine mbali jine chinesoni mbali jineji. Ndaŵi sine chakuwunichilachi akusagamba kuchikolanga kuti “chiwuniko.” (Eks 25:17-22; 1Mb 28:11; Ahe 9:5)—Alole Yakumbesi B5.
D
-
Dagoni.
Jweleju jwalji mlungu jwa Afilisiti. Linali ngalikusamanyika chenene kuti lyatyochele papi, nambope achalijiganye ŵane akusati linali likusakamulana ni maloŵe ga Chihebeli gakuti dagh (somba).—Ŵak 16:23; 1Sa 5:4.
-
Dalakima.
M’Malemba ga Chigiliki, maloŵega gajimilaga mbiya jasilifa ja Chigiliki jele pandaŵijo jasitopaga magalamu 3.4. Mu Malemba ga Chihebeli gakusasalasoni ya madalakima ga golide gagakamulaga masengo mu ndaŵi ja Apelisiya jajaliji jakulandana machili ni mbiya ja daliki. (Ne 7:70; Mat 17:24)—Alole Yakumbesi B14.
-
Daliki.
Jeleji jili mbiya jagolide ja Chipelisiya jajaliji jakusitopa magalamu 8.4. (1Mb 29:7)—Alole Yakumbesi B14.
-
Dekapoli.
Jeleji jaliji misinda ja Chigiliki. Pandanda misindaji jaliji jakwana 10 (Mu Chigiliki maloŵe gakuti deʹka, gakusajimila nambala ja “10,” soni maloŵe gakuti poʹlis, gakusajimila “msinda”). Lina lyakuti Dekapoli lyalijisoni lina lya chigawo cha kungopokolyuwa kwa Nyasa ja Galileya soni Lusulo lwa Yolodani. Jejinji mwa misinda jeleji jaliji mu chigawo chelechi. Kweleku ni kukwaliji ŵandu ŵaŵakuyaga mnope ndamo sya Chigiliki soni ni kuŵatendelaga yamalonda. Yesu ŵapitile mu chigawo chelechi, nambo pangali umboni wawukusalosya kuti jwalakwe ŵajijendele misindaji. (Mat 4:25; Mko 5:20)—Alole Yakumbesi A7 soni B10.
-
Dela jamatumbi ja ku Lebanoni.
Jeleji jaliji dela jimo mwa madela gaŵili gamatumbi gele gapanganyisye dela josope ja Lebanoni. Madela gamatumbiga gatemi mwakulolegana, jine jaliji kungopokolyuŵa soni jine kungapililolyuŵa. Chitiŵi chelewu soni chachajila ni chachikusagalekanganya madelaga. Kakwele ka malo ga madela ga matumbiga kali kakulandana ni ka madela ga ku Mediterranean, mwamti malo gakwe gakwela mnope gali gelewu mamita 1,800 mpaka mamita 2,100. Mu ndaŵi jakala, ku Lebanoni kwaliji yitela yejinji ya mkungusa yele ŵandu ŵa m’yilambo yakusyungulila ŵayisakaga mnope. (De 1:7; Sal 29:6; 92:12)—Alole Yakumbesi B7.
-
Dinali.
Jeleji jaliji mbiya ja silifa jiŵajikamulichisyaga masengo Aloma. Jasitopaga magalamu 3.85. Mbali jimo ja mbiyaji jakwete ngope ja Kaisala. Mbiya jeleji jaliji malipilo gaŵampaga mundu panyuma pakamula masengo kwa lisiku lyosope soni ni jele Aloma ŵalamulaga Ayuda kuti apelecheje mpela msongo. (Mat 22:17; Luk 20:24)—Alole Yakumbesi B14.
E
-
Edomu.
Lyeleli lili lina line lya Esau, mwanache jwa Isaki. Yisukulu ya Esau (Edomu) yasumwile dela ja Seili. Delaji jaliji jamatumbi soni jaliji pasikati pa Nyasa Jewe ni chitiŵi cha Akaba. Delaji jatandite kumanyika ni lina lyakuti Edomu. (Gen 25:30; 36:8)—Alole Yakumbesi B3 soni B4.
-
Efa.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yejumu soni lili lina lya chindu chakupimilacho. Ŵakamulichisyaga masengo mlingowu pakupima tiligu ni utandi. Mlingowu ukulu wakwe waliji wakulandana ni mlulo wakupimila soni waliji wa malita chiwandika 22. (Eks 16:36; Ese 45:10)—Alole Yakumbesi B14.
-
Efodi.
Chelechi chaliji chakuwala chachayikaga mpaka m’malungo, (chawonekaga mpela epuloni) chaŵawalaga jwakutaga mbopesi. Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi jwawalaga efodi japadela. Penani pa efodijo paŵaga chakuwala chapamtima chakola maganga 12 gamtengo wapenani. (Eks 28:4)—Alole Yakumbesi B5.
-
Efulayimu.
Lyeleli lyaliji lina lya mwanache jwaŵili jwa Yosefe. Pali papitile ndaŵi, mbumba jimo mwa mbumba sya Ayisalayeli jatandite kumanyika ni linali. Ayisalayeli ali agaŵikangene, mbumba ja Efulayimu jajaliji jakumanyika mnope ni jajajimilaga umwenye wa mbumba 10 sya Ayisalayeli.—Gen 41:52; Yel 7:15.
-
Eluli.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wa 6 mu kalendala japadela ja Chiyuda soni mwesi wa 12 mu kalendala ja ŵandu wamba. Mwesiwu ŵawupele linali panyuma pakuti Ayuda awusile ku ukapolo ku Babulo. Mwesiwu watandilaga pakatikati pa Ogasiti soni wamalaga pakatikati pa Sepetemba. (Ne 6:15)—Alole Yakumbesi B15.
-
Etanimu.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wa 7 mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lyaliji lina lya mwesi wandanda mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope, panyuma pakuti Ayuda awusile ku ukapolo ku Babulo. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Sepetemba ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Okotoba. Ayuda ali awusile ku ukapolo ku Babulo, mwesiwu wamanyikaga ni lina lyakuti Tishili. (1Ay 8:2)—Alole Yakumbesi B15.
F
-
Falawo.
Lyeleli lyaliji lina lyaudindo liŵagapaga mamwenye ga ku Iguputo. Baibulo jikusakolanga mamwenye msano gagamanyikaga ni lina lyakuti Falawo (Sisaki, So, Tilihaka, Neko, soni Hofila). Nambo mamwenye gane gangamanyika mena gawo gasyesyene, kupwatikapo gele gagatemi ni umi mu ndaŵi ja Abulahamu, Mose, soni Yosefe.—Eks 15:4; Alo 9:17.
-
Fatomu.
Welewu waliji mlingo wakulinjila kusokoka kwa mesi. Fatomu jimo jaŵaga mamita 1.8. (Mas 27:28)—Alole Yakumbesi B14.
-
Filate.
Lwelelu luli lusulo lwelewu soni lwakumanyika mnope lwaluli kummwela chakungapililolyuŵa kwa Asiya. Lusulolu lulisoni lumo mwa sulo siŵili syekulungwa sya ku Mesopotamiya. M’Baibulo, akusalukolanga lusulolu kandanda pa Genesesi 2:14. Pelepa akusalukolanga mpela lumo mwa sulo mcheche sya mu Edeni. Ndaŵi syejinji akusagamba kulukolanga kuti “Lusulo.” (Gen 31:21) Lusulolu lwaliji mpela malile ga kumpoto kwa chilambo chiŵapochele Ayisalayeli. (Gen 15:18; Chw 16:12)—Alole Yakumbesi B2.
-
Filisitiya; Afilisiti.
Dela ja kummwela kwa Isalayeli jatandite kumanyika ni lina lyakuti Filisitiya. Ŵandu ŵakutyochela ku Kelete ŵaŵatamaga ku delaji ni ŵaŵakolangaga kuti Afilisiti. Pandaŵi jine Daudi ŵagomeche jemanjaji, nambope jemanjaji ŵapitilisyepe kulijimila pajika mwamti ŵaŵelepe adani ŵa Ayisalayeli. (Eks 13:17; 1Sa 17:4; Am 9:7)—Alole Yakumbesi B4.
G
-
Gafanala.
Jweleju jwaliji mundu jwakuŵichidwa ni boma ja Loma kuti alololeje chigawo chinechakwe. Jwalakwe ŵakwete udindo wakulamula magambo soni ŵakwete machili gakulamulila Asilikali. Atamose kuti boma ja Loma jakwete udindo wakulola masengo ga munduju, nambope jwalakwe jwakolaga machili gekulungwa mu chigawo chiŵalolelagacho.—Mas 13:7; 18:12.
-
Gehena.
Lyeleli lili lina lya Chigiliki lya Chitiŵi cha Hinomu, chichaliji kummwela chakungapililolyuŵa kwa Yelusalemu jwakala. (Yel 7:31) Maloŵe ga Mlungu gasasile kuti malo gelega gachiŵa mpela malo gakwasila mitembo ja ŵandu. (Yel 7:32; 19:6) Pangali umboni wakulosya kuti ŵandu ŵaponyaga yinyama kapena ŵandu ŵaumi ku Gehena kuti apyeje ni moto kapena kuti alagasicheje. Myoyo Gehena nganigaŵa malo ganegakwe gangawoneka ni meso kwele akusiŵajocha ŵandu ni moto kwa umi wawo wosope. Yesu ni ŵakulijiganya ŵakwe ŵasasile ya Gehena pagopolela chilango cha “chiwa chaŵili,” chele chikwimila kwajonanga ŵandu kuti akawonekasoni mpaka kalakala.—Chw 20:14; Mat 5:22; 10:28.
-
Gela.
Welewu waliji mlingo wakulinjila kusitopa kwa chindu wele waŵaga magalamu 0.57. Magela 20 gakwanaga sekeli jimo. (Le 27:25)—Alole Yakumbesi B14.
-
Giliyadi.
Linali kusyesyene lyasalaga ya dela jachajila jajaliji kungopokolyuŵa kwa Lusulo lwa Yolodani. Delaji jatyochele kumpoto mpaka kummwela kwa Chitiŵi cha Yaboki. Ndaŵi sine linali ŵalikamulichisyaga masengo pakusala ya dela josope ja ku Isalayeli jajaliji kungopokolyuŵa kwa Yolodani, kukwaliji mbumba ja Rubeni, Gadi soni hafu ja mbumba ja Manase. (Nu 32:1; Yos 12:2; 2Ay 10:33)—Alole Yakumbesi B4.
-
Gititi.
Gelega gali maloŵe gaŵagakamulichisyaga masengo ŵandu ŵakwimba nambo kugopolela kwakwe ngakukumanyika chenene. Yikuwoneka kuti maloŵega gatyochele ku liloŵe lya Chihebeli lyakuti gath. Ŵane akusakulupilila kuti maloŵega galiji ga nyimbo siŵasijimbaga pakupanganya finyo. Yili myoyo ligongo lyakuti maloŵe gakuti gath gakusagopolela malo gakuminyila mipeleya.—Sal 81:Mtwe.
H
-
Hade.
Gelega gali maloŵe ga Chigiliki gagakusalandana kugopolela kwakwe ni maloŵe ga Chihebeli gakuti “Shelo.” Maloŵe gelega (pagatandite ni chilembo chekulungwa) gakusagopolela kuti “Malembe,” kwimila malembe ga ŵandu wosope.—Alolesoni maloŵe gakuti MALEMBE.
-
Helodi.
Lyeleli lyaliji lina lya liŵasa lyaumwenye mu ulamusi wa Loma wele walamulilagasoni Ayuda. Jwakulamulila jwandanda ŵaliji Helodi Jwamkulungwa. Jwalakwe ŵaliji jwakumanyika mnope ligongo lyakutaŵasoni nyumba ja Mlungu ku Yelusalemu. Ligongo line lyaliji lyakuti jwalakwe ŵalamwile kuti ŵanache wosope awulajidwe ni chakulinga chakuti amwulajesoni Yesu. (Mat 2:16; Luk 1:5) Helodi Alikelawo soni Helodi Antipa ŵaŵaliji ŵanache ŵa Helodi Jwamkulungwa, ŵapochele yigawo yakuti alamulileje mu umwenye wa baba ŵawo. (Mat 2:22) Antipa jwaliji jwakulamulila jwachigawo soni jwamanyikaga kuti “mwenye.” Jwalakwe ŵalamulile mu yaka yitatu ni hafu ya utumiki wa Yesu mpaka kuja kwika mu ndaŵi ja yakutendekwa yakusayisala mu chaputala 12 cha buku ja Masengo. (Mko 6:14-17; Luk 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Mas 4:27; 13:1) Panyuma pakwe, Helodi Agilipa I, jwele ŵaliji chisukulu cha Helodi Jwamkulungwa, jwawulajidwe ni lilayika lya Mlungu ali alamulile kwa kandaŵi kamnono. (Mas 12:1-6, 18-23) Kaneko mwanache jwakwe juŵamkolangaga kuti Helodi Agilipa II, jwaŵele jwakulamulila, mwamti jwalamulile mpaka pandaŵi jele Ayuda ŵajimuchile ulamusi wa Loma.—Mas 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.
-
Helodi; ŵachipani cha.
Jemanjaji ŵamanyikagasoni ni lina lyakuti Ŵakumkuya Helodi. Chelechi chaliji chipani chachaŵichilaga kunyuma nganisyo syandale sya ŵakulamulila ŵaŵamanyikaga ni lina lyakuti Helodi. Ŵakulamulila ŵeleŵa ŵasagulidwaga ni ulamusi wa Loma. Yikuwoneka kuti Asaduki ŵane ŵaliji mu chipani chelechi. Ŵandu ŵaŵaliji mu chipani chelechi ni ŵaŵakamulanaga ni Asaduki kuti amsisye Yesu.—Mko 3:6.
-
Heme.
Jweleju jwaliji mlungu jwa Agiliki, jwelesoni ŵamkolangaga kuti ali mwanache jwa Seu. Ku Lusitala, ŵandu ŵamkolasile Paulo ni lina lyeleli ligongo ŵaganisyaga mwakulemwecheka kuti jwalakwe jwaliji mpela Heme juŵaliji mtenga jwa milungu soni mlungu jwakupakombola kuŵecheta mwalunda.—Mas 14:12.
-
Higayoni.
Liloŵeli ŵalikamulichisyaga masengo pakwalongolela yakuti atende ŵakwimba. Mpela yaŵatite pakulikamulichisya masengo pa Salimo 9:16, liloŵeli mpaka lilosye kuti nyimbojo ajijimbe mwakusimichisya soni ni chakwimbila chagungumila kapena mwakutenda mpela akwimichila panandi pakusaka kumtendekasya mundu kuganichisya yayili mu nyimbojo.
-
Hini.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yamesi soni lyaliji lina lya chindu chakupimilacho. Hini jimo jaliji jakwana malita 3.67 mwakamulana ni yajwasasile jwakulemba mbili, Josephus, juŵatite kuti hini jimo jaliji jakulandana ni milulo jiŵili ja ku Atene. (Eks 29:40)—Alole Yakumbesi B14.
-
Hisope.
Keleka kaliji kachitela kanekakwe kakakusakola nyambi soni masamba. Kachitelaka ŵakakamulichisyaga masengo pakumisa myasi kapena mesi pandaŵi jakutenda mwambo wakuswejesya. Komboleka kuti kachitelaka kaliji chakumela chakolanjidwa kuti majolamu (Origanum maru; Origanum syriacum). Mpela mwapakusaŵechetela pa Yohane 19:29, komboleka kuti ŵakamulichisye masengo kachitela keleka kaŵakataŵilile kumpesi wa mapemba (Sorghum vulgare). Pakuŵa mpesi wa mapemba ukusaŵa welewu komboleka ni kuŵaŵisile siponji jeloŵeche mu finyo jwewanganye ni yindu yakuŵaŵa ni kumpa Yesu kukamwa kuti amwe.—Eks 12:22; Sal 51:7.
-
Holebe; Litumbi lya Holebe.
Jeleji jaliji dela jamatumbi jajasyungulile Litumbi lya Sinai. Nambosoni lyeleli lili lina line lya Litumbi lya Sinai. (Eks 3:1; De 5:2)—Alole Yakumbesi B3.
-
Homeli.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yejumu wawaliji wakulandana ni koli. Pakujigalila ni ukulu wa lulo lwakupimila nikuti homeli jaŵaga jakwana malita 220. (Le 27:16)—Alole Yakumbesi B14.
I
-
Iluliko.
Lyeleli lili lina lya chigawo chine ku Loma chachili kumpoto chakungapililolyuŵa kwa Gilisi. Paulo ŵajesile m’chigawo chelechi pandaŵi jiŵatendaga utumiki wakwe. Nambo pangali umboni wawukusalosya kuti jwalakwe ŵalalichile m’chigawo chelechi kapena m’malile mwakwe. (Alo 15:19)—Alole Yakumbesi B13.
-
Isalayeli.
Lyeleli lili lina lyele Mlungu ŵampele Yakobo. Panyuma pakwe mtundu wosope wa Yakobo watandite kumanyika ni lina lyeleli. Yisukulu yosope yakutyochela mwa ŵanache 12 ŵa Yakobo, yamanyikaga ni mena gakuti ŵanache ŵa Isalayeli, nyumba ja Isalayeli, ŵandu (achalume) ŵa ku Isalayeli, kapena Ayisalayeli. Lina lyakuti Isalayeli ŵalikamulichisyagasoni masengo mpela lina lya mbumba 10 sya umwenye wakumpoto wele wagaŵikangene ni umwenye wakummwela. Panyuma pakwe linali lyatandite kumanyika pakusala ya Aklistu ŵasagulwe ŵele akusiŵakolanga kuti ali “Ayisalayeli ŵa Mlungu.”—Aga 6:16; Gen 32:28; 2Sa 7:23; Alo 9:6.
-
Itiyopiya.
Chelechi chili chilambo chichaliji kummwela kwa chilambo chakala cha Iguputo. Mbali jine ja chilambochi jayikaga mpaka kummwela kwa chilambo cha masiku agano cha Iguputo soni chapwatikaga mbali jine jakumpoto kwa chilambo chele masiku agano akusati Sudan. Linali ndaŵi sine akusalikamulichisya masengo pakusala ya lina lya Chihebeli lyakuti “Kusi.”—Esa 1:1.
J
-
Jwagumba.
Jweleju ali mundu jwakusagumba yiŵiga kapena chindu chilichose pakamulichisya masengo lilongo. Maloŵe ga Chihebeli gaŵagagopolele kuti jwagumba, kusyesyene gakusagopolela “jwakupanganya.” Ndaŵi syejinji yakusatenda jwagumba, akusayilandanya ni ulamusi wakwete Yehofa pa mundu jwalijose kapena pa mitundu ja ŵandu.—Yes 64:8; Alo 9:21.
-
Jwakulambusya.
-
Jwakulochesya.
Jweleju jwaliji mundu jwele Mlungu ŵamkamulichisyaga masengo kuti ŵasalileje ŵane yakusaka yakwe. Jwakulochesya jwaŵechetaga mmalo mwa Mlungu. Jwalakwe ngaŵa kuti ŵagambaga kusala yamsogolope, nambo ŵajiganyagasoni ŵandu pakwamba ya Yehofa soni kwasalila ŵanduwo ya malamusi ga Mlungu.—Am 3:7; 2Pe 1:21.
-
Jwakulolela.
Masengo gekulungwa ga mundu jweleju gakusaŵa kulolela soni kusamalila mpingo. Maloŵe ga Chigiliki gakuti e·piʹsko·pos gakwete ngopolelo jakuti mundu akuchilolela chindu chinechakwe mwakuchichenjela. Ngopoleloji jikusalandana ni maloŵe gakuti “jwakulolela” soni “jwamkulungwa” (pre·sbyʹte·ros) jwa mumpingo wa Chiklistu. Maloŵe gakuti “jwamkulungwa” gakusalosya kuti mundu jwamsagwile pa udindojo akusasosekwa kuŵa jwamkomangale mwausimu. Maloŵe gakuti “jwakulolela” gakusalosya masengo gakusakola mundu jwamsagwilejo.—Mas 20:28; 1Ti 3:2-7; 1Pe 5:2.
-
Jwakulolela ŵakutaga mbopesi.
