Istorya han Kinabuhi

Pagsarig ha Mahigugmaon nga Pag-ataman ni Jehova

IGINSUMAT NI ANNA DENZ TURPIN

“Pirme ka la nagpipinakiana hin ‘kay ano’!” nahiyom nga siniring ni Nanay ha daku nga tingog. Sugad nga bata, ginpipinakianhan ko pirme an akon mga kag-anak. Kondi waray gud ako kasinahi ni Nanay ngan ni Tatay tungod han akon binata-bata nga pagkamausisa. Lugod, gintutdoan nira ako nga mangatadongan ngan maghimo han akon kalugaringon nga mga desisyon nga basado ha konsensya nga binansay uyon ha Biblia. Birilhon gud ito nga pagbansay! Usa ka adlaw han 14 anyos ako, iginbulag han mga Nazi an akon hinigugma nga mga kag-anak ha akon, ngan waray ko na gud hira hikit-i utro.

AN AKON tatay, hi Oskar Denz, ngan an akon nanay, hi Anna Maria, naukoy hadto ha Lörrach, usa nga siyudad ha Alemanya nga hirani ha giutan han Switzerland. Han mga batan-on pa hira, aktibo hira ha politika, ngan kilala ngan gintatahod hira han mga tawo ha komunidad. Kondi han 1922, waray pag-iha katapos hira ikasal, nagbag-o an panlantaw han akon mga kag-anak mahitungod ha politika ngan ha ira mga tumong ha kinabuhi. Nagtikang mag-aram hi Nanay han Biblia upod han mga Estudyante ha Biblia, an pagtawag ha mga Saksi ni Jehova hadto, ngan nalipay gud hiya ha paghibaro nga an Ginhadian han Dios magpapahinabo hin kamurayawan ha tuna. Waray pag-iha, hi Tatay inupod kan Nanay ha pag-aram, ngan nagtikang hira tumambong ha mga katirok han mga Estudyante ha Biblia. Hito nga tuig, ginpamaskohan pa ngani ni Tatay hi Nanay hin libro para ha pag-aram ha Biblia, an The Harp of God. Natawo ako han Marso 25, 1923, ngan ako la an ira nagin anak.

Makalilipay gud an akon mga handumanan han amon pamilya—an amon mga pamasyada ha mamingaw nga Black Forest durante  han katpaso ngan an pagtutdo ni Nanay ha akon han pag-ataman ha panimalay! Nahahanduraw ko pa gihapon hiya nga natindog ha kusina ngan gintututdoan ako ha pagluto. Ngan an pinakaimportante hito, gintutdoan ako han akon mga kag-anak ha paghigugma ngan pagsarig kan Jehova nga Dios.

An amon kongregasyon ginkompwesto hin mga 40 nga maduruto nga mga magsarangyaw han Ginhadian. May-ada kaabtik an akon mga kag-anak ha paghimo hin mga higayon ha pag-istorya mahitungod han Ginhadian. Tungod han ira mga buruhaton ha komunidad hadto, komportable hira ha iba, ngan kinarawat hira han mga tawo ha maopay nga paagi. Han nagsyete anyos ako, karuyag ko na liwat nga magbalay-balay. Ha siyahan nga adlaw han akon pagsangyaw, gintagan ako hin mga literatura han akon kaupod, gintudlok niya an usa nga balay, ngan basta la nga sumiring, “Kadtoa ito nga balay ngan pakianhi an naukoy kon karuyag nira ini.” Han 1931, tinambong kami ha usa nga kombensyon han mga Estudyante ha Biblia ha Basel, Switzerland. Didto nabawtismohan an akon mga kag-anak.

Tikang ha Kasamok Ngadto ha Panalumpigos

Masamok hinduro an Alemanya hadto nga panahon, ngan mapintas nga nag-aaraway ha kakalsadahan an magkalainlain nga mga grupo ha politika. Usa ka gab-i, nakamata ako tungod han mga singgit tikang ha balay han amon amyaw. Ginpatay han duha nga tinedyer nga kalalakin-an an ira magurang nga lalaki pinaagi hin kahig tungod kay diri hira nauyon ha iya politikal nga mga ideya. Makatirigamnan liwat an pag-uswag han kasina ha mga Judio. Ha eskwelahan, usa nga bata nga babaye an kinahanglan tumindog nga nag-uusahan ha daplin tungod la kay Judio hiya. Nalooy gud ako ha iya, kondi diri ako maaram nga diri mag-iiha maieksperyensyahan ko mismo kon mationan-o an isalikway.

