An “Polako nga Sekta”​—Kay Ano nga Gintimaraot Hira?

Han 1638 gintimaraot han Polako nga parliamento an gutiay relihiyoso nga grupo nga kilala sugad nga Polako nga Sekta. Ginguba an singbahan ngan an imprintahan nga gintatag-iya han grupo. An Unibersidad han Raków iginsara, ngan iginbalhin ha iba nga nasud an mga propesor nga nagtututdo didto.

Paglabay hin beinte anyos, nagdugang an pagtimaraot han parliamento. Ginsugo hito an tagsa nga membro han grupo, nga bangin may kadamu nga 10,000 o sobra pa, nga bumaya ha nasud. Paonan-o nagin maraot hinduro an kahimtang han usa nga nasud nga, hito nga panahon, ginhunahuna nga usa han pinaka-matinuguton ha bug-os nga Europa? Ano an nabuhat han Polako nga Sekta nga gintimaraot hira hinduro?

NAGTIKANG ito ngatanan han magkaada seryoso nga diri-pagsinabtanay ha sulod han Calvinista nga Iglesia han Polandia. An daku nga hinungdan han samok amo an doktrina han Trinidad. Waray karawata han mga lider han asosasyon ha pagpauswag ha sulod han iglesia an doktrina tungod kay diri-kasuratanhon. Nakapasina ini ha mga lider han iglesia ngan nagresulta han kabungkag han asosasyon ha pagpauswag.

Gintawag han mga Calvinista an mga rebelde nga mga Arian, a kondi karuyag han mga sumurunod han bag-o nga grupo nga tawagon hira nga mga Kristiano o an Polako nga Sekta. Kilala liwat hira sugad nga mga Socinian, tikang kan Laelius Socinus, an Italyano nga naimpluwensyahan ni Servetus ngan an iya umangkon nga hi Faustus Socinus nagbiyahe ngadto ha Polandia ngan nagin bantogan hito nga asosasyon.

Hito nga panahon usa ka bantogan nga Polako, hi Jan Sienieński, an naghingyap nga tagan an bag-o nga iglesia han tinatawag niya nga “mahimyang, nabubulag nga lugar” diin mahimo tumubo. Tungod kay mayada espesyal nga pribilehiyo nga iginhatag han hadi han Polandia, gintukod ni Sienieński an bungto han Raków, nga ha urhi nagin sentro han Socinianismo ha Polandia. Gintagan ni Sienieński an mga tuminungnong han Raków hin damu nga mga katungod, upod an katungod ha pagsingba nga may kagawasan.

An mga artisano, mga doktor, mga parmasyotiko, mga bungtohanon, ngan mga bantogan han magkalainlain nga mga denominasyon nadani ha bag-o nga bungto. Dugang pa, natirok didto an mga ministro tikang ha Polandia, Lithuania, Transylvania, Fransia, ngan bisan an tikang ha Inglatera. Kondi, diri ngatanan hinin bag-o nga mga inabot natoo ha mga gintotoohan han mga Sociniano; salit ha sunod tulo ka tuig, tikang han 1569 tubtob han 1572, an Raków nagin lugar han waray-kataposan teolohikal nga mga pagdebate. Ano an resulta?

Nabahin nga Grupo

An Sociniano nga kagiosan nabahin mismo, adton kinarawat han mas radikal nga mga ideya ha usa ka bahin ngan adton may mas kasadangan nga ideya ha luyo nga bahin. Kondi, bisan pa han ira mga kalainan, naiiba an mga gintotoohan han duha nga grupo. Diri nira kinakarawat an Trinidad; nagdumiri hira han pagbawtismo ha minasus-an; ha kabug-osan diri hira nagamit hin mga armas  ngan agsob nga diri nagdudumara hin katungdanan ha gobyerno. b Ginpamatud-an liwat nira nga buwa an pag-eksister han impyerno sugad nga lugar han pagsakit. Hini ngatanan, ginbalewaray nira an popular relihiyoso nga mga tradisyon.

An Calvinista ngan an Katoliko nga mga klero nag-organisar hin mabangis nga pagkontra ha grupo, kondi ginpahimulosan han Sociniano nga mga ministro an kahimtang han relihiyoso nga pagkamatinuguton, nga gintikangan han Polako nga mga hadi sugad kan Sigismund II Augustus ngan Stephen Báthory, nga itutdo an ira mga ideya.

An Importante nga Buruhaton ni Budny

An Calvinista nga hubad han Biblia, nga kaylap nga ginagamit hito nga panahon, waray makahatag han mga panginahanglan han damu nga magbarasa. Ginhimo an paghubad, diri tikang ha orihinal nga mga pinulongan, kondi tikang ha Latin nga Vulgate ngan ha kadungan nga hubad ha Franses. “Nawara an pagkaputli ngan pagkahusto han punto tungod han hingyap nga magkaada matahom nga estilo,” siring han usa nga awtoridad. Nagkaada damu nga mga sayop. Salit, an bantogan nga eskolar nga hi Szymon Budny ginhangyo nga tadungon an hubad. Ginhunahuna niya nga mas masayon an paghimo hin bug-os bag-o nga hubad kay ha pagtadong han daan. Nagtikang magtrabaho hi Budny ha proyekto han mga 1567.