Mu Malemba ga Chihebeli lyeleli lili lina line lya “jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi.” Nambo m’Malemba ga Chigiliki, “ŵakulolela ŵakutaga mbopesi” ali achakulungwakulungwa pasikati pa ŵakutaga mbopesi. Mu guluji mwalijisoni achakulungwa ŵa ŵakutaga mbopesi ŵaŵatyosisye pamasengo gawo soni achalume ŵakulongolela magulu 24 ga ŵakutaga mbopesi.—2Mb 26:20; Esa 7:5; Mat 2:4; Mko 8:31.
-
Jwakulongolela nyimbo.
Mpela yaŵatite pakamulichisya masengo maloŵega m’buku ja Masalimo, mu Chihebeli maloŵega gakusasala ya mundu jwakusalinganya nyimbo soni kwalongolela ŵandu pakwimba. Jwalakwe jwakosechelekasyaga soni kwajiganya Alefi ŵaŵaliji ŵakwimba nambosoni jwalakwe ŵalongolelaga ŵakwimbaŵa palisiku lyakwimba. Ŵane akusagopolela maloŵega kuti “jwamkulungwa jwa ŵakwimba.”—Sal 4:Mtwe; 5:Mtwe.
-
Jwakulupilila ndondwa.
-
Jwakumanyilila yamsogolo.
Jweleju ali mundu jwele Mlungu ŵamkamuchisyaga kuti amanyilile yakulinga ya Mlungujo. Mlungu ŵagawugulaga meso ga mundu jweleju kuti alole soni kupikanichisya yindu yele ŵandu nganakombolaga kuyimanyilila. Mu Chihebeli, maloŵega gatyochele ku maloŵe gagakusagopolela “kulola” chinga kulola kusyesyene kapena kwakuwanichisya. Jwakumanyilila yamsogolo jwaŵaga mundu jwele ŵandu ŵane ŵayikaga kwa jwalakwe kukuwusya nganisyo pa yakusawusya yasimene nayo.—1Sa 9:9.
-
Jwakumkana Klistu.
Liloŵe lyakwe lya Chigiliki likwete ngopolelo siŵili. Ngopolelo jandanda jili chilichose chakusisyana ni Klistu. Ngopolelo jine mpaka jiŵesoni Klistu jwaunami, kwambaga jwakulitenda kuti ali Klistu. Ŵandu, mabungwe, kapena magulu gagakusalambuchisya kuti gakwimila Klistu, kapena gagakusalambuchisya kuti gali Mesiya kapenasoni gagakusamsisya Klistu ni ŵakulijiganya ŵakwe mpaka tugasalesoni kuti ali ŵakumkana Klistu.—1Yo 2:22.
-
Jwakusakalajo.
-
Jwakutaga mbopesi.
Mundu jweleju jwamjimilaga Mlungu kwa ŵandu ŵaŵamtumichilaga Mlungujo. Jwalakwe ŵajiganyaga ŵanduwo yakwamba Mlungu soni malamusi gakwe. Ŵakutaga mbopesi ŵajimilagasoni ŵanduwo pameso pa Mlungu. Ŵatendaga yeleyi mwakupeleka mbopesi soni kumchondelela Mlungu mmalo mwa ŵanduwo. Chilamusi cha Mose mkanichitande kukamula masengo, jwamlume juŵalongololelaga liŵasa ni juŵatumichilaga mpela jwakutaga mbopesi pakulijimila liŵasa lyakwe. Nambo Chilamusi cha Mose pachatandite kukamula masengo, achalume ŵa m’liŵasa lya Aloni ŵakutyochela mu mbumba ja Lefi ni ŵaŵatumichilaga mpela ŵakutaga mbopesi. Achalume ŵane wosope ŵaŵaliji alefi ŵakamulaga masengo gakwakamuchisya ŵakutaga mbopesi. Chilanga chasambano pachatandite kukamula masengo, Isalayeli jwausimu ni jwajwaŵele mtundu wa ŵakutaga mbopesi, soni Yesu jwaŵele Jwamkulungwa jwa Ŵakutaga Mbopesi.—Eks 28:41; Ahe 9:24; Chw 5:10.
-
Jwakutumichila jwakamuchisya.
Maloŵega gatyochele ku maloŵe ga Chigiliki gakuti di·aʹko·nos, gagakusagopolela kuti “jwakamuchisya” kapena “jwakutumichila.” “Jwakutumichila jwakamuchisya” ali mundu jwakusakamula masengo gakwakamuchisya achakulungwa ŵa mumpingo. Mundu jweleju akusasosekwa kukwanilisya yindu yine yayikusasimanikwa m’Baibulo kuti aŵajilwe kutenda utumiki welewu.—1Ti 3:8-10, 12.
-
Jwakuŵecheta ni misimu.
Jweleju ali mundu jwakusasalaga kuti asaŵechetana ni ŵandu ŵawe.—Le 20:27; De 18:10-12; 2Ay 21:6.
-
Jwakusala yamsogolo.
-
Jwamkongwe jwapambali.
-
Jwamkulungwa jwa boma.
Jweleju jwaliji mundu jwaudindo mu boma ja Babulo. Udindo wakwe waliji wakutuluka pakuwulandanya ni udindo wa satalapi. Achakulungwa ŵa boma ŵakusiŵakolanga m’Baibulo ŵakwete udindo wakwalolela ŵandu ŵalunda mu luŵala lwa nyumba ja mwenye ku Babulo. Achakulungwa ŵa boma akusiŵakolangasoni mu ulamusi wa Mwenye Daliyo jwa ku Mediya.—Da 2:48; 6:7.
-
Jwamkulungwa jwa malayika.
-
Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi.
Mu Chilamusi cha Mose, jweleju jwaliji jwakutaga mbopesi juŵawonechelaga pameso pa Mlungu mmalo mwa ŵandu wosope soni ŵalolelaga ŵakutaga mbopesi achimjakwe. Jwalakwe ŵakolanjidwagasoni kuti “jwakulolela ŵakutaga mbopesi.” (2Mb 26:20; Esa 7:5) Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi ni juŵamkundaga kwinjila ku Malo Geswela Mnope. Malo gelega galiji chipinda chamkati cha mu chitenti soni panyuma pakwe chaliji chipinda chamkati cha mu nyumba ja Mlungu. Jwalakwe jwajinjilaga ku chipinda chelechi pa lisiku lya mwambo wakusimasya ulemwa kampepe pachaka. Maloŵe gakuti “jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi” gakusajimilasoni Yesu Klistu.—Le 16:2, 17; 21:10; Mat 26:3; Ahe 4:14.
-
Jwamkulungwa; Mundu jwachikulile.
Jweleju ali mundu jwakwete yaka yejinji, nambo m’Malemba, maloŵega gakusajimila mundu jwakwete udindo m’musi kapena m’chilambo. M’buku ja Chiwunukuko, maloŵe gakuti “jwamkulungwa” akusagakamulichisyasoni masengo pakwambaga yakupanganyikwa yakwinani. Maloŵe ga Chigiliki gakuti pre·sbyʹte·ros akusagagopolela kuti “jwamkulungwa” pandaŵi jakusala ya mundu jwakwete udindo wakulongolela mumpingo.—Eks 4:29; Mis 31:23; 1Ti 5:17; Chw 4:4.
-
Jwandanda kupagwa.
Ndaŵi syejinji jweleju ŵaŵaga mwanache jwamlume jwandanda kupagwa jwa baba (ngaŵaga jwa mama). Mundaŵi jiŵalembaga Baibulo, mwanache jwamlume jwandanda kupagwa jwaŵaga jwakuchimbichika mwiŵasa, mwamti babagwe pawile jwelejo ni juŵalongolelaga liŵasalyo. Maloŵega gakusagopolelasoni mwanache jwamlume jwandanda kupagwa jwa chinyama, soni ndaŵi sine akusagamba kuti “jwandanda.”—Eks 11:5; 13:12; Gen 25:33; Akl 1:15.
K
-
Kabu.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yejumu. Kabu jimo jakwanaga malita 1.22, pakujigalila ukulu wa mlulo wakupimila. (2Ay 6:25)—Alole Yakumbesi B14.
-
Kagulu.
Keleka kaliji kagulu ka ŵandu ŵaŵakuyaga yijiganyo yineyakwe kapena ŵaŵamkuyaga jwakulongolela jwinejwakwe. Kaguluka kakwete yikulupi yawo yaŵayikuyaga. Maloŵega gakusakamula masengo pakusala ya magulu gaŵili gekulungwakulungwa ga dini ja Chiyuda, gagaliji Afalisi soni Asaduki. Ŵandu ŵanganaŵa Aklistu, ŵachikolangaga Chiklistu kuti chili “kagulu’ kapena kuti “kagulu ka ŵandu ŵa ku Nasaleti.” Ŵakolangaga myiyi pakwawona kuti jemanjajo alesile kujikuya dini ja Chiyuda. Pali papitile ndaŵi, mu mpingo wa Chiklistu mwapagwile tumagulu. Mwachisyasyo, buku ja Chiwunukuko jikusasala ya “kagulu kakwimuchila ka Nikolawo.”—Mas 5:17; 15:5; 24:5; 28:22; Chw 2:6; 2Pe 2:1.
-
Kaisala.
Lyeleli lili lina lya liŵasa lya Chiloma lyele kaneko lyaŵele lina lya mamwenye ga ku Loma. Baibulo jikusasala mena ga mamwenye gane gagamanyikaga ni linali. Mamwenye gakwe gali Augusito, Tibeliyo, soni Kilaudiyo. Atamose kuti Baibulo jangakolanga lina lyakuti Nelo, nambope nombenajo jwamanyikagasoni ni lina lyakuti Kaisala. Malemba ga Chigiliki gakusakamulichisyasoni masengo lina lyakuti “Kaisala” pakusala ya jwakulamulila kapena Ulamusi.—Mko 12:17; Mas 25:12.
-
Kalideya; Akalideya.
Jeleji jaliji dela soni ŵandu ŵaŵatamaga mungulugulu sulo sya Taigilisi soni Filate. Pali papite ndaŵi mena gelega ŵagakamulichisyaga masengo pakusala ya ku Babulo soni ŵandu ŵakutama kweleko. Lina lyakuti “Akalideya” lyasalagasoni ya ŵandu ŵaŵalijiganyisye ya sayansi, mbili, yiŵecheto soni yindu yakwinani nambo ŵandu ŵakwe ŵaŵagasoni kuti akusatenda yamasenga soni kukulupilila ndondwa.—Esa 5:12; Da 4:7; Mas 7:4.
-
Kalotalota.
Pakutenda kalotalota ŵandu ŵakamulichisyaga masengo tutela twamwanamwana kapena tumaganga pakusaka kusagula kapena kumanyilila yakutenda. Ŵajigalaga tutelatu ni kutuŵika mu kanguwo kapena mu chiwiya chinechakwe ni kuyitenganyaga. Kaneko katela kapena kaganga kakagwile pasi kapena kalokwete mundu muŵaŵisile mula kakamuchisyaga kumanyilila mundu jwasagulidwe. Ndaŵi syejinji ŵapopelaga kaje mkanaŵe kutenda yeleyi. Maloŵe gaŵagagopolele kuti “kalotalota” mpaka gagopolelesoni kuti “mbali” kapena “chakupochela.”—Yos 14:2; Sal 16:5; Mis 16:33; Mat 27:35.
-
Kanani.
Jwaliji chisukulu cha Nowa soni mwanache jwamcheche jwa Hamu. Mbumba syakwana 11 syakutyochela mwa Kanani syatemi kumbali ja kungopokolyuŵa mu dela ja mungulugulu nyasa ja Mediterranean jajaliji pasikati pa Iguputo ni Siliya. Dela jeleji ŵajikolangaga kuti “chilambo cha Kanani.” (Le 18:3; Gen 9:18; Mas 13:19)—Alole Yakumbesi B4.
-
Kasiya.
Yeleyi yili yindu yakupanganyidwa pakamulichisya masengo likungwa lya chitela cha kasiya (Cinnamomum cassia). Chitela cha kasiya chili mu mtundu umpepe ni chitela cha sinamoni. Kalakala ŵakamulichisyaga masengo kasiya mpela yakununjilisya nambosoni ŵakamulichisyaga masengo kasiyaju pakupanganya mawuta gakumtaga mundu pakumsagula.—Eks 30:24; Sal 45:8; Ese 27:19.
-
Kemosi.
Jweleju jwaliji mlungu jwamkulungwa juŵamlambilaga Amowabu.—1Ay 11:33.
-
Kisilefi.
Lyeleli lyaliji lina lya mwesi wa 9 mu kalendala japadela ja Chiyuda soni lyaliji lina lya mwesi watatu mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope, panyuma pakuti Ayuda awusile ku ukapolo ku Babulo. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Nofemba ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Disemba. (Ne 1:1; Sek 7:1)—Alole Yakumbesi B15.
-
Klistu.
-
Kolali.
Chelechi chaŵaga chindu chakulimba mpela liganga chele chapanganyikaga ni tumawupa twa yinyama yamwanamwana ya m’nyasa. Maganga ga kolali gakusasimanikwa mu nyasa syekulungwa soni gakusaŵa gamitundumitundu. Gane gakusaŵa gechejewu, geswela soni gepiliwu. Maganga gelega gasimanikwaga mnope mu Nyasa Jewe. Mu ndaŵi jaŵalembaga Baibulo, maganga ga kolali ga mtundu wechejewu galiji gakudula soni ŵagakamulichisyaga masengo pakupanganya yuma soni yindu yine yakusalalisya.—Mis 8:11.
-
Koli.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yejumu soni yamesi. Koli jimo jaŵaga malita 220, pakujigalila ukulu wa mlulo wakupimila. (1Ay 5:11)—Alole Yakumbesi B14.
-
Kugalawuka mtima.
Mu Baibulo, liloŵeli likusagopolela kuchenga nganisyo ligongo lya kulijimba magambo pa yindu yakulemwecheka yele mundu ŵatendaga pandanda kapena pa yele mundu alepele kutenda. Kugalawuka mtima kusyesyene kukusawonechela ni yakutenda ya mundujo. Mundujo akusaleka kutenda yosope yaŵatendaga pandanda.—Mat 3:8; Mas 3:19; 2Pe 3:9.
-
Kukwapula.
-
Kulemwa; Ulemwa.
-
Kulijima kulya.
Kweleku kuli kuŵambala kulya yakulya ya mtundu uliwose kwa kandaŵi. Ayisalayeli ŵalijimaga kulya pa lisiku lya mwambo wakusimasya ulemwa, pasimene ni yakusawusya, soni pandaŵi jakusaka kuti Mlungu ŵakamuchisye kusagula yindu. Ayuda ŵatamilikasisye masiku gakulijima kulya pakukumbuchila yakusawusya yaŵasimene nayo. Kukumbuchilaku ŵatendaga kacheche pachaka. Nambo Aklistu ŵangasosekwa kulijima kulya.—Esa 8:21; Yes 58:6; Luk 18:12.
-
Kulila.
Kweleku kuli kulosya chanasa naga jwine awile kapena asimene ni yakusawusya yineyakwe. Mu ndaŵi jiŵalembaga Baibulo, ŵandu pasimene ni yakusawusya ŵalilaga kwa kandaŵi. Kupwatika pa kulila mwakukwesya maloŵe, ŵawalagasoni yakuwala yapadela, ŵalitagaga liwu mumtwe, kupapula yakuwala yawo soni kuliputaga pamtima ligongo lya chanasa. Papalisoni ŵandu ŵane ŵakumanyilila kulila ŵaŵaŵilangaga naga kutendekwe malilo.—Gen 23:2; Est 4:3; Chw 21:4.
-
Kulipeleka kwa Mlungu.
-
Kulumbila.
Gelega gali maloŵe gakusasala mundu pakusimichisya kuti yakusalayo yili yisyesyene, soni pakusaka kusimichisya kuti chatende kapena ngatenda yineyakwe. Ndaŵi syejinji ŵandu akusalumbila pameso pa mundu jwakusosekwa mnope kapena kwa Mlungu kuti chatende yineyakwe, chapeleche mbopesi kapena mtuka, chatende utumiki winewakwe, kapenasoni kuti ngatenda yindu yineyakwe yele pajika nganiyiŵa yakulemwecheka. Yehofa jwatesile chilanga ni Abulahamu mwakulumbila pakusaka kusimichisya.—Gen 14:22; Nu 6:2; Jwa 5:4; Mat 5:33; Ahe 6:16, 17.
-
Kumsagula mundu kapena chindu.
Liloŵe lyakwe lya Chihebeli likusagopolela kuti “kupakasya yindu yamesi.” Mundu kapena chindu ŵayitagaga mawuta pakulosya kuti ayisagwile kuti yikamuleje masengo ga Mlungu. M’Malemba ga Chigiliki, maloŵega akusagakamulichisyasoni masengo pakusala yakwapa msimu weswela ŵandu ŵakwete chembecheyo chakwawula kwinani.—Eks 28:41; 1Sa 16:13; 2Ak 1:21.
-
Kuputa mbeju; Malo gakuputila mbeju.
Kuputa mbeju lyaliji litala lyakutyochesya tiligu ku manyasi gakwe soni kuwululusya masapi ga tiligujo. Malo gaŵatendelaga yeleyi ŵagakolangaga kuti malo gakuputila mbeju. Pakuputa mbejusi ŵakamulichisyaga masengo ndodo. Nambo naga mbejusyo sili syejinji, ŵakamulichisyaga masengo chindu chine chakola matayala chiŵachiwutaga ni ng’ombe. Chindu chelechi ŵachijendesyaga pa tiligujo jwele ŵamwunjikaga pamalo gakuputila mbeju. Malo gelega gaŵaga gafulati soni ndaŵi syejinji gaŵaga pamalo gakwela pakupita chenene mbungo.—Le 26:5; Yes 41:15; Mat 3:12.
-
Kusajika makono.
Ŵamsajikaga mundu makono pakusaka kumsagula kuti akamule masengo gapadela kapena kumpa upile, pakusaka kumposya, kapena kumpa mtuka wa msimu weswela. Ndaŵi sine ŵasajikaga makono pa yinyama mkanaŵe kuyipeleka mbopesi.—Eks 29:15; Nu 27:18; Mas 19:6; 1Ti 5:22.
-
Kusapuka.
Maloŵe gakwe ga Chigiliki (a·po·sta·siʹa) gakusagopolela kuti “kwima mwakutalikangana ni chinechakwe.” Maloŵega gakusasalaga ya “kupanduka, kuleka kutenda yineyakwe, kapena kwimuchila.” M’Malemba ga Chigiliki, maloŵe gakuti “kusapuka” kusyesyene gakusagambaga ya ŵandu ŵalesile kumtumichila Mlungu jusyesyene.—Mis 11:9; Mas 21:21; 2Ti 2:3.
-
Kusimasya Ulemwa.
Mu Malemba ga Chihebeli, maloŵega gakusasala ya mbopesi syaŵapelekaga ŵandu kuti amŵandichile Mlungu soni kuti akomboleje kumlambila. Pandaŵi jele Chilamusi cha Mose chakamulaga masengo, mbopesisi ŵasipelekaga kamo pa chaka pa Lisiku Lyakusimasya Ulemwa. Ŵatendaga yeleyi ni chakulinga chakuti aŵesoni paunasi ni Mlungu atamose yili mkuti ŵandu soni mtundu wosope akwete yakulemwa. Mbopesi syelesyo syajimilaga mbopesi ja Yesu. Mbopesi ja Yesu ŵajipeleche kampepe mwamti jasimasisye ulemwa wa ŵandu wosope mpaka kalakala. Yeleyi yapele ŵandu upile wakuti aŵesoni paunasi ni Yehofa.—Le 5:10; 23:28; Akl 1:20; Ahe 9:12.
-
Kuswejela; Kuŵa Ŵaswela.
Liloŵeli likusalosya mwaŵelele Yehofa kuti akwete ndamo syeswela soni ali jwakuchimbichika. (Eks 28:36; 1Sa 2:2; Yoh 17:11) Maloŵega pagakusala ya ŵandu (Eks 19:6; 2Ay 4:9), yinyama (Nu 18:17), yindu (Eks 28:38; 30:25; Le 27:14), malo (Eks 3:5; Yes 27:13), ndaŵi (Eks 16:23; Le 25:12), soni yakutendekwa (Eks 36:4), mu Chihebeli soni mu Chigiliki gakusagopolela kusagula chindu chinechakwe kapena kuchiswejesya kuti chiŵe cha Mlungu. Gakusagopolelasoni kuchiŵika chindu chine pajika kuti chikamuchisye pakumtumichila Yehofa. Mu Malemba ga Chigiliki, maloŵe gaŵagagopolele kuti “kuswejela” soni “kuŵa ŵaswela” gakusasala ya kukola ndamo syeswela.—Mko 6:20; 2Ak 7:1; 1Pe 1:15, 16.