Han Enero 30, 1933, hi Adolf Hitler nagin tsansilor han Alemanya. Tikang ha amon hinmumutangan nga mga duha ka bloke an kahirayo, nagkitâ kami samtang madaugon nga iginpapahitaas han mga Nazi an swastika nga bandera ha kapitolyo han siyudad. Ha eskwelahan, gintutdoan kami han amon malipayon nga magturutdo ha pagsiring hin “Heil Hitler!” Hito nga kulop, iginsumat ko kan Tatay an mahitungod hito. Nagproblema hiya. “Diri ini maopay,” hiya nagsiring. “ An ‘Heil’ nangangahulogan hin kaluwasan. Kon sumiring kita nga ‘Heil Hitler,’ nangangahulogan ito nga aton iginpapahinungod an kaluwasan ha iya imbes nga ngadto kan Jehova. Para ha akon diri ito husto, kondi ikaw an magdesisyon kon ano an imo sadang buhaton.”

An akon mga kaeskwela nagtikang magtagad ha akon sugad nga sinalikway tungod kay nagdesisyon ako nga diri sumaludo kan Hitler. Kinakastigo pa ngani ako han mga kalalakin-an kon diri nakita an mga magturutdo. Ha urhi, waray na nira ako pagsinamuka, kondi bisan an akon kasangkayan  nagsumat ha akon nga gindid-an hira han ira mga amay nga makig-uyag ha akon. Delikado kuno ako hinduro.

Duha ka bulan katapos magtikang pagmando an mga Nazi ha Alemanya, igindiri nira an mga Saksi ni Jehova ngan ginngaranan ito sugad nga peligro ha Estado. Iginpasara han mga sundalo han Nazi an Bethel ha Magdeburg ngan ginpaundang an amon mga katirok. Kondi tungod kay naukoy kami hirani ha giutan, nakakuha hi Tatay hin permiso nga makatabok kami ha giutan ngadto ha Basel, diin natambong kami ha mga katirok durante han mga Domingo. Agsob hiya sumiring nga hingyap niya nga an aton kabugtoan ha Alemanya makakarawat unta han sugad nga espirituwal nga pagkaon basi mabuligan hira nga atubangon an tidaraon nga may kaisog.

Peligroso nga mga Pamasyada

Katapos ipasara an opisina ha Magdeburg, an usa nga membro hadto han opisina, hi Julius Riffel, inabot ha Lörrach, nga iya natawohan nga bungto, basi organisahon an patago nga buruhaton ha pagsangyaw. Nagtanyag dayon hi Tatay ha pagbulig. Nakiistorya hiya hin seryoso ha amon ni Nanay ngan iya iginsaysay nga inuyon na hiya nga bumulig ha pagdara hin mga literatura han Biblia tikang ha Switzerland ngadto ha Alemanya. Siring niya nga magigin peligroso gud ito ngan mahimo hiya madakop ha bisan ano nga oras. Diri niya karuyag nga mapiritan kami ha pagbulig tungod kay mamimeligro liwat kami. Kondi, hi Nanay nagsiring dayon, “Mabulig ako ha imo.” Sumiplat hira nga duha ha akon, ngan nagsiring ako, “Mabulig liwat ako ha imo!”

Naggansilyo hi Nanay hin usa nga supot nga sugad kadaku hin magasin nga Barantayan. Katapos iya iginpapaagi an literatura ha abrido nga bahin hito ngan katapos igin-gagansilyo ito basi masara. Naghimo hiya hin nakatago nga mga bulsa ha mga bado ni Tatay ngan hin duha nga bugkos para ha amon nga duha, diin amon maitatago an amon dara-dara nga gudtiay nga mga bulig ha pag-aram han Biblia. Ha kada panahon nga naglalampos kami ha pag-uli dara an amon sekreto nga bahandi, nakakaginhawa kami ngan nagpapasalamat kan Jehova. Amon gintatago an mga literatura ha kwarto ha amon atop.

Ha tinikangan, waray magsuspetsa ha amon an mga Nazi. Waray hira mag-imbistigar ha amon o mag-usisa han amon balay. Bisan pa hito, nagdesisyon kami ha pagkaada usa nga sinyales nga amon gagamiton ha pagpahamangno ha amon espirituwal nga kabugtoan kon may-ada problema—4711, an ngaran han usa nga kilala nga pahamot. Kon peligroso an pagkadto ha amon balay, amon pahahamangnoan hira, nga ginagamit ito nga numero ha anoman nga paagi. Nagsiring liwat hi Tatay ha ira nga antes sumulod ha balay, kitaon anay an mga bintana ha amon sala. Kon abrido an bintana ha wala, nangangahulogan ito nga may-ada problema, ngan diri hira sadang humirani.

Han 1936 ngan 1937, ginpangaresto han mga Gestapo an damu nga mga tawo ngan ginpriso an yinukot nga mga Saksi ha mga prisohan ngan mga kampo konsentrasyon, diin gin-antos nira an pinakamabangis ngan pinakasadistiko nga pagtrato. An sanga nga opisina ha Bern, Switzerland, nagtikang magtirok hin detalyado nga mga asoy, upod na an mga report nga patago nga iginpadara tikang ha mga kampo, basi ha urhi maipublikar ha libro nga Kreuzzug gegen das Christentum (Krusada Kontra ha Kristianidad), usa nga pagbuhayhag han mga krimen han mga Nazi. Amon ginhimo an delikado nga pagdara han sekreto nga mga report ha tabok han giutan  ngadto ha Basel. Kon nadakop kami han mga Nazi nga dara iton kontrabando nga mga dokumento, piprisuhon gud unta kami dayon. Nagtangis ako samtang binabasa ko an mahitungod han mga pag-antos han aton kabugtoan. Kondi, waray ako mahadlok. Nasarig ako nga hi Jehova ngan an akon mga kag-anak, an akon gimaopayi nga kasangkayan, mag-aataman ha akon.

Naggradwar ako ha eskwelahan han 14 anyos ako ngan nakatrabaho ha usa nga hardware nga tindahan. Kasagaran nga ginhihimo namon an amon mga pagbiyahe sugad nga mga paradul-ong hin literatura ha kulop han Sabado o ha Domingo, an panahon nga bakante hi Tatay ha trabaho. Ha aberids, nabiyahe kami kada duha ka semana. Kon pagkit-on, sugad la kami han iba nga ordinaryo nga pamilya nga namamasyada ha kataposan han semana, ngan ha sulod han haros upat ka tuig, an mga gwardya ha giutan waray magpaundang ha amon o magsari ha pag-usisa ha amon—tubtob ha usa ka adlaw han Pebrero 1938.

Nadiskobrehan!

Diri ko gud hingangalimtan an ekspresyon ha nawong ni Tatay han umabot kami ha amon ginkukuhaan hin mga literatura hirani ha Basel ngan nakita an daku nga tambak han mga literatura nga naghuhulat ha amon. Tungod kay nadakop an usa pa nga pamilya nga paradul-ong hin mga literatura, may-ada kami dugang pa nga mga libro nga dadad-on. Ha giutan, usa nga opisyal han kustom an nagsususpetsa nga nagkita ha amon ngan nagsugo nga usisahon kami. Han hinkit-an an mga libro, iya kami ginpalakat ngadto ha naghuhulat nga mga awto han mga polis samtang gintututukan hin pusil. Ginpasakay kami han mga opisyal, ngan durante han pagbiyahe makusog nga ginkaptan ni Tatay an akon kamot ngan naghuring: “Ayaw pagin traydor. Ayaw pagsumat hin ngaran han bisan hin-o!” “Diri ako magsusumat,” ginpasarig ko hiya. Han nakabalik kami ha Lörrach, gindara nira an akon hinigugma nga Tatay. An ultimo ko nga pagkita ha iya amo an han isara an purtahan han iya prisohan.