-
Kutembelela.
Kweleku kuli kumjogoya mundu kapena kumsalila kuti chasimane ni yakogoya. Mundu mpaka atembelelesoni chindu. Kutembelela nganikuŵa kutukana kapena kuŵecheta mwaukali. Ndaŵi syejinji kutembelelaku kwatendekwaga mwakusala maloŵe ga yindu yakusakala yachiyitendekwe kusogolo. Nambo naga jwakutembelelajo ali Mlungu kapena mundu jwaudindo, yikusaŵa kuti yichikwanilisya yineyakwe soni yikusaŵa yangakayikasya.—Gen 12:3; Nu 22:12; Aga 3:10.
-
Kutenda yamisimu.
Kweleku kuli kukulupilila kuti mundu pawile msimu wakwe usaŵa chiŵela umi soni kuti mundujo mpaka yikomboleche kuŵechetana ni ŵandu ŵali umi, mnopemnope kupitila mwa mundu jwine (jwakuŵecheta ni misimu). Maloŵe gakuti “kutenda yamisimu,” gatyochele ku maloŵe ga Chigiliki gakuti phar·ma·kiʹa, gele kusyesyene gakusagopolela “kukamulichisya masengo mitela.” Maloŵe gelega ŵatandite kugakamulichisya masengo pakusala yamisimu ligongo lyakuti kalakalako ŵandu ŵakamulichisyaga masengo mitela kuti akole machili ga yiŵanda ni chakulinga chakuti akomboleje kutenda yamasenga.—Aga 5:20; Chw 21:8.
-
Kutumichila Mlungu.
-
Kuŵapo.
Mu Malemba gane ga Chigiliki, maloŵega gakusasala ya ndaŵi jiŵaŵichidwe Yesu Klistu pampando mpela Mwenye jwa Umesiya mpaka kuja kwika m’masiku gambesi ga mu ndaŵi ajino. Kuŵapo kwa Klistu nganikuŵa kwamba kwika ni kutyokasoni ndaŵi jijojo, mmalomwakwe, kuli kwandaŵi jelewu.—Mat 24:3.
-
Kuwombola.
Kweleku kuli kupeleka chinechakwe pakusaka kumgopola mundu ku ukapolo, ku ulemwa soni ku masengo ganegakwe. Mundu ŵamwombolagasoni kuti akapochela chilango kapena kuti akasimana ni yakusawusya. Nambo chindu chiŵapelekagacho nganichiŵaga mbiyape basi. (Yes 43:3) Kuwombola kwaliji kwakusosekwa mu yakutendekwa yakulekanganalekangana. Mwachisyasyo, ŵanache ŵachalume ŵandanda kupagwa soni yinyama yamkambako yandanda kupagwa ku Isalayeli yaŵaga ya Yehofa. Myoyo, yasosekwaga kuyiwombola kapena kuti kuyisuma naga akusaka kuti akayikamulichisya masengo pa utumiki wa pa nyumba ja Mlungu. (Nu 3:45, 46; 18:15, 16) Naga ng’ombe jaukali jele msyene nganajilondelaga jiwuleje mundu, msyenejo ŵasosekwaga kuti aliwombole ni chakulinga chakuti akamwulaga. (Eks 21:29, 30) Nambope, mundu jwawuleje mjakwe mwamele nganasosekwaga kuliwombola. (Nu 35:31) Baibulo jikusasala ya kuwombola kwakusosekwa mnope kuŵatesile Klistu pandaŵi jiŵapeleche umi wakwe mbopesi kuti ŵagopole ŵandu ŵakupikanila ku ulemwa ni chiwa.—Sal 49:7, 8; Mat 20:28; Aef 1:7.
-
Kuwulula.
Kweleku kuli kulokotela mbeju syele jwagowola asilesile mwamele kapena mwangamanyilila. Chilamusi cha Mose chalamwile kuti ŵandu akagowolaga mbeju syosope sya mumbali mwa migunda jawo kapena kujigala yisogosi yosope ya maolifi kapena ya mipeleya. Mlungu ŵasakaga kuti ŵandu ŵakulaga, ŵakulagasika, achalendo, ŵanache ŵangali baba ŵawo, soni achakongwe ŵamasije apateje upile ŵakuwulula yayisigele pandaŵi jagowola.—Lut 2:7.
-
Kuwumbala.
Kweleku kuli kutyosya lipende lyakusonga kwa ŵalume. Lyeleli lyaliji lilamusi lyaŵasosekwaga kukuya Abulahamu soni ŵanache ŵakwe. Nambo kuti mundu aŵe Mklistu yangajigalila kuti aŵe jwamwumbale kapena iyayi. Maloŵe gakuti kuwumbala akusagakamulichisyasoni masengo pakugopolela yindu yine.—Gen 17:10; 1Ak 7:19; Afi 3:3.
-
Kwimuka ku chiwa.
Kweleku kuli kwimuka kwa ŵandu ŵaŵawile. Liloŵe lyakwe lya Chigiliki (a·naʹsta·sis) likusagopolela “kunyakuka” kapena kuti “kwima.” Mu Baibulo ŵasasilemo ya ŵandu ŵakwana 9 ŵaŵajimwiche ku chiwa, kupwatikapo Yesu jwele Yehofa Mlungu ŵamjimwisye. Atamose kuti ŵandu mpela Eliya, Elisa, Yesu, Petulo soni Paulo ŵajimwisye ŵawe, nambo machili ga Mlungu ni gagatendekasisye kuti yakusimonjesya yeleyi yitendekwe. Chakulinga cha Mlungu chili chakuti ŵandu “ŵakulungama soni ŵangalungama” chajimuche ni kuŵa ni umi pachilambo chapasi. (Mas 24:15) Baibulo jikusasalasoni ya ŵandu ŵachachijimuka ni kuja kutama ni umi kwinani. Kwimuka kweleku akusakukolanga kuti “kwimuka kwandanda.” Kwimuka kweleku kuli kwa achalongo achimjakwe ŵa Yesu ŵaŵasagwile ni msimu.—Afi 3:11; Chw 20:5, 6; Yoh 5:28, 29; 11:25.
L
-
Lahabi.
Linali lili lyakukuluŵika soni likusasimanikwa m’buku ja Yobu, Masalimo soni Yesaya (nambo Lahabi jwakumsala m’mabuku gelega nganaŵa jwamkongwe jwakusamkolanga m’buku ja Yoswa). Mu buku ja Yobu, malo galikusimanikwa linali gakusatukamuchisya kumanyilila kuti chili chilombo chakogoya cha m’nyasa, soni ndime sine sikulosya kuti akusakamulichisya masengo linali pakusaka kuŵecheta mwakuluŵika nambo ali mkusala ya Iguputo.—Yob 9:13; Sal 87:4; Yes 30:7; 51:9, 10.
-
Lefi; Mlefi.
Lyeleli lili lina lya mwanache jwatatu jwa Yakobo juŵaŵeleche mwa Leya. Mbumba ja Lefi jamanyikagasoni ni lina lyeleli. Ŵanache ŵatatu ŵa Lefi ni ŵaŵaŵele achinangolo ŵa mbumba josope ja Lefi. Kutyochela mu mbumba jeleji mwapali magulu gatatu ga Alefi. Nambosoni ŵambopesi ŵatyochelaga mu mbumba jeleji. Ndaŵi sine, maloŵe gakuti “Alefi” gasalaga ya mbumba josope ja Lefi, nambo nganiŵapwatikagasoni ŵandu ŵa mu liŵasa lya Aloni liŵatyochelaga ŵambopesi. Mbumba ja Lefi nganijipochela chigawo chawochawope mu chilambo chiŵapele Mlungu. Jemanjaji ŵagambile kwapa misinda jakwana 48 jijatesile malile ni malo ga ŵandu ŵa mu mbumba sine.—De 10:8; 1Mb 6:1; Ahe 7:11.
-
Lefiyatani.
Chelechi chili chinyama chele ndaŵi syejinji akusachilosya kuti chili cha m’mesi. Pa Yobu 3:8 soni 41:1, pakusalosya kuti akusala ya ngwena kapena chinyama chine chekulungwa soni chamachili mnope cha m’nyasa. Pa Salimo 104:26, komboleka kuti akusala ya mtundu winewakwe wa somba jekulungwa (whale). Nambo m’malo gane linali akusalikamulichisya masengo mwagamba kwimila yineyakwe, mwamti yikusaŵa yakusawusya kuti mundu amanyilile kuti akusala ya chinyama chapi.—Sal 74:14; Yes 27:1.
-
Lepitoni.
Mu ndaŵi jiŵalembaga Malemba ga Chigiliki jeleji jaliji mbiya jamwana mnope jachisyano chakopa kapena bulonsi jele Ayuda ŵakamulichisyaga masengo. Mu Mabaibulo gane pakusala ya mbiyaji, ŵagopolele kuti “mite.” (Mko 12:42; Luk 21:2; maloŵe gamwiŵanda.)—Alole Yakumbesi B14.
-
Libokosi lya chilanga.
Libokosili ŵalipanganyisye ni matabwa ga chitela cha akesha soni ŵalikutile ni golide. Libokosili lyatamaga m’Malo Geswela Mnope ga chitenti cha Mlungu soni kaneko ŵaliŵisile m’Malo Geswela Mnope ga m’nyumba ja Mlungu jiŵataŵile Solomoni. Chakuwunichila chakwe chaliji chagolide soni penani pakwe paliji akelubi ŵaŵili ali alolegene. Yindu yakusosekwa mnope yaŵasungaga mwelemo yaliji maganga gaŵili gelembe Malamusi 10. (De 31:26; 1Ay 6:19; Ahe 9:4)—Alole Yakumbesi B5 soni B8.
-
Ligaleta; magaleta.
Jeleji jaliji ngolo jakuwutidwa ni mahachi. Ndaŵi syejinji ngoloji jaŵaga ja matayala gaŵili, soni ndaŵi syejinji ŵajikamulichisyaga masengo ku ngondo.—Eks 14:23; Ŵak 4:13; Mas 8:28.
-
Liganga lyakusyajila.
Liganga lyeleli lyaliji lyakusyungulila, liŵaliŵikaga penani pa liganga lijakwe ni kusyajilaga mbeju mpela tiligu pakusaka kupanganya utandi. Liganga lyekulungwa liŵaŵikaga pasi ŵalisepaga chapakatikati m’litala lyakuti lijinjililaneje chenene ni liganga lyamwana liŵaliŵikaga penani pakwe lila. Mundaŵi jiŵalembaga Baibulo, achakongwe ŵakamulichisyaga masengo maganga gakusyajila payala mu nyumba syawo. Kuti liŵasa lipateje yakulya lisiku lililyose lyadalilaga liganga lyakusyajila. Myoyo Chilamusi cha Mose chakanyaga kumsumula mundu liganga lyakusyajila kuti liŵe chikole. Pakusaka kusyaga ni maganga gekulungwakulungwa ŵakamulichisyaga masengo yinyama kuti yiwuteje magangago.—De 24:6; Mko 9:42.
-
Liganga lyapakona.
Lyeleli lili liganga lyaŵaŵikaga pakona pakulumbikanila mapupa gaŵili. Ligangali ŵalitaŵilaga kumpepe ni mapupa gaŵiligo kuti galumbikane chenene. Pa mitundu josope ja maganga gapakona, liganga lyakusosekwa mnope lyaliji liganga lyapakona ja fendeshoni. Pakutaŵa majumba gekulungwakulungwa soni mapupa ga misinda ŵasagulaga liganga lyakulimba mnope kuti liŵe liganga lyapakona ja fendeshoni. Baibulo jikusakamulichisyasoni masengo maloŵega pakwambaga ya kutamilikasya chilambo chapasi. Jikusasalasoni kuti Yesu ali “liganga lyapakona ja fendeshoni” ja mpingo wa Chiklistu, wawuli mpela nyumba jausimu.—Aef 2:20; Yob 38:6.
-
Lihule.
Jweleju ali mundu jwakusagonana ni mundu jwine jwanganaŵa ŵamkwakwe pakusaka kuti apate mbiya. (Maloŵe ga Chigiliki gakuti porʹne, gagakusagopolela kuti “lihule” gatyochele ku maloŵe gakuti “kusumisya.”) Ndaŵi syejinji maloŵe gelega gakusasalaga ya jwamkongwe, atamose kuti m’Baibulo akusasalasoni ya mahule gachilume. Chilamusi cha Mose nganichakundaga ŵandu kuti atendeje uhule, soni mbiya siŵapataga mundu ligongo lyakutenda uhule nganisiŵa syakundidwa kuti akasipeleche ku nyumba ja Mlungu. Nambo ŵandu ŵa mitundu jine, ŵaŵalambilaga milungu jaunami ŵakundaga kuti pa nyumba syawo syakupopelela patendekweje ya uhule pakusaka kuti apateje mbiya. (De 23:17, 18; 1Ay 14:24) Mwakuwanichisya, Baibulo jikusakamulichisyasoni masengo maloŵe gakuti lihule pakusala ya ŵandu, mitundu, kapena mabungwe gagakusati gakusamlambila Mlungu, nambo chitamilecho ali mkutenda yindu yangakusasaka Mlungujo. Mwachisyasyo, dini syosope syaunami syasikusamanyika ni lina lyakuti “Babulo Jwamkulungwa” m’buku ja Chiwunukuko, akusasiwanichisya ni lihule ligongo lyakuti dini syelesi sikamulene ni ŵakulamulila ŵa chilambochi pakusaka kuti sikole machili soni kuti siŵe syakusichila mnope.—Chw 17:1-5; 18:3; 1Mb 5:25.
-
Likatani.
Jeleji jaliji nguwo jeluche chenene jele ŵajipetile ni yiwulili ya akelubi. Nguwo jeleji jalekanganyaga Malo Geswela soni Malo Geswela Mnope mu chitenti nambosoni mu nyumba ja Mlungu. (Eks 26:31; 2Mb 3:14; Mat 27:51; Ahe 9:3)—Alole Yakumbesi B5.
-
Likongwa.
Lyeleli lili litabwa lyaŵaliŵikaga pa makoyo ga mundu. Mbali jilijose ja litabwali ŵakolekagako katundu jwausito. Likongwa lilisoni litabwa kapena chitela chaŵachikolekaga penani pa lukosi lwa yinyama yiŵili (mpela ng’ombe) payikuwuta chindu chakulimila kapena ngolo. Achikapolo ŵakamulichisyaga masengo likongwa pakunyakula yindu yausito. Myoyo maloŵe gakuti likongwa akusagakamulichisyaga masengo pakwimila ukapolo kapena kuŵa pasi pa ulamusi wa mundu jwine. Maloŵega gakusajimilasoni kusimana ni yangalwe soni kulagasika. Kusala kuti mundu atyosisye kapena kuti akasile likongwa kukusagopolela kuti mundujo agopweche ku ukapolo, ku yindu yangalwe soni yakulagasya.—Le 26:13; Mat 11:29, 30.
-
Lipende.
Lipende lyeleli lyaŵaga lya ngondolo, mbusi kapena lya mwanache jwa ng’ombe. Lipendeli ŵalikamulichisyaga masengo mpela chipepala chakulembela. Yipepala ya lipende yaŵaga yakulimba mnope kulekangana ni yipepala yaŵayipanganyaga pakamulichisya masengo milulu. Yipepala ya lipende ŵayikamulichisyagasoni masengo pakulemba mipukutu ja Baibulo. Mipukutu ja lipende jele Paulo ŵamtumile Timoteyo kuti ayiche najo, komboleka kuti jaliji ja mbali sine sya Malemba ga Chihebeli. Mipukutu jine ja mu Nyasa Jewe ŵajilembilesoni pakamulichisya masengo yipepala ya lipende.—2Ti 4:13.
-
Lipenga.
Chelechi chaliji chida chachisyano chele ŵachipepelelaga mpweya pakusaka kuchijimba kapena pakwamanyisya ŵandu yineyakwe. Mwakamulana ni Numeli 10:2, Yehofa jwasasile yakusosekwa kukuya pakupanganya malipenga gaŵili gasilifa gakuti gakamuleje masengo pakwamanyisya ŵandu kuti kwana msongano, kwamanyisya ŵandu kuti akusosekwa kusama kapena kwamanyisya ya ngondo. Malipenga gelega komboleka kuti gaŵaga gakongoka, mwamti gawonekaga mwakulekangana ni “malipenga ga misengo ja ngondolo” gele gaŵaga gepindiche. Papalisoni malipenga gane gele mu Baibulo ŵangasalaga yaŵatite pakugapanganya. Nambo malipenga gelega ŵagakamulichisyaga masengosoni mpela yakwimbila ya panyumba ja Mlungu. Ndaŵi syejinji kulila kwa lipenga kukusajimila kulamula kwa Mlungu kapena yakutendekwa yine yapadela yakutyochela kwa Mlungu.—2Mb 29:26; Esa 3:10; 1Ak 15:52; Chw 8:7–11:15.
-
Lisiku Lyakosechela.
Lyeleli lyaliji lisiku lyakuti malaŵi gakwe chikuŵe Sabata, mwamti Ayuda ŵakosechelaga yine ni yine yakusosekwa pa lisikuli. Lisiku Lyakosechela lyamalaga lyuŵa paligambile kutiŵila, pa lisiku lyele masiku agano tukusati Lyamsano, mwamti pelepo ni palyatandaga lisiku lya Sabata. Lisiku lya Ayuda lyatandaga ligulo ni kumalasoni ligulo lya malaŵi gakwe.—Mko 15:42; Luk 23:54.
-
Lisiku Lyakulamula.
Lyeleli lili lisiku kapena ndaŵi jaŵisile Mlungu kuti chalamule mitundu ja ŵandu. Jeleji mpaka jiŵesoni ndaŵi jele chachawulaga ŵandu ŵakutenda yakusakala. Lisikulisoni lichiŵa lyakusangalasya kwa ŵandu ŵakutenda yambone ligongo chachikulupuka ni kupata umi wangamala. Yesu Klistu soni ŵandumetume ŵakwe ŵasasilesoni ya “Lisiku Lyakulamula,” lyele ŵandu ŵali umi soni ŵaŵawile kalakala chachalamula.—Mat 12:36.
-
Lisiku Lyakusimasya Ulemwa.
Lyeleli lyaliji lisiku lyeswela lyakusosekwa mnope kwa Ayisalayeli. Lisikuli likusamanyikasoni ni lina lyakuti Yomu Kippuli. (Kutyochela ku maloŵe ga Chihebeli gakuti yohm hak·kip·pu·rimʹ, kugopolela kuti “lisiku lyakusiŵa.”) Mwambowu watendekwaga pa lisiku lya 10 m’mwesi wa Etanimu. Chaka chilichose jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi ŵajinjilaga m’Malo Geswela Mnope ga mu chitenti cha Mlungu pa lisiku lyelelipe. Ali ataŵile nyumba ja Mlungu jwalakwe ŵatendagasoni yeleyi pa lisiku lyelelipe. Jwalakwe ŵajinjilaga kuti akataje myasi ja mbopesi ja ulemwa wakwe, ulemwa wa Alefi ŵane, soni ulemwa wa ŵandu wosope. Pa lisikuli patendekwaga msongano wekulungwa wawaliji weswela. Ŵandu ŵalijimaga kulya, soni nganakamulaga masengo ligongo lisikuli lyaŵaga lya Sabata.—Le 23:27, 28.
-
Lisiku lyakuwoneka kwa mwesi.
Mu kalendala ja Ayuda, lyeleli lyaliji lisiku lyandanda lya mwesi uliwose. Pa lisiku lyeleli, Ayuda ŵasosekwaga kusongana pampepe, kulijima kulya, soni kupeleka mitundu jine ja mbopesi. Mkupita kwandaŵi, lisikuli lyaŵele lisiku lyakuti Ayisalayeli wosope atendeje chisangalalo chakusosekwa mnope, mwamti ŵandu nganakamulaga masengo pa lisikuli.—Nu 10:10; 2Mb 8:13; Akl 2:16.
-
Lisimbo.
Maloŵega m’Chigiliki akusati aʹbys·sos, kugopolela kuti “kusokoka mnope” kapena “kusokoka kwangali malile, kusokoka kwangali mbesi.” Maloŵega akusagakamulichisya masengo m’Malemba ga Chigiliki pakwambaga ya malo gakwawugalila ŵandu kapena mpaka gajimile kwawugalila kweneko. Yeleyi yikupwatikapo malembe soni yine.—Luk 8:31; Alo 10:7; Chw 20:3.
-
Litala.
Liloŵe lyeleli akusalikamulichisya masengo mwakuwanichisya m’Malemba pakusala ya katende ka yindu kapena pakusala ya ndamo jele Mlungu akusajinonyela kapena jele ŵangajinonyela. Ŵandu ŵaŵakuyaga yijiganyo ya Yesu Klistu ŵakolangaga kuti ali ŵakukuya “Litala.” Ŵakolangaga myoyo ligongo lyakuti ndamo syawo syatamilichiche pa chisyasyo chiŵalechele Yesu Klistu soni ligongo lyakuti ŵaliji mkumkulupilila jwalakwe.—Mas 19:9.
-
Litete lyakupimila.
Lyeleli lyaliji litete lyaŵakamulichisyaga masengo pakupima ulewu wa chindu soni lyaliji lyelewu makono 6. Naga tuli tujigalile ulewu wamkono waŵakamulichisyaga masengo ŵandu ŵajinji nikuti liteteli lyaliji lya mamita 2.67. Nambo naga tuli tujigalile kapime ka mkono wine wawaliji welewu nikuti liteteli lyaliji lyelewu mamita 3.11. (Ese 40:3, 5; Chw 11:1)—Alole Yakumbesi B14.
-
Litete.
Maloŵega akusagakamulichisya masengo pakusala ya yakumela yayikusanonyela kumela mungulugulu sulo kapena mwilambo. Mtundu wa litete wakusawukolanga ndaŵi syejinji uli wa Arundo donax. (Yob 8:11; Yes 42:3; Mat 27:29; Chw 11:1)—Alolesoni maloŵe gakuti LITETE LYAKUPIMILA.
-
Liwunjili.
Mu Chihebeli akusati “Millo.” Maloŵega gatyochele ku liloŵe lyalikusagopolela kuti “kugumbasya.” Baibulo ja Septuagint jagopolele maloŵega kuti “msinda waumwenye wakola yakulichenjela.” Komboleka kuti gelega galiji malo ganegakwe kapena chinyumba chinechakwe chachaliji mu Msinda wa Daudi, nambo ngayikumanyika chenene mwagawonechelaga malogo.—2Sa 5:9; 1Ay 11:27.
-
Logi.
Welewu uli mlingo wamwana mnope wakulinjilila yindu yamesi wele akusawusala m’Baibulo. Mu yakulemba ya Ayuda (Jewish Talmud), yikusalosya kuti malogi gakwana 12 gapanganyaga hini jimo. Yeleyi yikulosya kuti naga tuli tujigalile kaŵalanjile keleka nikuti logi jimo jaŵaga malita 0.31. (Le 14:10)—Alole Yakumbesi B14.
-
Lulo.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yamesi. Lulolo lwaŵaga lwa malita chiŵandika 22, mwakamulana ni yaŵapatile ŵakuwungunya ya m’masame ŵele ŵapatile tuyiduswa twa lulo twatwalembedwe lina lyeleli. M’Baibulo, yindu yejinji yaŵapimilaga yindu yejumu soni yamesi ukulu wakwe waliji wakulandana ni ukulu wa lulo lwakupimilalu. (1Ay 7:38; Ese 45:14)—Alole Yakumbesi B14.
-
Luŵala.
Gelega galiji malo ga mkati mwa lutenje kusyungulila chitenti cha Mlungu. Paŵataŵile nyumba ja Mlungu, gelega galiji malo gekulungwa ga mkati mwa lutenje gagaliji gangali chilichose kusyungulila nyumba jisyesyenejo. Malo gakupelechela mbopesi syakutinisya galiji mu luŵala lwa chitenti cha Mlungu, soni paŵataŵile nyumba ja Mlungu malo gakupelechela mbopesi galiji mu luŵala lwamkati. (Alole Yakumbesi B5, B8, B11.) Baibulo jikusalosya kuti majumba ga mamwenye soni majumba gane gakolagasoni maluŵala.—Eks 8:13; 27:9; 1Ay 7:12; Ese 4:11; Mat 26:3.
-
Luŵala Lwekulungwa lwa Ayuda.
Lwelelu lwaliji luŵala lwamagambo lwekulungwa lwa Ayuda ku Yelusalemu. Mu ndaŵi ja Yesu, luŵalalu lwakwete ŵakulamula magambo ŵakwana 71. Ŵakulamulaŵa ŵaliji achakulungwa ŵa ŵakutaga mbopesi soni ŵane ŵaŵatumichile pandaŵi jine mpela achakulungwa ŵa ŵakutaga mbopesi. Mwapalisoni ŵandu ŵakutyochela ku maŵasa ga achakulungwa ŵa ŵakutaga mbopesi, achakulungwakulungwa ŵa ŵandu, achakulungwakulungwa ŵa mbumba soni ŵa maŵasa, nambosoni alembi.—Mko 15:1; Mas 5:34; 23:1, 6.
M
-
Mahalati.
Lyeleli lili liloŵe lyaŵalikamulichisyaga masengo ŵakwimba. Liloŵeli likusasimanikwa mu maloŵe ga mtwe wakuwugulila mu Salimo 53 soni 88. Liloŵeli mpaka lilandanesoni ni maloŵe ga Chihebeli gagakusagopolela kuti “kumala machili; kulwala.” Yeleyi yikusalosya kuti nyimbojo jasosekwaga kupikanika mwakudandawula, mwamti yeleyi yikukamulana ni mwajikusapikanichila Salimo 53 soni 88.
-
Makedoniya.
Chelechi chaliji chigawo cha kumpoto m’chilambo cha Gilisi. Chigawochi chaliji chakumanyika mnope pandaŵi jiŵalamulilaga Alekisanda Jwamkulungwa soni chaliji chakulijimila pajika mpaka pandaŵi jele Aloma ŵachigomeche. Paulendo wandanda wa ndumetume Paulo wakwawula ku Europe, chigawo cha Makedoniya ŵachilamulilaga Aloma. Paulo ŵayiche ku chigawo chelechi kwa maulendo gatatu. (Mas 16:9)—Alole Yakumbesi B13.
-
Makongwa.
-
Malayika.
Linali lyatyochele ku maloŵe ga Chihebeli gakuti mal·ʼakhʹ soni ga Chigiliki gakuti agʹge·los. Maloŵe gosopega gakusagopolela kuti “jwamtenga,” nambo naga jwamtenga jwakwe ali jwachilu chausimu tukusati “lilayika.” (Gen 16:7; 32:3; Yak 2:25; Chw 22:8) Malayika gali yakupanganyikwa yausimu yamachili. Mlungu paŵagapanganyisye malayika papite ndaŵi jelewu mkaniŵapanganye ŵandu. M’Baibulo akusagakolangasoni kuti ‘masausande gangaŵalanjika ga malayika geswela,’ “ŵanache ŵa Mlungu,” soni “ndondwa syakundaŵi.” (De 33:2; Yob 1:6; 38:7) Malayika nganagapanganya m’litala lyakuti gaŵelekaneje, nambo lilayika lililyose ŵalipanganyisye pajika. Komboleka kuti malayika gosope gapali gakupunda 100 miliyoni. (Da 7:10) Baibulo jikusalosya kuti malayika gakwete mena soni ndamo syakulekanganalekangana. Nambope gakusakana kugatindiŵalila, soni gane gakanile kusala mena gawo. (Gen 32:29; Luk 1:26; Chw 22:8, 9) Malayika gakwete maudindo gakulekanganalekangana soni ŵagapele masengo gakulekanganalekangana. Gane gakusatumichila mwakuŵandichila mpando waumwenye wa Yehofa, gane kupeleka mautenga ga Mlungu, gane kwakamuchisya ŵakutumichila ŵa Yehofa pachilambo chapasi, gane kupeleka chilango chakutyochela kwa Mlungu, soni gane kukamuchisya pa masengo gakulalichila ngani syambone. (2Ay 19:35; Sal 34:7; Luk 1:30, 31; Chw 5:11; 14:6) Kusogoloku malayika gachimkamuchisya Yesu kuputa ngondo ja Alamagedo.—Chw 19:14, 15.
-
Malemba.
Gelega gali Maloŵe ga Mlungu gele ŵatesile kugalemba. Liloŵe lyeleli likusasimanikwa m’Malemba ga Chigiliki basi.—Luk 24:27; 2Ti 3:16.
-
Malembe gachikumbuchilo.
Gelega gali malo gaŵaŵikaga mtembo wa mundu jwawile. Maloŵega mu Chigiliki gali gakuti mne·meiʹon, gagakusagopolela kuti “kukumbuchila.” Maloŵega gakusalosya kuti Mlungu akumkumbuchila mundu jwawilejo.—Yoh 5:28, 29.
-
Malembe.
Maloŵega naga gatandite ni chilembo chamwana gakusagopolelaga malembe gampepe. Nambo naga gatandite ni chilembo chekulungwa gakusajimilaga malembe ga ŵandu wosope. Kugopopela kwaŵiliku kuli kwakulandana ni kugopolela kwa maloŵe ga Chihebeli gakuti “Shelo” soni ga Chigiliki gakuti “Hade.” Mu Baibulo maloŵega gakusajimilaga malo gakuwanichisya gele mundu jwapite kweleko jwangatendaga chilichose soni jwangamanyililaga chilichose.—Gen 47:30; Jwak 9:10; Mas 2:31.
-
Malikamu.
-
Malo gakuminyila mipeleya.
Malo gelega gakolaga masimbo gaŵili gaŵagasolaga pa liganga lyangasawusya kusola. Lisimbo limo lyaŵaga pamalo gakwela, line lyaŵaga chapasi pakwe soni paŵaga kangalande kamwana kakulumbikanyila masimboga. Mipeleya paŵajiminyaga palisimbo lya pamalo gakwelago, mesi gakwe gajendelelaga ni kugwilaga palisimbo lya pasi pakwelyo. Maloŵe gakuti malo ‘gakuminyila mipeleya’ gakusakamulasoni masengo pakwimila kulamula kwa Mlungu.—Yes 5:2; Chw 19:15.
-
Malo gakupelechela mbopesi.
Gelega galiji malo gakwela kapena getaŵe pele ŵandu ŵapelechelaga mbopesi kapena yakununjila pakumchimbichisya Mlungu. Malo gakwe gaŵaga getaŵe ni litaka kapena maganga, kapenasoni getaŵe ni matabwa gekutile chisyano. Mu chipinda chandanda cha chitenti cha Mlungu soni cha nyumba ja Mlungu mwaliji mwana “malo gakupelechela mbopesi gagolide” gamwana paŵapelechelaga yakununjila. Maloga galiji gepanganye ni matabwa gekutile ni golide. “Malo gakupelechela mbopesi gakopa” gekulungwa gaŵatinichisyaga mbopesi galiji paluŵala pasa pa nyumba ja Mlungu. (Eks 27:1; 39:38, 39; Gen 8:20; 1Ay 6:20; 2Mb 4:1; Luk 1:11)—Alole Yakumbesi B5 soni B8.
-
Malo gakwela.
Gelega galiji malo gaŵagakamulichisyaga masengo pakumlambila Mlungu. Maloga gaŵaga penani pa litumbi lyamwana kapena lyekulungwa, soni pane gaŵaga pamalo gakwela gakutenda kulinganya. Atamose kuti ndaŵi sine maloga ŵagakamulichisyaga masengo pa kulambila Mlungu, nambope ndaŵi syejinji ŵagakamulichisyaga masengo pakulambila milungu jaunami.—Nu 33:52; 1Ay 3:2; Yel 19:5.
-
Malo geswela.
Gelega galiji malo gaŵagalinganyaga kuti gaŵe gakulambilila, galiji malo gapadela. Ndaŵi syejinji, linali lyajimilaga chitenti chakulambilila kapena nyumba ja Mlungu ku Yelusalemu. Linali akusalikamulichisyasoni masengo pakwamba malo gakutama Mlungu kwinani.—Eks 25:8, 9; 2Ay 10:25; 1Mb 28:10; Chw 11:19.
-
Malo Geswela (ga m’nyumba ja Mlungu).
Maloŵega gakusagopolela ya chipinda chandanda soni chekulungwa chichaliji mu chitenti kapena mu nyumba ja Mlungu. Chipindachi chaŵandikene ni chipinda chamkati mnope chiŵachikolangaga kuti Malo Geswela Mnope. Malo Geswela ga mu chitenti mwaŵaga chakuŵikapo nyali chagolide, malo gagolide gakupelechela mbopesi sya yakununjila, tebulo jakuŵika mikate jakupeleka kwa Mlungu, soni yiwiya yagolide. Malo Geswela ga mu nyumba ja Mlungu mwaliji mwana malo gakupelechela mbopesi gagolide, yakuŵikapo nyali yagolide yakwana 10, soni matebulo 10 gakuŵika mikate jakupeleka kwa Mlungu. (Eks 26:33; Ahe 9:2)—Alole Yakumbesi B5 soni B8.
-
Malo Geswela Mnope.
Chelechi chaliji chipinda chamkati mwa chitenti soni mu nyumba ja Mlungu. Mu chipinda chelechi ni muŵasungaga libokosi lya chilanga. Chipindachi chamanyikagasoni kuti Malo Geswela Gapadela Mnope. Mwakamulana ni Chilamusi cha Mose, jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesipe ni juŵamkundaga kwinjila ku Malo Geswela Mnope kamo pachaka pa Lisiku Lyakusimasya Ulemwa.—Eks 26:33; Le 16:2, 17; 1Ay 6:16; Ahe 9:3.
-
Mana.
Chelechi chaliji chakulya chiŵalyaga Ayisalayeli pandaŵi jiŵajendaga m’chipululu kwa yaka 40. Yehofa ni jwaŵapaga chakulya chelechi. Lisiku lililyose kundaŵi, mana gelega mwakusimonjesya gasimanikwaga paluŵala posope, pasi pamangame. Nambo lisiku lya Sabata nganigasimanikwaga. Ayisalayeli ali agaweni managa kandanda, ŵatandite kuwusyana kuti, “Ana chelechi chichi?” kapena kuti, “man huʼ?” mu Chihebeli. (Eks 16:13-15, 35) Mu malemba gane ŵagopolele managa kuti “tiligu jwakwinani” (Sal 78:24), “yakulya yakutyochela kwinani” (Sal 105:40), soni kuti “yakulya ya ŵamachili” (Sal 78:25). Yesu jwasasilesoni ya mana m’litala lyakuwanichisya.—Yoh 6:49, 50.
-
Masapi.
-
Masikili.
Gelega gali maloŵe ga Chihebeli gagakusasimanikwa pa tumitwe twa masalimo gakwana 13, nambo ngopolelo jakwe jisyesyene ngajikumanyika. Komboleka mwine gakusagopolela “ndakatulo ja kuganichisya mwakusokoka.” Ŵandu ŵane akusaganisya kuti mwine maloŵega mpaka galandane ngopolelo jakwe ni maloŵe gane gagakusagopolela kuti ‘kutumichila mwalunda.’—2Mb 30:22; Sal 32:Mtwe.
-
Masiku gakumalisya.
Maloŵe gelega soni gane gakulandana nago mpela maloŵe gakuti “mu ndaŵi jakumalisya,” ŵagakamulichisye masengo mu yakulochesya ya m’Baibulo pakusala ya ndaŵi jele yakutendekwa yaŵasasile kala yichiŵa yili mkutendekwa. (Ese 38:16; Da 10:14; Mas 2:17) Pakujigalila mtundu wa yakulochesya, masiku gakumalisyaga mpaka jiŵe ndaŵi ja yaka yamnono kapena yejinji. Baibulo jikusakamulichisya masengo mnope maloŵega pakusala ya “masiku gakumalisya” ga mu ndaŵi ajino, jajili ndaŵi jakuŵapo kwa Yesu.—2Ti 3:1; Yak 5:3; 2Pe 3:3.
-
Matana; Jwamatana.
Welewu uli ulwele wakogoya wawukusaŵa pachilu. Matana gakusagasala m’Malemba gali gakogoya mnope kupunda matana ga masiku agano, ligongo ngaŵa kuti ŵandupe ni ŵaŵalwalaga ulwelewu, nambo wakamulagasoni yakuwala soni nyumba. Mundu jwakwete ulwelewu akusamanyika kuti jwamatana.—Le 14:54, 55; Luk 5:12.
-
Mayilosi.
Welewu waliji ulewu wa lutando wele ukusasimanikwa kampepe basi m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu pa Mateyu 5:41. Komboleka kuti maloŵega gajimilaga mayilosi ja Chiloma jajaliji jakulandana ni mamita 1,479.5. Malo gane gatatu gele maloŵega gasimanikwaga m’Malemba gandanda gali pa Luka 24:13, Yohane 6:19, soni pa Yohane 11:18 pele mu chiŵecheto chandanda ŵayigopolele kuti sitadiya.—Alole Yakumbesi B14.
-
Mbesi ja ndaŵi ajino.
Jeleji jili ndaŵi jajichiyika mpaka kumbesi kwa ndaŵi jatukutamaji, kapena kuti mbesi ja yakutendekwa yakulongoleledwa ni Satana. Ndaŵiji jikwendela yimpepe ni ndaŵi jakuŵapo kwa Klistu. Yesu chachigalongolela malayika kuti ‘gajawule kukulekanganya ŵandu ŵakusakala pasikati pa ŵandu ŵakulungama’ kaneko ni kwajonanga ŵakusakalawo. (Mat 13:40-42, 49) Ŵakulijiganya ŵa Yesu ŵasachililaga mnope kumanyilila ya ndaŵi jisyesyene jele “mbesi” jichiyika. (Mat 24:3) Yesu mkanawujile kwinani, ŵasalile ŵakumkuya ŵakwe mwakwasimichisya kuti chachiŵa ni jemanjajo mpaka kumbesi.—Mat 28:20.
-
Mbete jakudindila.
-
Mbopesi ja Chakumwa.
-
Mbopesi jakutinisya.
Jeleji jaliji mbopesi ja nyama. Nyamaji ŵajijochaga josope pa malo gakupelechela mbopesi mpela mbopesi jakupeleka kwa Mlungu. Pangali mbali jine ja nyamaji jajasigalaga (chinga ng’ombe, ngondolo, mbusi jamkambako, mawunda, kapena njuŵa) kuti jiŵe ja jwakupelekajo.—Eks 29:18; Le 6:9.
-
Mbopesi jakuyamichila.
Jeleji jaliji mbopesi jaŵapelekaga mundu pakusaka kumchimbichisya Mlungu ligongo lya yindu yapochele kutyochela kwa Mlungujo soni ligongo lya chinonyelo chakulupichika cha Mlungu. Pa lisiku lyakupeleka mbopesiji ŵandu ŵalyaga mbali jine ja nyama jakupelechedwa mbopesi soni mkate wangali yakusasaŵilisya. Ŵasosekwaga kulya nyamajo pa lisiku lilyolyo.—2Mb 29:31.
-
Mbopesi jakuyuya.
Paŵapelekaga mbopesi jeleji, mundu jwanyakulaga mbopesijo mmyala, kaneko jwakutaga mbopesi jwaŵikaga magasa gakwe kusi kwa makono ga mundu jwanyakwile mbopesijo ni kujiyuyaga mbopesijo aku nakuku. Pane jwakutaga mbopesi jwakombolekaga kujiyuya jika mbopesijo. Yaŵatendaga pelepayi yajimilaga kuti akupeleka mbopesijo kwa Yehofa.—Le 7:30.
-
Mbopesi ja magambo.