Ha sulod hin upat ka oras, gin-imbistigar ako han upat nga Gestapo nga kalalakin-an, nagpipirit nga isumat ko ha ira an mga ngaran ngan mga adres han iba nga mga Saksi. Han nagdumiri ako, an usa nga opisyal nasina ngan nanarhog, “May-ada kami iba pa nga mga paagi basi pasumaton ka!” Waray ako magsumat hin bisan ano. Katapos iginbalik nira kami ni Nanay ha amon balay, nga ira gin-usisa ha siyahan nga higayon. Ira ginpriso hi Nanay ngan ginpauli ako ha balay han akon dadâ, ngan iginhatag nira ha iya an katungod ha pagbantay ha akon, tungod kay diri hira maaram nga Saksi liwat hiya. Bisan kon gintugotan ako nga magtrabaho, upat nga kalalakin-an nga Gestapo an nalingkod ha nakaparada nga awto ha atubangan han balay basi bantayan an ngatanan ko nga gios samtang an usa nga polis nagpapatrolya ha ligid han kalsada.

Paglabay han pipira ka adlaw, durante han paniudto, ginawas ako ha balay ngan nakita ko an usa nga batan-on nga bugto nga babaye nga nagbibisikleta tipahirani ha akon. Samtang nagtitikahirani hiya, nakita ko nga mag-iitsa hiya hin papel ha akon. Han nasalo ko ito, liningi dayon ako basi kitaon kon nakita han mga Gestapo an akon ginbuhat. Nahipausa ako nga hito gud nga takna, nakahangad hira ngatanan tungod ha pagtinawa!

An surat han bugto nasiring nga ginpapakadto ako ha balay han iya mga kag-anak hito nga udto. Kondi tungod kay ginbabantayan ako han mga Gestapo, mahihimo ko ba nga ibutang ha peligro an iya mga kag-anak? Ginkita ko an upat nga membro han Gestapo ha sulod han awto ngan katapos an polis nga naglilinakat-lakat ha kalsada. Diri ako maaram han akon bubuhaton, ngan nanginginyupo nga nag-ampo ako para han bulig ni Jehova. Tigda la nga kumadto an polis ha awto han mga Gestapo ngan nakiistorya ha ira. Katapos sinakay hiya ha ira awto, ngan binaya hira!

Katapos gud hito, inabot an akon dadâ. Kulop na adto. Ginbasa niya an surat ngan ha iya hunahuna sadang kami kumadto ha balay sugad han siring han surat, ngan naghuhunahuna hiya nga bangin ginhikay han kabugtoan nga pakadtoon ako ha Switzerland. Han umabot kami, iginpakilala ako han pamilya ha usa nga lalaki nga diri ko kilala, hi Heinrich Reiff. Nagsiring hiya ha akon nga nalipay hiya nga talwas nga nakaabot ako ngan nga kumadto hiya basi buligan ako nga makapalagiw ngadto ha Switzerland. Iya ako gintagan hin tunga hin oras basi makigkita ha iya ha kagurangan.

Kinabuhi Sugad nga Distyero

Nagtuturo an mga luha ha akon nawong han nakigkita ako kan Bugto Reiff, tungod kay nasusubo gud ha paghunahuna nga babayaan ko an akon mga kag-anak. Madagmit nga nahitabo ito ngatanan. Katapos han diri kalmado nga mga takna, nakig-uruistorya kami ha usa nga grupo han mga turista ngan tinabok kami ha giutan han Switzerland nga talwas.

 Han umabot ako ha sanga nga opisina ha Bern, hinbaroan ko nga ginhikay ngay-an han kabugtoan didto nga makapalagiw ako. Mapinairon nga gintagan nira ako hin mauukyan. Nagtrabaho ako ha kusina, nga akon naruyagan hinduro. Kondi makuri gud an pagkinabuhi sugad nga distyero, tungod kay diri ako maaram han mahitatabo ha akon mga kag-anak, nga pariho ginsentensyahan hin duha ka tuig nga kaprisohan! Usahay, naaapektohan gud ako han kabido ngan kabaraka, ngan nagtatrangka ako ha banyo basi magtangis. Kondi regular nga nagkasuratay kami han akon mga kag-anak, ngan gindasig nira ako nga magpabilin nga maunungon.