Jeleji jaliji mbopesi jiŵajipelekaga mundu ligongo lya ulemwa watesile. Mbopesi jeleji jalekanganaga panandi ni mbopesi sine sya ulemwa ligongo lyakuti mbopesi ajiji jamkamuchisyaga mundu jwakulemwa jwagalawiche mtima kuti awuchisye upile waŵajasile ligongo lyakuchilemwechesya chilamusi. Yeleyi yatendekasyaga kuti akapochela chilango.—Le 7:37; 19:22; Yes 53:10.
-
Mbopesi ja mkamulano.
Jeleji jaliji mbopesi jaŵapelekaga kwa Yehofa pakusaka kuti aŵe najo pamtendele. Ŵaŵalyaga mbopesi jeleji ŵaliji msyene mbopesijo pampepe ni ŵa m’liŵasa mwakwe, jwakutaga mbopesi juŵapelekaga mbopesijo kwa Mlungu soni ŵakutaga mbopesi ŵane ŵakukamula masengo pa lisikulyo. Mawuta ga mbopesijo pagatinikaga ni kukoposyaga kaliwungo kambone yaŵaga kuti Yehofa apochele mbopesijo. Myasi jajajimilaga umi ŵajipelekagasoni kwa jwalakwe. Jemanjaji paŵalyaga mbopesiji yaŵaga mpela kuti atemi ni kulyaga yimpepe ni Yehofa, yayalosyaga kuti wosopewo ali ŵakamulana.—Le 7:29, 32; De 27:7.
-
Mbopesi ja ulemwa.
Jeleji jaliji mbopesi jiŵapelekaga ŵandu naga atesile ulemwa mwangosi ligongo lyakuti ali ŵangali umlama. Ŵandu ŵapelekaga mbopesi yinyama yakulekanganalekangana, kutandila ng’ombe mpaka ngunda. Ŵapelekaga mwakamulana ni udindo wakwete mundu nambosoni pakujigalila mwayiŵelele yindu ni mundu jwatesile ulemwajo.—Le 4:27, 29; Ahe 10:8.
-
Mbopesi.
Mtuka wakwawula kwa Mlungu pakulosya kuyamichila, kwitichisya ulemwa soni pakusaka kuŵa najosoni paunasi wambone. Kutandila pa Abele, ŵandu ŵaŵele ali mkupeleka mbopesi syakulekanganalekangana mwakusaka kwawo. Mbopesisi syapwatikagapo sya yinyama. Pali papite ndaŵi, Chilamusi cha Mose chasasile kuti ŵandu akusosekwa apelecheje mbopesi. Panyuma pakuti Yesu apeleche umi wakwe wamlama mpela mbopesi, nganipasosekwasoni kupeleka mbopesi sya yinyama. Atamose kuti yili myoyo, masiku agano Aklistu akupitilisyape kupeleka mbopesi syausimu kwa Mlungu.—Gen 4:4; Ahe 13:15, 16; 1Yo 4:10.
-
Mbumba.
Mu ndamo jakala msyenembumba jwaŵaga mtati, mwakulengana ni ndamo ja Ayawo jele msyenembumba akusaŵaga mjomba.—Gen 49:28; Eks 39:14; Chw 21:12.
-
Melodaki.
Jweleju jwaliji mlungu jwamkulungwa jwa msinda wa Babulo. Panyuma pakuti Hamulabi juŵaliji mwenye jwa Ababulo soni jwakupanganya malamusi awutesile msinda wa Babulo kuti uŵe likulu lya chilambo cha Babulo, Melodaki (kapena kuti Maduki) jwaŵele mlungu jwawo jwakusosekwa mnope. Kusosekwa kwakwe kwapundile milungu jine josope jajapali kala mwamti jweleju jwaŵele mlungu jwamkulungwa jwakupunda milungu josope m’chilambo cha Babulo. Pali papile ndaŵi, lina lyakuti Melodaki (kapena kuti Maduki) lyachenjile ni kuŵa “Belu” (kugopolela kuti “Msyene”). Nambosoni Melodakiju ŵandu ŵagambaga kumkolanga kuti Beli.—Yel 50:2.
-
Mesiya.
-
Mfulu.
Mu ndaŵi ja ulamusi wa Loma, “mfulu” jwaŵaga mundu jwapagwile ali jwamgopoche ngaŵaga kapolo. Mundu jweleju jwakolaga ufulu wakutama m’chilambo chapagwilecho mpela kumangwakwe. Nombenajo kapolo pamgopwele jwaŵaga “mfulu.” Naga amgopwele pameso pa boma, jwalakwe ŵapochelaga ufulu wakutama m’chilambo cha Loma mpela kumangwakwe, nambo nganamkundaga kuti atendeje nawo yandale. Nambo naga nganamgopola pameso pa boma, jwalakwe ŵaŵaga jwamgopoche ku ukapolo, nambo nganakolaga ufulu wosope m’chilambomo.—1Ak 7:22.
-
Mhebeli.
Abulamu (Abulahamu) ni juŵaliji jwandanda kumanyika ni lina lyeleli. Linali lyamlekanganyaga jwalakwe ni ŵandu ŵa mtundu wa Amoli ŵaŵatamaga mwakuŵandikana nawo. Kaneko yisukulu ya Abulahamu yakutyochela mwa Yakobo yamanyikagasoni ni linali, soni chiŵecheto chawo chaliji Chihebeli. Pakwika mu ndaŵi ja Yesu, chiŵecheto cha Chiheheli chatandite kuwanganichilana ni maloŵe gejinji ga Chialamu mwamti chelechi ni chiŵecheto chiŵaŵechetaga Klistu ni ŵakulijiganya ŵakwe.—Gen 14:13; Eks 5:3; Mas 26:14.
-
Mikate jakulosya kwa Mlungu.
Jeleji jaliji mikate jakwana 12 jele ŵajigaŵaga magulu gaŵili, pane kuŵika 6 panesoni 6. Mikate josopeji ŵajitamikaga pa tebulo jajaliji ku chipinda chiŵachikolangaga kuti Malo Geswela ga mu chitenti soni mu nyumba ja Mlungu. Mikateji ŵajikolangagasoni kuti “mikate jesajikane” soni “mikate jakupeleka kwa Mlungu.” Lisiku lililyose lya Sabata ŵatyosyaga mikate jakala ni kuŵika jine jasambano. Ŵambopesipe ni ŵaŵakundaga kuti alyeje mikate jatyosisyejo. (2Mb 2:4; Mat 12:4; Eks 25:30; Le 24:5-9; Ahe 9:2)—Alole Yakumbesi B5.
-
Mikate jakupeleka kwa Mlungu.
—Alolesoni maloŵe gakuti MIKATE JAKULOSYA KWA MLUNGU.
-
Mikitamu.
-
Milikomu.
-
Milulu.
Welewu uli mtundu wa yakumela ya m’mesi yayikusawoneka mpela matete. Milulu ŵajikamulichisyaga masengo pakupanganya yitundu, mabasikete soni maboti. Ŵakamulichisyagasoni masengo miluluji pakupanganya yindu yakulandana ni yipepala yakamulichisya masengo pakulemba yele panyuma pakwe ŵapanganyichisyaga mipukutu.—Eks 2:3.
-
Mina.
Mina jikusamanyikasoni kuti mane mu buku ja Esekiyele. Welewu waliji mlingo wakulinjila kusitopa soni winji wa mbiya. Mwakamulana ni yaŵapatile ŵakuwukula ya m’masame, mina jimo jaŵaga masekeli gakwana 50, soni sekeli jimo jaŵaga jakusitopa magalamu 11.4. Soni mina jakusajikolanga m’Malemba ga Chihebeli jaŵaga jakusitopa magalamu 570. Kombolekasoni kuti papali mina ja ku nyumba ja mwenye, mpela muyaŵelele ni mlingo wa mkono. Mina jakusajikolanga m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu jaŵaga jakulandana ni madalakima 100. Mina jeleji jasitopaga magalamu 340. Mbiya sya mina syakwana 60 syakwanaga talente jimo. (Esa 2:69; Luk 19:13)—Alole Yakumbesi B14.
-
Misengo ja pamalo gakupelechela mbopesi.
Yeleyi yaliji yindu yakuwoneka mpela misengo yayakopochelaga m’makona mcheche ga malo gakupelechela mbopesi. Nambo malo gane gakupelechela mbopesi nganigakolaga misengo jeleji. (Le 8:15; 1Ay 2:28)—Alole Yakumbesi B5 soni B8.
-
Misinda jakutilila.
Jeleji jaliji misinda ja Alefi jele ŵajisagwile ni chakulinga chakuti mundu jwamwuleje mjakwe mwangosi atilileje kweleko, pakumtila mundu jwakusaka kuwuchisya chiwa cha mundu jwawulajidwejo. Mu chilambo chaŵalumbile Mlungu kuti chachapa Ayisalayeli, mwapali misinda jakutilila jakwana 6. Pa misinda jeleji, jine ŵasagwile Mose, jine ŵasagwile Yoswa pali papite ndaŵi. Misinda jeleji jasagulidwe mwakulongoleledwa ni Yehofa. Mundu payiche kumsinda wakutililawu, jwatandaga kulondesya magambo gakwe kwa achakulungwa ŵaŵatamaga pageti ja msindawo, mwamti jemanjajo ŵampochelaga chenene mundujo. Pakusaka kuti ŵandu akajiwonaga dongosolo jeleji kuŵa chakwatendekasya kwawulaga ŵane mwamelepe, mundu jwawuleje mjakwejo ŵamjimbilaga magambo gakwe ku msinda kuŵawulajile munduko kuti yikamanyiche naga ali jwakulemwa kapena iyayi. Naga asimanikwe kuti ali jwangalemwa ŵawujilaga najo kumsinda wakutilila ula. Jwalakwe jwasosekwaga kutama kweleko ngakopoka kwa umi wakwe wosope kapena mpaka jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi ali awile.—Nu 35:6, 11-15, 22-29; Yos 20:2-8.
-
Mituka jakulosya chanasa.
Jeleji jaŵaga mituka jakwapa ŵandu ŵakulaga. Malemba ga Chihebeli gangasala mwachindunji mituka jeleji, mmalomwakwe Chilamusi chasalaga yakusosekwa kutenda Ayisalayeli kuti akwanilisye udindo wawo wakwakamuchisya ŵakulaga.—Mat 6:2.
-
Mkono.
Keleka kaliji kapime ka ulewu wa chindu. Patite mkono umo, ulewu wakwe waŵaga kutyochela pa chisukusuku mpaka pasonga ja chala chelewu mnope cha ligasa. Ayisalayeli ŵakamulichisyaga masengo kapime keleka nambo kaliji kamitundu jiŵili. Mtundu wandanda ulewu wakwe waŵaga masentimita chiŵandika 44 ni hafu. Mtundu waŵili waŵaga masentimita chiŵandika 52. Mtundu welewu waŵaga kupima mkono umo ni konjechesya ligasa limo. (Gen 6:15; Luk 12:25)—Alole Yakumbesi B14.
-
Mlembi.
Jweleju ali mundu juŵakopelaga Malemba ga Chihebeli. Pandaŵi jele Yesu ŵaliji pa chilambo chapasi, lina lyakuti “alembi” lyajimilaga kagulu ka ŵandu kele kaliji kakulijiganya mnope Chilamusi. Jemanjaji ŵamsisyaga Yesu.—Esa 7:6, maloŵe gamwiŵanda; Mko 12:38, 39; 14:1.
-
Mlili.
Welewu uli ulwele uliwose wakupelegana wawukusawanda mwachitema. Ulwelewu mpaka ujambuchile ku madela gane ni kuwulaga ŵandu. Ndaŵi syejinji Mlungu pakupeleka chilango ŵakamulichisyaga masengo mlili.—Nu 14:12; Ese 38:22, 23; Am 4:10.
-
Mlonda.
Mlonda ali mundu jwakusalondela malo, yindu kapenasoni ŵandu kuti akasimana ni yakogoya. Ndaŵi syejinji akusalondelaga chilo, soni naga kukwika yakogoya jwalakwe akusagumila kuti ŵane amanyilile. Ndaŵi syejinji alonda ŵajimaga penani pa lutenje kapena pa sanja kuti aloleje ŵakwika pakutalika mkanaŵandichile. Ku ngondo, mlonda akusamkolanga kuti msilikali jwakulondela. Mwagamba kuwanichisya, ŵakulochesya ŵaŵagasoni mpela alonda ku mtundu wa Ayisalayeli ligongo ŵakalamusyaga ŵandu ya yakogoya yayikwika.—2Ay 9:20; Ese 3:17.
-
Mlungu jusyesyene.
Maloŵe gaŵili ga Chihebeli gakuti Ha-Elohim soni Ha-El, akusagagopolela kuti “Mlungu jusyesyene.” Ndaŵi syejinji, maloŵe gaŵili gelega akusagalemba mwakuŵika maloŵe kunyuma kwakwe chamti myiyi pakusaka kulosya kuti Yehofa ali Mlungu jwakulekangana ni milungu jine josope jaunami. Maloŵe gakuti “Mlungu jusyesyene” gakusakamuchisya kupeleka ngopolelo jisyesyene ja maloŵe ga Chihebeliga mu ndime syagakusasimanikwa maloŵego.—Gen 5:22, 24; 46:3; De 4:39.
-
Mnasili.
Linali lyatyochele ku maloŵe ga Chihebeli gagakusagopolela kuti “Jwakusagulidwa,” “Jwakulipeleka,” soni “Jwaŵichidwe Pambali.” Gapali magulu gaŵili ga Anasili. Gulu jandanda jaliji ja Anasili ŵaŵalipelekaga jika kuti aŵe Anasili, pele gulu jaŵili jaliji ja Anasili ŵaŵasagulidwaga ni Mlungu. Jwamlume kapena jwamkongwe jwalumbilaga kwa Yehofa kuti chaŵe Mnasili kwa kandaŵi kanekakwe. Ŵandu ŵaŵasagulaga jika kuti chaŵe Anasiliŵa, papagwaga yindu yitatu yanganasosekwaga kutenda. Nganasosekwaga kumwa ukana kapena kulya yiliyose yakutyochela ku mipeleya, nganasosekwaga kusenga wumbo syawo soni nganasosekwaga kukwaya mtembo. Nambo ŵandu ŵasagulidwe ni Yehofa kuti aŵe Anasili ŵaŵaga myoyo kwa umi wawo wosope, soni Yehofa ni juŵasalilaga jemanjajo yakusosekwa kutendaga.—Nu 6:2-7; Ŵak 13:5.
-
Moleki.
Jweleju jwaliji mlungu jwa Aamoni. Komboleka kuti mlungu jweleju jwaliji jwakulandana ni milungu mpela Malikamu, Milikomu soni Moloki. Lyeleli nganiliŵa lina lisyesyene lya mlungujo, lyagambile kuŵa lina lyakuchimbichisya basi. Chilamusi cha Mose chasalaga kuti jwalijose jwakupeleka mbopesi mwanache jwakwe kwa Moleki jwasosekwaga kuwulajidwa.—Le 20:2; Yel 32:35; Mas 7:43.
-
Moloki.
—Alolesoni maloŵe gakuti MOLEKI.
-
Mose, Chilamusi cha.
-
Mpando wakulamula.
Gelega gaŵaga malo gakwela, gele ŵandu ŵakulamula ŵakwelagapo kupitila pamasitepe. Ŵatamaga pamaloga pandaŵi jakusaka kuŵechetana ni gulu ja ŵandu soni kwasalila yasagwile kutenda ŵakulamulawo. Ndaŵi syejinji maloga gaŵaga pasa. Maloŵe gakuti “mpando wakulamula wa Mlungu” soni “mpando wakulamula wa Klistu” gakusajimila yalinganyisye Mlungu pakusaka kwalamula ŵandu.—Alo 14:10; 2Ak 5:10; Yoh 19:13.
-
Mpingo.
Jeleji jili gulu ja ŵandu ŵasongene pampepe kuti atende yineyakwe. Mu Malemba ga Chihebeli, maloŵega gakusasala ya mtundu wa Ayisalayeli. Mu Malemba ga Chigiliki, maloŵega gakusasala ya mpingo wa Chiklistu uliwose pajikapajika, nambo ndaŵi syejinji gakusasala ya mipingo josope ja Chiklistu pampepe.—1Ay 8:22; Mas 9:31; Alo 16:5.
-
Mpukutu.
Chelechi chaŵaga chipepala chelewu chiŵalembagapo maloŵe. Chipepalachi ŵachipanganyaga ni mapende kapena makungwa. Ndaŵi syejinji mpukutu ŵawulembaga mbali jimo soni ŵawusyungusyaga pa katela. Malemba ŵagalembaga soni kugakopela pa mipukutu. Pandaŵi jiŵalembaga Baibulo, mipukutu ni jijaliji mabuku gaŵakamulichisyaga masengo pakulemba.—Yel 36:4, 18, 23; Luk 4:17-20; 2Ti 4:13.
-
Msaku walipende.
Welewu waŵaga msaku wamti mpela libotolo waŵawupanganyaga kutyochela ku lipende lya chinyama, mpela mbusi kapena ngondolo. Msakuwu ŵawukamulichisyaga masengo pakusunjila finyo. Finyo ŵamŵikaga m’misaku jalipende jasambano ligongo finyo pajutandite kutenda ukali jukusakoposya mpweya wampaka uwulisye msaku. Naga msakuwo uli wasambano ukusagamba kunanambuka, nambo naga uli wakala kapena wangalimba ukusawulika.—Yos 9:4; Mat 9:17.
-
Msengo.
Welewu waliji msengo wa chinyama waŵawukamulichisyaga masengo mpela chiwiya chakumwela, kusunjila mawuta, kusunjila inki soni yindu yine yakulisalalichisya. Msengo ŵawukamulichisyagasoni masengo mpela chida chakwimbila kapena pakwamanyisya ŵandu yineyakwe. (1Sa 16:1, 13; 1Ay 1:39; Ese 9:2) Ndaŵi syejinji “msengo” akusawukamulichisya masengo mwakuwanichisya pakwamba ya machili, kugomeka, kapena kupunda pa ngondo.—De 33:17; Mik 4:13; Sek 1:19.
-
Msimu.
Maloŵe ga Chihebeli gakuti ruʹach soni ga Chigiliki gakuti pneuʹma, gele ndaŵi syejinji akusagagopolela kuti “msimu,” gakwete ngopopelo syejinji. Ngopolelo syosope sikusasalaga ya chindu chele mundu nganaŵa achiweni nambo machili gakwe gakusapeleka umboni wakuti chinducho chipali. Maloŵega mu Chihebeli soni mu Chigiliki akusagakamulichisya masengo pakusala ya (1) mbungo, (2) machili gagakusaŵa mu yindu yaumi yayili pa chilambo chapasi, (3) machili gagakusaŵa mumtima wakuwanichisya wa mundu, gele gakusamtendekasya kuŵecheta kapena kutenda yindu m’litala linelyakwe, (4) maloŵe gakusalilidwa gakutyochela kwa jwinejwakwe jwangawoneka ni meso, (5) yakupanganyikwa yausimu, nambosoni (6) machili gakusakamulichisya masengo Mlungu pakutenda yindu kapena kuti msimu weswela.—Eks 35:21; Sal 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13.
-
Msimu weswela.
Gelega gali machili gangawoneka gele Mlungu akusagakamulichisya masengo pakusaka kukwanilisya chakulinga chakwe. Msimuwu uli weswela ligongo lyakuti ukusatyochela kwa Yehofa jwali jwamswela soni jwakulungama mnope. Ligongo line lili lyakuti Mlungu akusakamulichisya masengo msimu welewu kuti akwanilisye yindu yayili yeswela.—Luk 1:35; Mas 1:8.
-
Msinda wa Daudi.
Lyeleli lili lina liŵawupele msinda wa Yebusi panyuma pakuti Daudi awugomeche msindawo ni kutaŵa nyumba jakwe jaumwenye kweleko. Msindawu ukusamanyikasoni ni lina lyakuti Siyoni. Waliji kumbali jakummwela chakungopokolyuŵa soni waliji mbali jajataŵidwe kalakala mnope mu Yelusalemu.—2Sa 5:7; 1Mb 11:4, 5.
-
Msongano.
Jeleji jili gulu ja ŵandu ŵapangene kuti asimane pampepe. M’Malemba ga Chihebeli, maloŵe gelega ndaŵi syejinji gakusasala ya misongano jaŵatendaga Ayisalayeli kuti atende yisangalalo yakwayana ni kumlambila Mlungu kapena yakutendekwa yine yakusosekwa mnope yele yakwayaga mtundu wawo wosope.—De 16:8; 1Ay 8:5.
-
Msongo.
Yeleyi yaŵaga yindu kapena mbiya syele mwenye ŵapelekaga kwa mwenye jwine pakusaka kulosya kwitichisya kuti ali pasi pa umwenye winewo. Ŵatendaga yeleyi pakusaka kutamilikasya mtendele kapena ni chakulinga chakuti ŵachenjeleje. (2Ay 3:4; 18:14-16; 2Mb 17:11) Maloŵega akusagakamulichisyasoni masengo pakusala ya msongo wele mundu akusapeleka kwa mundu mjakwe.—Ne 5:4; Alo 13:7.
-
Msyungu.
Gelega gali maloŵe kapena kangani kejipi kakusaŵecheta mundu nambo kakumkamuchisya jwine kuti alijiganye kanekakwe. Ndaŵi sinesoni mundu akusalondesya yisyesyene ya ngani jinejakwe nambo pakamulichisya masengo maloŵe gamnono mnope. Misyungu ja m’Baibulo pane jikusasala yindu yine mwakuluŵika. Ndaŵi syejinji msyungu mpaka ulondesye yindu yisyesyene mwakuwanichisya ni yindu yine. Misyungu jine ŵatandite kujikamulichisya masengo pakusaka kwanyosya kapena kwaŵechetela yachipongwe ŵandu ŵane.—Jwa 12:9; 2Pe 2:22.
-
Mtima (chikumbumtima).
Ŵakulemba Baibulo akusakamulichisya masengo maloŵe gakuti “mtima” pakusala ya mtima usyesyenewo kapena wakuwanichisya. Ndaŵi sine maloŵe gakuti “mtima” gakusajimila maloŵe ga Chigiliki gakuti sy·neiʹde·sis. Maloŵe ga Chigilikiga gakusagopolela “yindu yakusamanyilila ŵandu” kapena “kulimanyilila msyene.” Mu yakutendekwa mpela yeleyi, mtima ukusakutendela umboni, soni ukusatusalila yindu yayili yambone kapena yakusakala. Mtima wetu mpaka uwungunye yindu yatukusatenda, yakulinga soni yakusagula yetu. Mtimawu mpaka utulongolele kuti tusagule yindu yambone soni mpaka utukalamusye patukusaka kusagula mwakulemwecheka.—Alo 2:14, 15; 9:1.
-
Mtumiki Jwamkulungwa.
Maloŵe gakwe ga Chigiliki gakusagopolela kuti “Jwakulongolela Jwamkulungwa.” Linali likusasala ya masengo gakusosekwa mnope gakwete Yesu Klistu pakwagopola ŵandu ŵakulupichika ku yakusawusya yakogoya yakwika ligongo lya ulemwa, soni kwalongolela jemanjaji ku umi wangamala.—Mas 3:15; 5:31; Ahe 2:10; 12:2.
-
Mtwe wa chipilala.
Jeleji jaliji mbali jesalalisye ja penani pa chipilala. Papali mitwe jekulungwa jaŵajiŵisile penani pa yipilala yiŵili yakulandana yaŵayijimiche kusogolo kwa nyumba ja Mlungu jaŵataŵile Solomoni. Yipilala yiŵiliyi, chimo ŵachipele lina lyakuti Yakini, chinecho Bowasi. (1Ay 7:16)—Alole Yakumbesi B8.
-
Mtwe.
-
Mule.
Yeleyi yaliji yakununjila yiŵayijigalaga kutyochela ku utomoni wa yitela yine yamiŵa kapena ku yitela yine yamwanamwana ya mtundu wakusawukolanga kuti Commiphora. Ŵawanganyagasoni mule ni yindu yine pakupanganya mawuta gaŵamtagaga mundu jwele amsagwile. Ŵapakagasoni muleju mu yakuwala kapena pagona ni chakulinga chakuti panunjileje. Ŵawanganyagasoni mule mu mawuta gakupakala pakusaka kulisalalisya. Ŵakamulichisyagasoni masengo mule pandaŵi jakulinganya mtembo kuti akawusiche m’malembe.—Eks 30:23; Mis 7:17; Yoh 19:39.
-
Mundu jwagalawuchile ku Chiyuda.
Mu Malemba, maloŵega gakusagopolela ya mundu jwajitichisye kuti chakuyeje yijiganyo ya Chiyuda. Kupwatika pelepa, naga mundujo ali jwamlume jwasosekwaga kuti awumbale kaje.—Mat 23:15; Mas 13:43.
-
Mundu Jwamchele.
Jweleju ali mundu juŵamkatile kumakongolo. Ŵane akusamkolanga kuti mfuleni. Ndaŵi syejinji ŵandu ŵeleŵa ni ŵaŵasagulaga kuti atumichileje ku nyumba ja mwenye ni kwasamalilaga ŵamkwawo mwenye soni achiŵamkwawo ŵapambali. Maloŵega akusagakamulichisyasoni masengo pakwambaga ya mundu jwasagwile kutama ‘ngalombela ligongo lya Umwenye wakwinani.’ Mundu jweleju akusaŵa kuti asagwile yeleyi ni chakulinga chakuti alipelecheje mnope pakumtumichila Mlungu.—Mat 19:12; Esa 2:15; Mas 8:27.
-
Muti-labeni.
Liloŵeli likusasimanikwa pa mtwe wa Salimo 9. Pakuya ndamo ja pandaŵijo, liloŵeli lyagopolelaga “yindu yakwayana ni chiwa cha mwanache jwamlume.” Ŵane akusati lyeleli lyaliji lina kapena maloŵe gakuwugulila gaŵagakamulichisyaga masengo pakwimba salimo jeleji.
-
Mwanache jwa Daudi.
Ndaŵi syejinji maloŵega gakusasala ya Yesu, soni gakusalosya kuti jwalakwe mpela mwanache jwa mumsela wa Daudi, chachisosekwa kupochela umwenye mwakamulana ni chilanga chaŵatesile Mlungu.—Mat 12:23; 21:9.
-
Mwanache jwa mundu.
Maloŵe gelega gakusasimanikwa kwa maulendo chiŵandika 80 mu mabuku ga Ngani Syambone. Maloŵega gakusasalaga ya Yesu Klistu. Gakusalosya kuti pandaŵi jiŵapagwile pachilambo chapasi, Yesu jwaŵele mundu jusyesyene ngaŵa kuti jwaliji msimu ni gamba kuchenga chilu chakwe kuti chiwonecheje mpela cha mundu. Maloŵega gakusalosyasoni kuti Yesu chachikwanilisya maloŵe gakulochesya gagali pa Daniyele 7:13, 14. Mu Malemba ga Chihebeli, maloŵe gelega ŵagakamulichisye masengo mu buku ja Esekiyele soni Daniyele pakusaka kulekanganya pasikati pa Mlungu jwali msyene utengawo ni ŵandu wamba ŵaŵamjimilaga Mlungujo.—Ese 3:17; Da 8:17; Mat 19:28; 20:28.
-
Mwenye Jwamkongwe Jwakwinani.
Lyeleli lyaliji lina lya mlungu jwamkongwe jwele Ayisalayeli ŵakusapuka ŵamlambilaga mundaŵi ja Yelemiya. Ŵandu ŵane akusati linali likusasalaga ya mlungu jwamkongwe jwa Ababulo juŵamkolangaga kuti Ishtar (Astarte). Pandanda, papali mlungu jwine jwakulandana ni jweleju jwa ŵandu ŵa ku Sumeliya jwele jwamanyikaga ni lina lyakuti Inanna. Linali likusagopolela kuti “Mwenye Jwamkongwe Jwakwinani.” Ŵandu ŵamkamulanyaga mlungu jweleju ni yindu yakwinani nambosoni ŵamwonaga kuti jwaliji jwakamuchisya kuŵeleka. Mu yakulemba ya ku Iguputo yikusalosya kuti mlungu jweleju jwakolanjidwagasoni kuti “Mayi Ŵakwinani.”—Yel 44:19.
-
Myuda.
Lyeleli lili lina lyaŵalikamulichisyaga masengo pakusala ya mundu jwa mu mbumba ja Yuda. Linali lyatandite kumanyika panyuma pakuti mbumba 10 sya Isalayeli asigomeche. (2Ay 16:6) Panyuma pa ukapolo wa ku Babulo, linali ŵalikamulichisyaga masengo pakusala ya Ayisalayeli ŵakutyochela mu mbumba syakulekanganalekangana syasyawujile ku Isalayeli. (Esa 4:12) Pali papite ndaŵi linali ŵalikamulichisyaga masengo pakwalekanganya Ayisalayeli ni ŵandu ŵa mitundu jine. (Esa 3:6) Linali ŵalikamulichisyesoni masengo ndumetume Paulo pakwamba kulosya kuti mtundu wa mundu nganichiŵa chindu champaka chimtendekasye mundu kuŵa jwakusosekwa mumpingo wa Chiklistu.—Alo 2:28, 29; Aga 3:28.
-
Nado.
Gelega galiji mawuta gakununjila mnope ga mtundu wakwawulila ku uchejewu soni galiji gakudula. Mawutaga ŵagapanganyaga kutyochela ku mtundu wa chakumela chinechakwe chachikusaŵa chakununjila chenene (Nardostachys jatamansi). Ligongo lyakuti nado jwaliji jwakudula mnope, ŵandu ŵane ŵawanganyaga ni mawuta gane gakuchipa, mwamti ndaŵi sine ŵapanganyaga nado jwachinyengo. Ni ligongo lyakwe Maliko soni Yohane ŵasasile kuti nado juŵamtasile Yesu jwaliji “nado jusyesyene.”—Mko 14:3; Yoh 12:3.
-
Namangoswe.
-
Nasaleti; jwa ku.
Lyeleli lyaliji lina lya Yesu pakujigalila kuti jwalakwe jwatyochelaga mu msinda wa Nasaleti. Linali likukamulana ni maloŵe ga Chihebeli gagakusasimanikwa pa Yesaya 11:1 gele ŵagagopolele kuti “lisipuka.” Mkupita kwa ndaŵi nombenawo ŵandu ŵaŵamkuyaga Yesu ŵatandite kumanyika ni lina lyeleli.—Mat 2:23; Mas 24:5.
-
Ndamo jakulijasilila.
Maloŵega gatyochele ku maloŵe ga Chigiliki gakuti a·selʹgei·a. Liloŵe lyakuti a·selʹgei·a likusajimila yitendo yakusakala mnope yakasa malamusi ga Mlungu soni yitendo yakulilechelela soni yangachimbichisya malamusi ata panandi. Nambosoni jili ndamo jakunyosya soni jangapikanila ata panandi malamusi soni ŵakulamulila. Maloŵega gangagopolela kola ndamo syakusakala panandipe.—Aga 5:19; 2Pe 2:7.
-
Ndaŵi ajino.
Gelega gali maloŵe gaŵagagopolele kutyochela ku maloŵe ga Chigiliki gakuti ai·onʹ pakusala mwayiŵelele yindu pandaŵi jinejakwe. Maloŵega mpaka gajimilesoni ndaŵi ja yakutendekwa yakusosekwa mnope kapena yaka yaŵatemi ŵandu ŵaneŵakwe. Baibulo jikusasala maloŵe gakuti ‘ndaŵi ajino,’ pakwambaga ya yindu yayiwandile yele yikutendekwa pachilambo kapena mwakutendela yindu ŵandu paumi wawo. (2Ti 4:10) Kupitila mu chilanga cha Chilamusi, Mlungu ŵatamilikasisye dongosolo jele ŵandu ŵane akusajikolanga kuti jili ndaŵi ja yakutendekwa ya Ayisalayeli kapena Ayuda. Kupitila mu mbopesi jakwawombola ŵandu, Mlungu ŵamkamulichisye masengo Yesu kuti atandikasye ndaŵi jasambano. Ndaŵi jeleji jatandite paŵagambile kutamilikasya mpingo wa Aklistu ŵakusagulidwa. Yindu yisyesyene yachajimilaga chilanga cha Chilamusi yatandite kutendekwa mu ndaŵi jeleji. Maloŵe gelega mpaka gajimilesoni ndaŵi syakulekanganalekangana, kapena yakutendekwa yakuwanda mnope yayapali kapena yayichitendekwa kusogolo.—Mat 24:3; Mko 4:19; Alo 12:2; 1Ak 10:11.
-
Ndodo jesongoche.
Jeleji jaliji ndodo jelewu jakola kasyano kesongoche kusonga kwakwe, jele mlimi ŵajikamulichisyaga masengo pakuyilongolela yinyama. Maloŵe ga mundu jwalunda gali mpela ndodo jeleji, ligongo gakusamtendekasya mundu jwagapikenejo kuti atende yindu mwalunda. Maloŵe gakuti ‘kuputa ndodo jesongoche’ gatyochele pa yajikusatendaga ng’ombe jamakani jangasaka kujilongolela. Ng’ombeji jikusaputa ndodo jeleji, yayikusatendekasya kuti jilipweteche jisyene.—Mas 26:14; Ŵak 3:31.
-
Ndondwa ja Kundaŵi.
Jeleji jili ndondwa jajikusamalichisya kuwonechela kungopokolyuŵa, lyuŵa mkanilikopoche. Pajikopweche ndondwa jeleji yikusaŵa kuti kusa kusigele panandi kucha.—Chw 22:16; 2Pe 1:19.
-
Ndumetume.
-
Nduŵila.
Jeleji jaliji nguwo jaŵataŵaga mumtwe mpela mpango. Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi jwawalaga nduŵila ja nguwo jambone. Pawusyo pakwe chapenani pa nduŵilajo ŵaŵikaga kachisyano kepwapwatiche kakunyesimila kaŵakataŵaga ni lukonji lwabuluwu. Mwenye ŵawalagasoni nduŵila mkati mwa chisoti chawo chaumwenye. Yobu jwaŵechete mwakuwanichisya pajwalandanyaga chilungamo chakwe ni nduŵila.—Eks 28:36, 37; Yob 29:14; Ese 21:26.
-
Nehiloti.
Ngopolelo ja maloŵe gelega ngajikumanyika, nambo maloŵega gakusasimanikwa pa mtwe wa Salimo 5. Ŵandu ŵane akusakulupilila kuti maloŵega gakusagopolela chakwimbila chakutenda kupepelela mpweya. Akusaganisya myoyo ligongo lyakuti maloŵega gakusalandana ngopolelo jakwe ni maloŵe gane ga Chihebeli gakuti cha·lilʹ (chitolilo). Nambope komboleka mwine maloŵega gakusagamba kusala ya kajimbe kanyimbo basi.
-
Ngani syambone.
-
Ng’anjo jamoto.
Gelega gaŵaga malo gaŵagataŵaga kuti asungunukulileje yisyano. Maloga ŵagakamulichisyagasoni masengo pakocha yindu yagumba. Mu ndaŵi sya m’Baibulo, maloga ŵagataŵaga ni njelwa kapena maganga. Ng’anjo syakochela yindu yagumba soni syakochela layimu ŵasikolangagasoni kuti ufuni.—Gen 15:17; Da 3:17; Chw 9:2.
-
Nisani.
Panyuma pa ukapolo wa ku Babulo, lyeleli lyaŵele lina lya mwesi wele pandanda wamanyikaga ni lina lyakuti Abibu. Mwesi welewu waliji wandanda mu kalendala japadela ja Chiyuda soni waliji mwesi wa 7 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Malichi mpaka mkatikati mwa mwesi wa Epulo. (Ne 2:1)—Alole Yakumbesi B15.
-
Njalamila japadela.
Maloŵega mu Chihebeli ŵatiga ʼashe·rahʹ soni gagopolelaga (1) njalamila japadela jajajimilaga mlungu jwa Akanani jwakamuchisya kuŵeleka, lina lyakwe Asherah, kapena (2) chiwanichisyo chakusepa cha Asherah jusyesyenejo. Yikuwoneka kuti njalamilasi ŵasijimikaga soni ŵasipanganyaga kuti mbali jine jiŵe jachitela. Komboleka kuti njalamilasi syagambaga kuŵa chitela chekulungwa chiŵachijimikaga chili changasepa palipose.—De 16:21; Ŵak 6:26; 1Ay 15:13.
-
Nyasa jakolela moto.
Gelega gagambile kuŵa malo gakuwanichisya ‘gakolela moto wa sulufule.’ Malo gelega akusagakolangasoni kuti “chiwa chaŵili.” Malemba gakusasala kuti ŵandu ŵakulemwa ŵangagalawuka mtima, Satana, chiwa soni Malembe (kapena kuti Hade), chachiyiponya m’nyasaji. Kuponyedwa m’nyasa kwa chiwa, Malembe soni Satana jwali msimu, yikulosya kuti maloga gagambile kuŵa gakuwanichisya, ligongo lyakuti yindu yeleyi nganiyiŵa yipile ni moto. Nyasaji jikwimila konasika kwakuti chinducho ngasichiwonekasoni mpaka kalakala, nambo ngaŵaga kulagasidwa kwampaka kalakala.—Chw 19:20; 20:14, 15; 21:8.
-
Nyimbo jakudandawula.
Jeleji jili nyimbo jaŵajimbaga kapena kulemba pakulosya kuti mundu chimkamwile mnope chanasa mwine ligongo lyakuti mundu jwine juŵamnonyelaga kapena mjawo awile. Jaŵagasoni nyimbo ja pamalilo.—2Sa 1:17; Sal 7:Mtwe.
-
Nyimbo jakwimba pakwela kwawula ku msinda.
Welewu uli mtwe wa pa Salimo 120 mpaka 134. Atamose kuti ŵandu akusaganisya yakulekangana pakwamba ya ngopolelo ja maloŵega, nambo ŵajinji akusakulupilila kuti masalimo 15 gelega ni gaŵajimbaga Ayisalayeli mwakusangalala ali ‘mkukwela kwawula’ ku Yelusalemu ni chakulinga chakuti akatende yisangalalo yitatu ya pa chaka. Msindawu waliji penani pa matumbi ga ku Yuda.
-
Nyumba ja Mlungu.
Gelega gali malo gaŵagasagwile kuti gaŵe gakumlambilila Mlungu. Ndaŵi syejinji pakusala ya maloga akusaŵa ali mkwamba ya chitenti kapena nyumba ja Mlungu jiŵajitaŵile ku Yelusalemu. Nyumbaji jajinjile mmalo mwa chitenti chele chaliji malo gele Ayisalayeli ŵalambililagako Mlungu. Nyumba ja Mlungu jandanda ŵajitaŵile Solomoni nambo Ababulo ŵajijonasile. Nyumba ja Mlungu jaŵili ŵajitaŵile Selubabele pandaŵi jele Ayuda ŵawusile kutyochela ku ukapolo ku Babulo. Kaneko Helodi Jwamkulungwa ŵajitaŵilesoni nyumba jeleji. Ndaŵi syejinji jikusamanyika kuti “nyumba ja Yehofa.” (Esa 1:3; 6:14, 15; 1Mb 29:1; 2Mb 2:4; Mat 24:1)—Alole Yakumbesi B8 soni B11.
N
O
-
Omeli.
Welewu waliji mlingo wa yindu yejumu soni yautandi. Mlingo welewu waliji wa malita 2.2, soni ma omeli 10 gaŵaga mlingo umo wa efa. (Eks 16:16, 18)—Alole Yakumbesi B14.
-
Onekisi.
Welewu uli mtundu wa maganga gamtengo wapenani nambo gakutuluka pakuwanichisya ni maganga gane gamtengo wapenani. Maganga gelega galiji ga mtundu wakusawukolanga kuti agate kapena chalcedony. Maganga ga onekisi gakusakola misela jeswela jepwatikane ni jepiliwu, jabulawuni, jechejewu, jaliwuka soni jakubiliŵitila. Maganga gelega ŵagaŵikaga pa yakuwala yapadela ya jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi.—Eks 28:9, 12; 1Mb 29:2; Yob 28:16.
P
-
Paladaiso.