Tungod kay napagios han susbaranan nga pagtoo han akon mga kag-anak, igindedikar ko an akon kinabuhi kan Jehova ngan nabawtismohan han Hulyo 25, 1938. Katapos hin usa ka tuig ha Bethel, nagtrabaho ako ha Chanélaz, usa nga uma nga ginpalit han sanga nga opisina ha Switzerland basi magsuplay hin pagkaon ha pamilya han Bethel ngan basi may maukyan an kabugtoan nga napalagiw ha paglutos.

Han matapos an mga sentensya han kaprisohan han akon mga kag-anak han 1940, an mga Nazi nagtanyag ha paghatag ha ira hin kagawasan kon bayaan nira an ira pagtoo. Nagpabilin hira nga marig-on ngan katapos ginpadara ngadto ha mga kampo konsentrasyon, hi Tatay gindara ngadto ha Dachau ngan hi Nanay ngadto ha Ravensbrück. Han katugnaw han 1941, nagdumiri hi Nanay ngan an iba pa nga kababayin-an nga Saksi ha kampo nga magbuhat hin buruhaton para ha militar. Sugad nga sirot, ginpatindog hira ha katugnaw ha sulod hin 3 ka adlaw ngan 3 ka gab-i, katapos ginkandadohan hira ha masirom nga mga selda ngan gintagan hin gutiay la hinduro nga pagkaon ha sulod hin 40 ka adlaw. Katapos ginkastigo hira. Namatay hi Nanay han Enero 31, 1942, tulo ka semana katapos han mabangis nga pagkastigo.

Iginbalhin hi Tatay tikang ha Dachau ngadto ha Mauthausen ha Austria. Dinhi hini nga kampo, sistematiko nga ginpamatay han mga Nazi an mga priso pinaagi han pagpagutom ngan matalumpiguson nga pagpatrabaho. Kondi unom ka bulan katapos mamatay hi Nanay, ginpatay han mga Nazi hi Tatay ha iba nga paagi—pinaagi han mga eksperimento ha medisina. An mga doktor ha kampo tinuyo nga nag-ineksyon hin tuberkulosis ha gin-eksperimentohan nga mga tawo. Katapos hito, kinarawat hin makamaratay nga ineksyon ha kasingkasing an mga priso. An opisyal nga rekord nasiring nga namatay hi Tatay tungod han “maluya nga unod ha kasingkasing.” Kwarenta-y-tres anyos hiya. Mga bulan na katapos hito han hibaroan ko an mahitungod han mabangis nga mga pagpatay. Nagtatangis pa gihapon ako kon nahuhunahuna ko an akon hinigugma nga mga kag-anak. Kondi, hadto ngan sugad man yana, naliliaw ako ha paghibaro nga hira Nanay ngan Tatay, nga may-ada paglaom ha pagkinabuhi ha langit, talwas ha mga kamot ni Jehova.

Katapos han Girra ha Kalibotan II, nagkaada ako pribilehiyo ha pagtambong ha ika-11 nga klase han the Watchtower Bible School of Gilead ha New York. Makalilipay gud an pagin dedikado gud ha pag-aram han Kasuratan ha sulod hin lima ka bulan! Han maggradwar ako han 1948, ginpadara ako ngadto ha Switzerland basi mag-alagad sugad nga misyonera. Waray pag-iha, nakilala ko hi James L. Turpin, usa nga matinumanon nga bugto nga naggradwar ha ikalima nga klase han Gilead. Han naorganisa an siyahan nga sanga nga opisina ha Turkey, hiya an  nagin paramangno didto. Ginkasal kami han Marso 1951, ngan waray pag-iha katapos hito hinbaroan namon nga magigin mga kag-anak kami! Binalhin kami ngadto ha Estados Unidos ngan hito nga Disyembre, nag-anak ako hin babaye, hi Marlene.

Ha paglabay han katuigan, daku gud an amon kalipay ni Jim ha amon pag-alagad ha Ginhadian. May kalipay nga nahinunumdoman ko an usa nga estudyante ha Biblia, an batan-on nga Tsino nga babaye nga hi Penny, nga naruyag gud ha pag-aram han Biblia. Nabawtismohan hiya ngan ha urhi iginkasal kan Guy Pierce, nga nag-aalagad yana ha Nagmamando nga Lawas han mga Saksi ni Jehova. An sugad nga mga hinigugma nakabulig ha akon nga mawara an kasubo tungod han kamatay han akon mga kag-anak.