Gelega gali malo kapena mgunda wakusalala mnope. Malo gandanda gamti mpela gelega galiji mgunda wa Edeni wele Yehofa ŵalilinganyichisye liŵasa lyandanda. Pakujigalila yiŵaŵechete Yesu kwa jwachiswamba juŵamkomele mwakuŵandikana najo pa chitela chakulagasichila, jwalakwe jwalosisye kuti chilambochi chichiŵa paladaiso. Pa 2 Akolinto 12:4, maloŵe gakuti paladaiso gakusasala ya paladaiso jwakusogolo, soni pa Chiwunukuko 2:7, pakusasalaga ya paladaiso jwakwinani.—Nyi 4:13; Luk 23:43.
-
Pasika.
Chelechi chaliji chisangalalo chichatendekwaga kamo pa chaka pa lisiku lya 14 lya mwesi wa Abibu (wele panyuma pakwe wamanyikaga kuti Nisani) pakukumbuchila ndaŵi jiŵagopweche Ayisalayeli ku ukapolo ku Iguputo. Pa chisangalalochi ŵawulagaga soni kocha mwanache jwa ngondolo (kapena mbusi) ni kulilaga yimpepe ni masamba gakuŵaŵa soni mkate wangali yakusasaŵisya.—Eks 12:27; Yoh 6:4; 1Ak 5:7.
-
Pelesiya; Apelesiya.
Lyeleli lili lina lya chilambo soni mtundu wa ŵandu. Ndaŵi syejinji pakukolanga linali likusalongosyana yimpepe ni lina lyakuti Amedi. Chakundanda kwene, Apelesiya ŵatamaga kungapililolyuŵa chakummwela kwa dela jamatumbi ku Iran. Mundaŵi ja ulamusi wa Kolesi Jwamkulungwa, Apelesiya ŵaliji ŵamachili mnope kwapunda Amedi atamose kuti pandaŵiji jemanjaji ŵalamulilaga yimpepe. (Pakujigalila ya ŵakulemba mbili ŵakala akusati babagwe Kolesi ŵaliji ŵa ku Pelesiya soni mamagwe ŵaliji ŵa ku Mediya.) Kolesi ŵagomeche Ababulo mu 539 B.C.E. Yeleyi yatendekasisye kuti Ayuda ŵaŵaliji achikapolo kweleko agopoche ni kuwujila ku chilambo chawo. Ulamusi wa Apelesiya watandile kungopokolyuŵa kwa lusulo lwa Indus mpaka kuja kwika kungapililolyuŵa kwa nyasa ja Aegean. Ayuda ŵaliji pasi pa ulamusi wa Apelesiya mpaka pandaŵi jele Alekisanda Jwamkulungwa ŵagomeche Apelesiyawo mu 331 B.C.E. Daniyele jwagaweni mesomkulola gakwamba ya Umwenye wa Pelesiya wele akusawukolanga mu buku ja Esala, Nehemiya soni Esitele. (Esa 1:1; Da 5:28; 8:20)—Alole Yakumbesi B9.
-
Pentekosite.
Chelechi chaliji chisangalalo chaŵili pa yisangalalo yitatu yekulungwakulungwa yele achalume wosope ŵa Chiyuda ŵasosekwaga kuja kutendela ku Yelusalemu. Maloŵe gakuti Pentekosite gagakusagopolela kuti “(Lisiku lya) 50,” ŵagakamulichisye masengo m’Malemba ga Chigiliki pakusala ya chisangalalo chele m’Malemba ga Chihebeli akusati Chisangalalo cha Yagowola kapena Chisangalalo cha Mawiki. Chisangalalo chelechi ŵatendaga pa lisiku lya 50 kuŵalanjila kutyochela pa Nisani 16.—Eks 23:16; 34:22; Mas 2:1.
-
Pimu.
Welewu waliji mlingo wakupimila kusitopa kwa yindu kapena winji wa mbiya syele Afilisiti ŵalamulaga ŵandu kuti apeleche naga akusaka kunolesya chida chilichose chachisyano. Ŵakuwukula ya m’masame ku Israel ŵapatile maganga gane ga milingo jakulinjila gagaliji gelembe yilembo yakala ya Chihebeli ya maloŵe gakuti “pimu.” Gejinji mwa maganga gakupimila gelega gaŵaga gakusitopa magalamu 7.8, yayikulosya kuti pimu jimo japundaga hafu ja sekeli.—1Sa 13:20, 21.
-
Porneia.
—Alolesoni maloŵe gakuti CHIKULULU.
-
Pulimu.
Chelechi chaliji chisangalalo chaŵatendaga pa lisiku lya 14 soni 15 lya mwesi wa Adala. Ayuda ŵatendaga chisangalalochi pakusangalalila kuti ŵakulupwiche mu ndaŵi ja Esitele juŵaliji ŵamkwawo mwenye. Maloŵe gakuti pu·rimʹ gele nganigaŵa ga Chihebeli gakusagopolela “kalotalota.” Chisangalalochi ŵachipele lina lyakuti Chisangalalo cha Pulimu kapena Chisangalalo cha Kalotalota pakujigalila yaŵatesile Hamani. Jwalakwe jwatesile Puli (Kalotalota) kuti amanyilile lisiku lyakwawulajila Ayuda.—Est 3:7; 9:26.
S
-
Sabata.
Lyeleli lili liloŵe lya Chihebeli lyalikusagopolela, “kupumula” kapena kuti “kwimichila.” Lyaliji lisiku lya nambala 7 pa masiku ga wiki ja Chiyuda (lisikuli lyatandaga Lyamsano lyuŵa palikutiŵila soni lyamalaga Lyakuŵeluka lyuŵa palikutiŵila). Masiku gane gachisangalalo mkati mwa chaka, nambosoni chaka cha 7 soni cha 50, ŵayikolangaga kuti sabata. Pa lisiku lya sabata, ŵandu nganakamulaga masengo nambo ŵambopesipe ni ŵaŵasosekwaga kukamula masengo pa nyumba ja Mlungu. Pa chaka cha sabata, ŵandu nganasosekwaga kulima soni pasikati pa Ahebeli, naga mundu akwete ngongole ni mlongomjakwe, ŵasosekwaga kumkululuchila. Mu Chilamusi cha Mose, yindu yaŵasalilaga ŵandu kuti akatendaga, yaliji yangasawusya kuyikuya. Nambo achimlongola ŵa dini ŵajonjechesye malamusi gane gakusawusya kugakuya mu Chilamusi, mwamti pajayikaga ndaŵi ja Yesu yaliji yakusawusya kuti mundu akuye Chilamusichi.—Eks 20:8; Le 25:4; Luk 13:14-16; Akl 2:16.
-
Salimo.
Jeleji jaliji nyimbo jakumchimbichisya Mlungu. Ŵakutumichila ŵa Mlungu ŵajimbaga masalimo pandaŵi jakumlambila Yehofa Mlungu mu nyumba jakwe ku Yelusalemu.—Luk 20:42; Mas 13:33; Yak 5:13.
-
Samaliya.
Likulu lya umwenye wa mbumba 10 sya Ayisalayeli wele watemi kwa yaka 200. Samaliya lyalijisoni lina lya chigawo cha umwenye wosopewu. Msinda wa Samaliya ŵawutaŵile pa litumbi lyakumanyikasoni kuti Samaliya. Mu ndaŵi ja Yesu, Samaliya lyaliji lina lya chigawo chele malile gakwe gakumpoto kwaliji Galileya, soni malile gakummwela kwaliji Yudeya. Yesu ŵaŵambalaga kulalichila mu chigawo chelechi pa maulendo gakwe, nambo ndaŵi sine ŵapitaga mu chigawochi soni ŵaŵechetaga ni ŵandu ŵaŵatamaga kweleko. Petulo jwakamulichisye masengo kiyi jwaŵili jaumwenye pandaŵi jele Asamaliya ŵapochele msimu weswela. (1Ay 16:24; Yoh 4:7; Mas 8:14)—Alole Yakumbesi B10.
-
Satalapi.
-
Satana.
-
Sebati.
Panyuma pa ukapolo wa ku Babulo, lyeleli lyaŵele lina lya mwesi wa 11 mu kalendala jepadela ja Chiyuda, soni waliji mwesi wa 5 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Januwale mpaka mkatikati mwa mwesi wa Febuluwale. (Sek 1:7)—Alole Yakumbesi B15.
-
Sekeli.
Welewu waliji mlingo wa Chihebeli wakupimila usito wa yindu soni wakolanjila mbiya. Sekeli jimo jaliji jakusitopa magalamu 11.4. Maloŵe gakuti “sekeli ja kumalo geswela,” ŵagakamulichisyaga masengo pakusaka kugombelechesya kuti mlingowo ukusosekwa uŵeje wakulandana ni mlingo wawaliji mu chitenti cha Mlungu. Kombolekasoni kuti papali sekeli ja ku nyumba ja mwenye (sekeli jeleji jaliji jakulekangana ni sekeli jaŵakamulichisyaga masengo ŵandu wosope) kapena mlingo waŵawusungaga ku nyumba ja mwenye.—Eks 30:13.
-
Selah.
Gelega gali maloŵe gaŵagakamulichisye masengo mu nyimbo kapena mu ndakatulo syasikusasimanikwa mu buku ja Masalimo soni Habakuku. Komboleka maloŵega gagopolelaga kwimichila kaje ŵandu pakwimba kapena pakulakatula ni chakulinga chakuti aganichisye mnope yayili mu nyimbo kapena mu ndakatulojo. Ŵatendagasoni yeleyi pakusaka kugombelechesya maloŵe gajimbile kapena kuŵecheta. Baibulo ja Chigiliki ja Septuagint jagopolele maloŵega kuti di·aʹpsal·ma. Maloŵe gelega gakusagopolela kuti “kwimichila kaje pakwimba.”—Sal 3:4; Hab 3:3.
-
Seminiti.
Gelega gali maloŵe gaŵagakamulichisyaga masengo mu nyimbo gele gakusagopolela “chindu cha nambala 8.” Maloŵega gakamuchisyaga ŵakwimba kumanyilila kuti akusosekwa kwimba mwakutulusya. Pakwamba ya yida yakwimbila, maloŵega gasalaga ya yida yayakoposyaga maloŵe gagungumila. Nambo pakwamba ya nyimbo, maloŵega gasalaga ya kwimba mwakutulusya maloŵe kuti yikamulane ni nyimbo jajikwimbidwa.—1Mb 15:21; Sal 6:Mtwe; 12:Mtwe.
-
Seu.
Jweleju jwaliji mlungu jwamkulungwa jwa Agiliki ŵaŵalambilaga milungu jejinji. Ku Lusitala, ŵandu mwangamanyilila ŵaganisyaga kuti Balanaba ali Seu. Yakulemba yakala yiŵayipatile chiŵandika ku Lusitala yikusasala ya “ŵakutaga mbopesi wa Seu” soni yakuti “Seu ali mlungu jwa lyuŵa.” Chombo chiŵakwesile Paulo kutyochela ku chilumba cha Melita chakwete chiwanichisyo chakusepa cha “Ŵanache ŵa Seu” ŵaŵaliji ŵanache ŵamaŵila, mena gawo Kasitolo ni Polakisi.—Mas 14:12; 28:11.
-
Seya.
Welewu waliji mlingo wakupimila yindu yejumu soni yautandi. Naga tuli tujigalile ukulu wa lulo lwakupimila yindu yamesi nikuti mlingo wa seya mpaka tujile waliji wakwana malita 7.33. (2Ay 7:1)—Alole Yakumbesi B14.
-
Sifani.
Panyuma pa ukapolo wa ku Babulo, lyeleli lyaŵele lina lya mwesi watatu mu kalendala jeswela ja Chiyuda, soni waliji mwesi wa 9 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Meyi mpaka mkatikati mwa mwesi wa Juni. (Est 8:9)—Alole Yakumbesi B15.
-
Sifi.
Lyeleli lili lina lyandanda lya mwesi waŵili mu kalendala ja Chiyuda, soni lyaliji lina lya mwesi wa 8 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesi wa Sifi watandaga mkatikati mwa mwesi wa Epulo ni kumalila mkatikati mwa mwesi wa Meyi. Mu buku ja Chiyuda jakolanjidwa kuti Talmud soni mabuku gane gakusalosya kuti Ayisalayeli ali awusile ku ukapolo wa ku Babulo, mwesiwu ŵawupele lina lyakuti Iyala. (1Ay 6:37)—Alole Yakumbesi B15.
-
Siliya; Asiliya.
—Alolesoni maloŵe gakuti ALAMU; ŴANDU ŴA CHIALAMU.
-
Simbo.
Jeleji jaŵaga ndodo jaŵajigalaga ŵakulamulila mpela chimanyisyo chakuti akwete ulamusi.—Gen 49:10; Ahe 1:8.
-
Sipani.
Welewu waliji mlingo wakulinjila pakamulichisya masengo lukonji. Ulewu wakwe waliji wakutyochela kumbesi kwa chikongo ni kuja kwika kumbesi kwa chala chamwana mundu patambasukwile ligasa. Pakujigalila ukulu wa mlingo wa mkono wele ukusakwana masentimita 44.5, nikuti ulewu wa sipani jimo waliji masentimita 22.2. (Eks 28:16; 1Sa 17:4)—Alole Yakumbesi B14.
-
Sipeloti.
Welewu uli mtundu wa tiligu nambo jwakutuluka (Triticum spelta), soni jukusaŵa jwakusawusya kupwagula.—Eks 9:32.
-
Siyoni; Litumbi lya Siyoni.
Lyeleli lili lina lya msinda wamachili wa Ayebusi wawaliji pa litumbi lya kummwela chakungopokolyuŵa kwa msinda wa Yelusalemu. Daudi paŵawugomeche msinda welewu ŵataŵileko nyumba jakwe jaumwenye, kaneko msindawu watandite kumanyika ni lina lyakuti “Msinda wa Daudi.” (2Sa 5:7, 9) Yehofa ŵatandite kuliwona litumbi lya Siyoni kuŵa lyeswela pandaŵi jele Daudi ŵasamichisye Libokosi lya Chilanga kumalo gelega. Pali papite ndaŵi, lina lyakuti Siyoni lyapwatikagasoni pamalo pajaliji nyumba ja Mlungu pa Litumbi lya Moliya, soni ndaŵi sine linali lyajimilaga msinda wosope wa Yelusalemu. Linali akusalikamulichisyasoni masengo mwakuwanichisya m’Malemba ga Chigiliki ga Chiklistu.—Mis 2:6; 1Pe 2:6; Chw 14:1.
-
Sombe.
Welewu uli mtundu wa yitete yayikusajenda m’magulu gekulungwakulungwa. Chilamusi cha Mose chakundaga kuti ŵandu alyeje yitete yeleyi. Magulu gekulungwa ga sombe gagalyaga chindu chine chilichose, ŵagakolangaga kuti mlili wa sombe.—Eks 10:14; Mat 3:4.
-
Suliti.
Jeleji jili dela ja pa nyasa siŵili syangasokoka syasili kumpoto kwa Africa mumbali mwa chilambo chele apano akusachikolangaga kuti Tunisia soni Libya. Mu ndaŵi jakala, dela jeleji jawunjikanaga mchenga wejinji ligongo lya matumbela, mwamti ŵakwenda maulendo ga panyasa ŵajogopaga kupita dela jeleji. (Mas 27:17)—Alole Yakumbesi B13.
-
Sunagoge.
Maloŵe gelega gakusagopolela “kusimana pampepe; kusongana.” Nambo mu Malemba gejinji, maloŵega gakusasalaga ya nyumba kapena malo gele Ayuda ŵasonganaga kuti aŵalanje Malemba, alijiganye, alalichile soni apopele. Mu ndaŵi ja Yesu, msinda uliwose wamwana wa mu Isalayeli wakolaga sunagoge. Nambo m’misinda jekulungwa mwaŵaga masunagoge gejinji.—Luk 4:16; Mas 13:14, 15.
T
-
Talente.
Mlingo wekulungwa wa Chihebeli wakupimila usito wa yindu soni wakolanjila mbiya. Talente jaliji jakusitopa makilogalamu 34.2. Talente ja Chigiliki jaliji jamwana, mwamti jasitopaga makilogalamu chiŵandika 20.4. (1Mb 22:14; Mat 18:24)—Alole Yakumbesi B14.
-
Tamusi.
(1) Lyeleli lyaliji lina lya mlungu jwaunami jwele achakongwe ŵa Chihebeli ŵaŵaliji ŵakusapuka ŵamlililaga ku Yelusalemu. Ŵane akusati linali pandanda lyaliji lya mwenye mwamti ŵandu ŵatandile kulikamulichisya masengo mpela mlungu panyumba pa chiwa cha mwenyejo. Mu yakulemba ya ŵandu ŵa ku Sumeliya yikusalosya kuti Tamusi ŵamkolangaga kuti Damusi soni ŵamwonaga jwalakwejo kuti ali ŵamkwakwe ŵa mlungu jwamkongwe juŵakamuchisyaga kuŵeleka, jwele lina lyakwe ŵaliji Inanna (mlungu jwa Ababulo juŵamkolangaga kuti Ishtar). (Ese 8:14) (2) Panyuma pa ukapolo wa ku Babulo lyeleli lyaŵele lina lya mwesi wa 4 mu kalendala jeswela ja Chiyuda, soni waliji mwesi wa 10 mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesiwu watandilaga mkatikati mwa mwesi wa Juni mpaka mkatikati mwa mwesi wa Julayi.—Alole Yakumbesi B15.
-
Tatalasi.
Mu Malemba ga Chigiliki, maloŵega gakusagopolela malo gampela ndende kwele kuŵagaponyisye malayika gangapikanila ga mu ndaŵi ja Nowa. Pa 2 Pe 2:4, maloŵe gakuti ‘ŵagaponyisye mu Tatalasi,’ gangagopolela kuti ‘malayika gagalemwisyego’ ŵagaponyisye mu Tatalasi ja ŵandu ŵakulambila milungu jaunami. (Tatalasi jeleji ŵatiga jili ndende ja pasi pa chilambo soni malo gachipi ga tumilungu twamwanamwana.) Nambo maloŵega gakugopolela kuti Mlungu ŵagatopwele malayikaga kwinani soni ŵagasumwile upile wagakwete kwinaniko ni kugaponya mu chipi chekulungwa mnope cha munganisyo kuti gakamanyilila yakulinga ya Mlungu. Chipi chelechi chikugopolelasoni mbesi ja jemanjaji, jele Malemba gakusalosya kuti chachajonanga mwamti ngasasimanikwasoni, pampepe ni mlongola jwawo Satana jwali Jwakulambusya. Myoyo, Tatalasi jikugopolela malo gakutuluka mnope kuŵagaponyisye malayika gakwimuchilaga. Maloŵega ngagakulandana ni maloŵe gakuti ‘lisimbo’ gagali pa Chiwunukuko 20:1-3.
-
Tebeti.
Panyuma pakuwuja ku ukapolo ku Babulo, lyeleli lyaŵele lina lya mwesi wa 10 mu kalendala ja Chiyuda, soni lyaliji lina lya mwesi wamcheche mu kalendala jaŵajendelaga ŵandu wosope. Mwesiwu watandilaga chamkatikati mwa mwesi wa Disemba ni kuja kumalila mkatikati mwa mwesi wa Januwale. Ŵandu ŵagambaga kuwukolanga kuti “mwesi wa 10.” (Est 2:16)—Alole Yakumbesi B15.
-
Tishili.
—Alolesoni maloŵe gakuti ETANIMU soni alole Yakumbesi B15.
U
-
Ubani.
Welewu uli utomoni waŵawuwanganyaga kutyochela ku yitela kapena yakumela ya mtundu wa Boswellia. Utomoni welewu pawujochiche pamoto wakoposyaga liwungo lyakununjila mnope. Ubani ni wawaliji yakununjilisya yiŵayijochaga mu chitenti cha Mlungu soni mu nyumba ja Mlungu. Ubani ŵawutagagasoni pa mbopesi sya mbeju nambosoni ŵawutagaga pakatikati pa mkate wine ni ujakwe pa mikate jesajikane jakulosya kwa Mlungu jijaliji m’Malo Geswela.—Eks 30:34-36; Le 2:1; 24:7; Mat 2:11.
-
Ubatiso; Kubatisya.
Maloŵega gakusagopolela kuti “kutiŵisya,” kapena kwinjisya m’mesi. Yesu ŵasasile kuti ubatiso uli chimo mwa yindu yele ŵakumkuya ŵakwe akusasosekwa kutenda. Malemba gakusasalasoni ya ubatiso wa Yohane, ubatiso wa msimu weswela, ubatiso wa moto, soni mitundu jine ja ubatiso.—Mat 3:11, 16; 28:19; Yoh 3:23; 1Pe 3:21.
-
Ukapolo.
Kweleku kuli kumkanganichisya mundu kutyoka ku chilambo chaŵapagwile kapena kumangwakwe. Ndaŵi syejinji jwakulamula jwachigomeche chilambo ni juŵalamulaga yeleyi. Maloŵe gakwe ga Chihebeli gakusagopolela “kusama.” Ayisalayeli ŵajawile ku ukapolo maulendo gakwana gaŵili. Umwenye wa kumpoto wa mbumba 10 sya Ayisalayeli wajigalidwe ku ukapolo ni Asuli. Kaneko, umwenye wakummwela wa mbumba siŵili sya Ayisalayeli wajigalidwe kwawula ku ukapolo ni Ababulo. Panyuma pakwe, Kolesi juŵaliji jwakulamula jwa Pelisiya jwalamwile kuti achikapolo ŵakusigala awujileje kumangwawo.—2Ay 17:6; 24:16; Esa 6:21.
-
Ukomasi.
Kweleku kuli kukamulichisya masengo machili ga yiŵanda.—2Mb 33:6.
-
Ulimu ni Tumimu.
Yeleyi yaliji yindu yaŵayikamulichisyaga masengo jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi mpela muŵatendelaga ni kalotalota. Ŵakamulichisyaga masengo yinduyi pandaŵi jakusaka kumanyilila nganisyo sya Yehofa pangani jinejakwe jakuti chijikwaye mtundu wosope wa ŵandu. Jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi ŵaŵikaga Ulimu ni Tumimu mu chakuwala chakwe chapamtima pandaŵi jakwinjila mu chitenti cha Mlungu. Kukamulichisya masengo kwa yeleyi kwamasile pandaŵi jele Ababulo ŵayiche kukonanga msinda wa Yelusalemu.—Eks 28:30; Ne 7:65.
-
Ulombela wapachilamu.
Jeleji jaliji ndamo jele pali papitile ndaŵi ŵajipwatiche mu Chilamusi cha Mose kuti ŵandu akujiyeje. Ndamo jeleji jaliji jakuti naga jwamlume awile mkanaŵe kola mwanache, achimwene ŵa jwamlume jwawilejo ŵasosekwaga kwalomba alambawowo (jwamkongwejo jwakusigalajo). Ŵatendaga yeleyi kuti aŵeleche ŵanache ni chakulinga chakuti lina lya achimwene ŵawowo likawa.—Gen 38:8; De 25:5.
-
Ulusi wakuluchila nguwo wakwenda m’chijipi.
Welewu waliji ulusi wele pakuluka nguwo wajendaga cha m’chijipi. Pandaŵi jakuluka nguwojo papagwagasoni ulusi wine wawajendaga wine pasi wine penani ni kutendaga mpela ukupinjikanya ulusi wawujesile m’chijipi ula.—Le 13:59.
-
Ulusi wakuluchila nguwo wakwenda m’chilewu.
Welewu waliji ulusi wele pakuluka nguwo wajendaga cha m’chilewu. Pandaŵi jakuluka nguwojo papagwagasoni ulusi wine wawajendaga wine penani wine pasi pakwe ni kutendaga mpela ukupinjikanya ulusi wawujesile m’chilewu wula.—Ŵak 16:13.
-
Umbone mtima wekulungwa.
Mu Chigiliki, maloŵega gakusagopolela chindu chakusangalasya soni chambone mnope. Maloŵega akusagakamulichisya masengo pakusala ya mtuka wambone kapena kupeleka ni mtima wambone. Nambo pagakusala ya umbone mtima wekulungwa wa Mlungu, maloŵega gakusasala ya mtuka walulele wele Mlungu akusawupeleka mwakoloŵa makono, soni mwangajembecheya kuti mundu jwapochelejo chachiwusya kanekakwe. Myoyo maloŵega gakusagopolela koloŵa mnope makono kwa Mlungu, chinonyelo chakwe chekulungwa soni umbone wakwete jwalakwe pa ŵandu. Maloŵe gakwe ga Chigiliki mpaka gagopolelesoni kuti “kutenda yambone” soni “mtuka wambone.” Mtukawu akusawupeleka mwangalipisya soni mwangajigalila kuti ŵanduwo atende yineyakwe. Mtukawu akusawupeleka ligongo lya mtima wakusachilila kupeleka.—2Ak 6:1; Aef 1:7.
-
Umboni.
Maloŵe gakuti “Umboni” ndaŵi syejinji gajimilaga Malamusi 10 gaŵagalembile pa maganga gaŵili gakusepa gaŵapochele Mose.—Eks 31:18.
-
Umi.
Maloŵega ŵagagopolele kutyochela ku maloŵe ga Chihebeli gakuti neʹphesh soni ga Chigiliki gakuti psy·kheʹ. Patuwungunyisye chenene mwakusagakamulichisya masengo maloŵe gaŵiliga mu Baibulo, yikusalosya kuti maloŵega gakusagambaga ya (1) ŵandu, (2) yinyama, kapena (3) umi wele chinyama soni mundu akusakola. (Gen 1:20; 2:7; Nu 31:28; 1Pe 3:20) Mu Baibulo ajino, maloŵe gakuti neʹphesh soni psy·kheʹ agagopolele mwakamulana ni ngopolelo jajikusosekwa pamalo galigose. Akamulichisye masengo maloŵe gakulekanganalekangana mpela gakuti “umi” “chaumi” “mundu” “umi wosope wa mundu” kapena maloŵe gakwinjila mmalo mwa lina (mpela gakuti “Une”). Mu malemba gane, maloŵe gakuti neʹphesh soni psy·kheʹ agagopolele kuti “ni umi wenu wosope,” pakwambaga kutenda chindu ni mtima wosope. (De 6:5; Mat 22:37) M’malo gane mu Baibuloji, maloŵe gaŵiliga mpaka gagopolelesoni kumbila kapena chakusachilila cha chaumi chilichose. Maloŵega mpaka gagopolelesoni mundu jwawile kapena chindu chewe.—Nu 6:6; Mis 23:2; Yes 56:11; Hag 2:13.
-
Umwenye wa Mlungu.
Maloŵe gakuti Umwenye wa Mlungu akusagasala pakugopolela ulamusi wakwete Mlungu pa yindu yosope. Mlungu ŵasagwile boma ja Klistu Yesu, jwali Mwanache jwakwe, kuti jijimileje ulamusi wakwewu.—Mat 12:28; Luk 4:43; 1Ak 15:50.
-
Ungaswejela.
Ŵ
-
Ŵachipani cha Helodi.
—Alole maloŵe gakuti HELODI; ŴACHIPANI CHA.
-
Ŵakulamula.
Ŵeleŵa ŵaŵaga ŵandu ŵele Yehofa ŵasagwile kuti ŵakulupusyeje ŵandu ŵakwe mu ndaŵi jele mamwenye ga ku Isalayeli galiji mkanigatande kulamulila.—Ŵak 2:16.
-
Ŵakulola ya malamusi.
Mu ulamusi wa Ababulo, jemanjaji ŵaliji achakulungwakulungwa ŵaŵakamulaga masengo m’boma mu chigawo chinechakwe ŵele ŵagamanyililaga chenene malamusi mwamti ŵakolagasoni machili gakulamula magambo gane ni gane. Nambo mu yigawo yayaliji pasi pa ulamusi wa Loma, jemanjaji ŵaŵaga achakulungwakulungwa ŵa boma. Masengo gawo galiji gakutamilikasya mtendele, kwendesya yakwayana ni mbiya, kulamula magambo ga ŵandu ŵakasile malamusi soni kulamula yakuti mundu apochele chilango.—Da 3:2; Mas 16:20.
-
Ŵanache ŵa Aloni.
Jemanjaji ŵaliji ŵanache ŵa Aloni juŵaliji jwa mu mbumba ja Lefi. Alonijo jwaliji jwandanda kusagulidwa kuti aŵe jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi mwakamulana ni yachasalaga Chilamusi cha Mose. Ŵanache ŵa Aloni ŵakamulaga masengo mpela ŵakutaga mbopesi ku chitenti cha Mlungu soni ku nyumba ja Mlungu.—1Mb 23:28.
Y
-
Yakobo.
Lyeleli lili lina lya mwanache jwa Isaki soni Labeka. Mlungu ŵampele Yakobo lina lyakuti Isalayeli, soni kaneko jwalakwe ŵaŵele nangolo jwa ŵandu wosope ŵa ku Isalayeli (ŵaŵamanyikagasoni ni lina lyakuti Ayisalayeli, soni kaneko ŵaŵele Ayuda). Yakobo ŵaliji mtati jwa ŵanache ŵachalume 12. Ŵanache 12 ŵeleŵa pampepe ni ŵanache ŵawo, ŵawele mbumba 12 sya mtundu wa Ayisalayeli. Mtundu soni ŵandu ŵa ku Isalayeli ŵakamulichisyaga masengo lina lya Yakobo.—Gen 32:28; Mat 22:32.
-
Yakulochesya.
Welewu uli utenga wakusapochela mundu mwakulongoleledwa ni msimu weswela. Utengawu mpaka uŵe wakwamba chakulinga cha Mlungu kapena kwalalichila ŵane yakwamba chakulingacho. Utengawu mpaka uŵesoni yakusaka Mlungu kuti ŵandu alijiganye pangani jinejakwe, wakwamba yalamwile Mlungu, yakulamula, kapena yindu yine yachiyitendekwe kusogolo.—Ese 37:9, 10; Da 9:24; Mat 13:14; 2Pe 1:20, 21.
-
Yakununjilisya.
Yeleyi yaŵaga yindu yakununjila yaŵayiwanganyaga ni mawuta ga basamu. Yinduyi payijochiche yakolelaga mwapanandipanandi ni kukoposyaga kaliwungo kakununjila. Yakununjilisya yapadela yaŵayikamulichisyaga masengo pa chitenti chakusimanilana soni pa nyumba ja Mlungu, ŵayipanganyaga ni yindu yakununjila yakwana mcheche. Yakununjilisyayi ŵayijochaga kundaŵi soni ligulo pamalo gakupelechela mbopesi sya yakununjilisya gagaliji ku Malo Geswela. Soni pa Lisiku Lyakusimasya Ulemwa yakununjilisyayi ŵayijochaga ku Malo Geswela Mnope. Yeleyi yajimilaga mapopelo gakuŵajilwa ga ŵakutumichila ŵakulupichika ŵa Mlungu. Nambo Aklistu ngakusosekwa kukamulichisya masengo yakununjilisya yeleyi.—Eks 30:34, 35; Le 16:13; Chw 5:8.
-
Yakupalila moto.
Yeleyi yaliji yiwiya yakupanganyidwa ni golide, silifa kapena kopa. Yiŵiyayi, ŵayikamulichisyaga masengo pa chitenti chakusimanilana soni pa nyumba ja Mlungu pakutinisya yakununjilisya soni pakutyochesya makala pamalo gakupelechela mbopesi nambosoni pakutyochesya yakutinika yakutyochela ku ngonji sya nyali syasyaliji pa chakuŵikapo nyali chagolide. Yiŵiyayi ŵayikolangagasoni kuti chiwaya chakutinichisya mbopesi.—Eks 37:23; 2Mb 26:19; Ahe 9:4.
-
Yakusasaŵisya.
Yeleyi yili yindu yiŵatagaga mu utandi wa tiligu wewunye kapena mu yindu yamesimesi pakusaka kuti yisasaŵile. Yakusasaŵisyayi pane yaŵaga mtanda wesasaŵe wele ŵawugaŵaga ku mtanda wakala ni kuwusunga. Ndaŵi syejinji, maloŵe gelega akusagakamulichisya masengo m’Baibulo pakwimila ulemwa soni yindu yejonasiche. Maloŵega ŵagakamulichisyagasoni masengo pakusala ya yindu yayikukula kapena kutupa mwangawonechela.—Eks 12:20; Mat 13:33; Aga 5:9.
-
Yakusawusya yekulungwa.
Maloŵe ga Chigiliki gagakusagopolela kuti “yakusawusya” gakusajimila kulagasika kapena kulaga ligongo lya kusawusya kwa yindu. Yesu ŵasasile yakwamba “yakusawusya yekulungwa” yanganiyitendekweje yele yaliji yili yisigele panandi kugwila msinda wa Yelusalemu. Ŵasasilesoni yejinji yakwamba “yakusawusya yekulungwa” yayichagwila ŵandu wosope pandaŵi ja ‘kwika kwakwe ni uchimbichimbi wekulungwa.’ (Mat 24:21, 29-31) Paulo jwaŵechete kuti yakusawusya yeleyi yichiŵasoni litala lyele Mlungu chachilikamulichisya masengo pakulosya chilungamo chakwe mwakwapa chilango “ŵandu ŵangammanyilila Mlungu soni ŵaŵakanile kupikanila ngani syambone” syakwamba Yesu Klistu. Buku ja Chiwunukuko chaputala cha 19 jikusalosya kuti Yesu ni juchachigalongolela magulu ga ngondo gakwinani pagachilimbanaga ni ‘chilombo soni mamwenye ga pachilambo chapasi ni asilikali ŵawo.’ (2At 1:6-8; Chw 19:11-21) Bukuji jikusasalasoni kuti “gulu jekulungwa ja ŵandu” jichikulupuka pa yakusawusya yeleyi. (Chw 7:9, 14)—Alolesoni maloŵe gakuti ALAMAGEDO.
-
Yakusimila moto.
Yeleyi yaliji yindu ŵayikamulichisyaga masengo mu chitenti soni mu nyumba ja Mlungu, nambo yaŵaga yagolide kapena kopa. Mwine yawonekaga mpela mwajikusawonechela yisesi, mwamti pakusaka kusimisya nyali ŵagambaga kukata panandi kusogolo kwa kalukonji ka nyalijo.—2Ay 25:14.
-
Yakusimila nyali.
Yeleyi yaŵaga yipangiso yagolide. Komboleka kuti yipangisoyi yaliji yakulandana ni yakuŵanila, soni ŵayikamulichisyaga masengo pakusimisya nyali mu chitenti cha Mlungu soni m’nyumba ja Mlungu.—Eks 37:23.
-
Yakusimonjesya; Masengo gamachili.
-
Yakusisika yapadela.
-
Yangali yakusasaŵisya.
Maloŵega gakusasala ya mkate wawupanganyisye mwangakamulichisya masengo yakusasaŵisya.—De 16:3; Mko 14:12; 1Ak 5:8.
-
Yedutuni.
Ngopolelo ja maloŵe gelega ngajikusamanyika. Maloŵega gakusasimanikwa pa tumitwe twa kundanda kwa Salimo 39, 62, soni 77. Tumitwe tweletu tukoneka kuti tukusasala ya kajimbe ka salimojo kapenasoni yida yakusosekwa kukamulichisya masengo pakwimbapo. Papali mlefi jwine jwakwimba lina lyakwe Yedutuni, yayikulosya kuti mwine komboleka kajimbe keleka kagambaga ya jwelejo kapena ŵanache ŵakwe.
-
Yehofa.
Keleka kali kagopolele kakumanyika chenene mu Chiyawo kakutyochela pa yilembo mcheche ya Chihebeli yakwimila lina lisyesyene lya Mlungu. Linali likusimanikwa maulendo gakupunda 7,000 mu Baibulo ajino.—Alole Yakumbesi A4 soni A5.
-
Yimanga yachisungu.
Welewu uli mtundu wa yisogosi yakuwoneka mpela maapulo, nambo mkati mwakwe mukusaŵa tumbele twakuwoneka mpela yimanga soni twakola mesi mkati. Tumbeleto tukusaŵa twakwawulila ku uchejewu pane twechejewu kwene. Tuyindu twakusalalichisya twakuwoneka mpela yimanga yachisungu ŵatuŵisile mumbali mwa pasi pa malaja gabuluwu gangali makono ga jwamkulungwa jwa ŵakutaga mbopesi soni pa mitwe ja yipilala yaŵayipele lina lya kuti Yakini soni Bowasi yayaliji kusogolo kwa nyumba ja Mlungu.—Eks 28:34; Nu 13:23; 1Ay 7:18.
-
Yindu yakusumula kungondo.
-
Yipilala ya Solomoni.
Nyumba ja Mlungu ja mu ndaŵi ja Yesu jakwete kamsewu kakaliji chakungopokolyuŵa kwa luŵala lwakusa lwa nyumbaji. Ŵandu ŵajinji ŵakulupililaga kuti kweleku kwaliji yipilala yayasigalile ya nyumba ja Mlungu jiŵataŵile Solomoni. Mundaŵi jinejakwe “jakusisima,” Yesu ŵajesile kumbali jeleji, soni Aklistu ŵandanda ŵasimanaga kumbali jeleji ni kumlambilaga Mlungu. (Yoh 10:22, 23; Mas 5:12)—Alole Yakumbesi B11.
-
Yisogosi yandanda.
Maloŵega gakusajimila yakulya yagungwile pandanda pene. Gakusajimilasoni chindu chandanda. Yehofa jwalamwile Ayisalayeli kuti apelecheje yindu yawo yandanda, chinga mwanache jwandanda kupagwa, chinyama chandanda kupagwa, kapena yindu yagungwile pandanda pene. Ndaŵi jele mtundu wosope wa Ayisalayeli wapelekaga pampepe yisogosi yawo yandanda kwa Mlungu jaliji pa Chisangalalo cha Mikate Jangali Chakusasaŵisya soni pa Chisangalalo cha Pentekosite. Maloŵe gakuti ‘yisogosi yandanda’ gakusajimilasoni Klistu ni ŵakumkuya ŵakwe ŵasagulwe.—1Ak 15:23; Nu 15:21; Mis 3:9; Chw 14:4.
-
Yiŵanda.
Yeleyi yili yakupanganyikwa yausimu yayili yangawoneka soni yakusakala. Yakupanganyikwayi yili yamachili mnope kwapunda ŵandu. Pa Genesesi 6:2, akusayikolanga kuti “ŵanache ŵa Mlungu jusyesyene” nambo pa Yuda 6 akusayikolanga kuti “malayika.” Yakupanganyikwayi nganayipanganya kuti yiŵe yakusakala nambo yasagwile jika kuti yiŵe achimmagongo ŵa Mlungu. Yatesile yeleyi mu ndaŵi ja Nowa pele nganiyipikanila Mlungu, soni yalipwatiche kumbali ja Satana ni kumjimuchila Yehofa.—De 32:17; Luk 8:30; Mas 16:16; Yak 2:19.
-
Yombo ya ku Talisi.
Pandanda linali ŵalikamulichisyaga masengo pakusala ya yombo yayajawulaga ku Talisi (masiku agano ku Talisi kuli ku Spain). Yikuwoneka kuti pali papitile ndaŵi, linali lyajimilaga yombo yekulungwakulungwa yayakombolaga kwenda maulendo gelewulewu. Solomoni soni Yehosafati ŵakamulichisyaga masengo yombo yeleyi pakutenda yamalonda.—1Ay 9:26; 10:22; 22:48.
-
Yuda.
Lyeleli lyaliji lina lya mwanache jwamcheche juŵaŵeleche Yakobo mwa Leya. Yakobo ali asigele panandi kuwa, jwasasile mkanipaŵe kuti kutyochela mu mbumba ja Yuda, muchipagwa jwakulamulila jwamkulungwa jwele chachilamulila mpaka kalakala. Yesu ali pachilambo chapasi, ŵapali kutyochela mu mbumba ja Yuda. Yuda lilisoni lina lya mbumba lyele panyuma pakwe lyaŵele lina lya umwenye. Mu umwenye wa Yuda wawamanyikagasoni kuti umwenye wa kummwela mwaliji mwana ŵandu ŵachiyisalayeli ŵaŵaliji ŵa mu mbumba ja Yuda soni Benjamini. Nambosoni ŵakutaga mbopesi pampepe ni Alefi ŵalijisoni mu umwenye welewu. Umwenye wa Yudawu waliji kummwela kwa chilambo cha Isalayeli kwakwaliji Yelusalemu soni nyumba ja Mlungu.—Gen 29:35; 49:10; 1Ay 4:20; Ahe 7:14.