Temprano han 2004, an kabugtoan ha Lörrach, an natawohan nga bungto han akon mga kag-anak, nagtukod hin bag-o nga Kingdom Hall ha Kalsada Stich. Ha pagkilala han nahimo han mga Saksi ni Jehova, nagdesisyon an konseho han siyudad nga himoon an ngaran han kalsada nga Denzstraße (Kalsada Denz) ha pagpasidungog han akon mga kag-anak. An Badische Zeitung, nga pahayagan hito nga lugar, ilarom han ulohan ha sumat nga “Sugad nga Handumanan han Ginpatay nga Mag-asawa nga Denz: Bag-o nga Ngaran han Kalsada,” nagsiring nga an akon mga kag-anak “ginpatay ha usa nga kampo konsentrasyon durante han Third Reich tungod han ira relihiyon.” Diri ko gud linalaoman ito nga ginhimo han konseho han siyudad, kondi ito nga pagbag-o han mga panhitabo makalilipay gud ha kasingkasing.

Hi Tatay pirme nasiring hadto nga sadang kami magplano hin abanse pa nga sugad hin diri maabot an Armagedon durante han amon kinabuhi kondi magkinabuhi nga sugad hin maabot ito buwas—presyoso nga sagdon nga pirme ko ginpapangalimbasogan nga iaplikar. Diri pirme masayon an pagbalanse han pagpailob ngan an pagpamulat nga may kaikag, labi na kay diri na ako nakakagawas tungod han nakakadaot nga mga epekto han kalagas. Kondi, diri gud ako nagruruhaduha ha saad ni Jehova ha ngatanan niya nga matinumanon nga mga surugoon: “Sarig kan Jehova ha bug-os mo nga kasingkasing . . . Ha ngatanan mo nga dalan kilalaha hiya, ngan hiya magtututdo han imo mga agianan.”—Proberbios 3:5, 6.

[Kahon/Retrato ha pahina 29]

PRESYOSO NGA MGA PULONG TIKANG HA NAGLABAY

Usa nga babaye tikang ha Lörrach an binisita hito nga lugar han dekada han 1980. Hito nga panahon, an mga tawo ha bungto nagdadara han ira mga diri na karuyag nga mga panag-iya ha usa nga publiko nga lugar basi makita han iba ngan kuhaon an ira karuyag. Hinkit-an hini nga babaye an usa nga kahon han mga gamit ha pagtahi ngan gindara niya ito. Ha urhi, ha pinakailarom hito nga kahon, nabilngan niya an pipira nga mga retrato han usa nga bata nga babaye ngan mga surat nga iginsurat ha papel han kampo konsentrasyon. Nainteres gud an babaye ha mga surat ngan naghunahuna kon hin-o an gutiay nga bata nga nakatabid an buhok.

Usa ka adlaw han 2000, nakita han babaye an usa nga artikulo ha pahayagan mahitungod han usa nga eksibit ha Lörrach may kalabotan ha kasaysayan. Iginsaysay hini nga artikulo an kasaysayan han mga Saksi ni Jehova durante han mga tuig han Nazismo, upod na an amon pamilya. Nakada hito an akon mga retrato han tinedyer pa ako. Han makita han babaye an kaparihoan, nakipagkomunikar hiya ha nagsurat han artikulo ngan nagsumat ha iya mahitungod han mga surat—42 ngatanan! Paglabay hin pipira ka semana, nakarawat ko ito. Nakada ha mga sinurat han akon mga kag-anak an ira pirme mga pangumusta ha akon dadâ mahitungod ha akon. An ira mahigugmaon nga pagtagad ha akon waray gud mawara. Urusahon gud nga waray madaot ito nga mga surat ngan nabilngan utro paglabay hin sobra 60 ka tuig!

[Mga Retrato ha pahina 25]

Nagkabulag an amon malipayon nga pamilya han mahingada ha katungdanan hi Hitler

[Ginkuhaan han Retrato]

Hitler: U.S. Army photo

[Mga Retrato ha pahina 26]

1. An opisina ha Magdeburg

2. Gin-aresto han mga Gestapo an yinukot nga mga Saksi

[Retrato ha pahina 28]

Daku gud an amon kalipay ni Jim ha amon pag-alagad ha Ginhadian