Han naghuhubad, ginhunahuna hin maopay ni Budny an ngatanan nga pulong ngan an mga elemento hito ha paagi nga waray buhata han bisan hin-o ha Polandia hadto. Kon makuri ihubad an Hebreo nga teksto ngadto ha Polako, iya iginpapakita an literal nga hubad ha kagiliran nga mga nota. Kon kinahanglan, naghihimo hiya hin bag-o nga mga pulong ngan nangalimbasog paggamit hin simple, Polako nga pulong nga adlaw-adlaw nga ginagamit ha iya panahon. An iya tumong amo an paghatag ha magbarasa hin tangkod ngan husto nga hubad han Biblia.

An hubad ni Budny han bug-os nga Biblia iginpublikar han 1572. Kondi, ginbag-o han mga nagpublikar han sinurat an iya hubad han Griego nga Kasuratan. Waray manluya, nagtikang hi Budny pagtrabaho han binag-o nga bersyon, nga natapos paglabay hin duha ka tuig. An maaramon nga hubad ni Budny han Griego nga Kasuratan mas maopay kay han naglabay Polako nga mga hubad. Dugang pa, iya iginbalik ha damu nga mga bahin an baraan nga ngaran, nga Jehova.

Durante han ultimo nga bahin han ika-16 ka siglo ngan han siyahan tulo ka dekada han ika-17 ka siglo, an Raków, an sentro nga lugar han asosasyon, nagin sentro han relihiyon ngan han kinaadman. Didto an mga lider ngan mga parasurat han Polako nga Sekta nagpublikar han ira mga tract ngan mga sinurat.

Ginpauswag Nira an Edukasyon

An pagpublikar nga buruhaton han Polako nga Sekta nagtikang magmakusog han 1600 han gintukod an usa nga imprintahan ha Raków. An imprintahan nakakahimo hin gudtiay nga mga sinurat ngan dagku nga mga libro ha pipira nga yinaknan. Sugad nga sentro han pag-imprinta, waray pag-iha nga natupngan han Raków an gimaopayi ha Europa. Gintotoohan nga inabot ha 200 nga publikasyon an gin-imprinta hito nga imprintahan durante han sunod 40 ka tuig. An kahirani nga parahimo hin papel nga gintatag-iya han Polako nga Sekta, nagsuplay hin maopay nga klase hin papel para hini nga literatura.

Waray pag-iha hinsabtan han Polako nga Sekta an panginahanglan ha pag-edukar ha ira mga igkasi-tumuroo ngan ha iba. Tungod hito, gintukod han 1602 an Unibersidad han Raków. An mga anak nga lalaki han mga membro han Polako nga Sekta, sugad man han Katoliko ngan Protestante nga kabataan nga lalaki, tinambong han mga klase didto. Bisan kon teolohikal nga seminaryo an unibersidad, diri la relihiyon an igintututdo. Bahin liwat han kurikulum an langyaw nga mga pinulongan, etika, ekonomika, kasaysayan, balaud, lohika, natural nga mga syensya, matematika, medisina, ngan gimnastiko. An unibersidad mayada daku nga librarya, nga padayon nga nag-uuswag, tungod han lokal nga imprintahan.

Samtang nagpapadayon an ika-17 ka siglo, baga hin magpapadayon an pag-uswag han Polako nga Sekta. Kondi, diri ito an nahitabo.

Binulos an Iglesia Ngan an Estado

Hi Zbigniew Ogonowski han Polish Academy of Sciences nagsaysay: “Ha kataposan han ikatulo ka dekada han ika-17 ka siglo, an kahimtang han mga Arian ha Polandia tigda nga nagtikaraot.” Tungod ini han nag-uuswag mabangis nga buruhaton han Katoliko nga mga klero. Gingamit han mga klero an ngatanan posible nga mga paagi, upod na an pagpakaraot  ngan libelo, basi pakaalohan an Polako nga Sekta. Nagin masarosayon an pag-atake tungod han nabag-o nga kahimtang ha politika han Polandia. An bag-o nga hadi han Polandia, hi Sigismund III Vasa, usa nga kaaway han Polako nga Sekta. An mga sinaliwan ha iya, labi na hi John II Casimir Vasa, sinuporta liwat ha mga pangalimbasog han Iglesia Katolika ha pagdaot ha Polako nga Sekta.

Inabot ha pungkay an mga kahimtang han gintahapan hin tinuyo nga pagtamay ha krus an pipira nga mga estudyante tikang ha Raków. Ini nga hitabo nagin pasangilan han kabungkag han sentro han Polako nga Sekta. An tag-iya han Raków gintahapan han parliamentaryo nga korte han ‘pagpasarang han karaotan’ pinaagi han pagsuporta ha Unibersidad han Raków ngan ha imprintahan hito. An Polako nga Sekta gintahapan hin ilegal nga buruhaton, nga naapi ha malaw-ay nga mga seremonya, ngan ha imoral nga pagkinabuhi. An parliamento nagdesisyon nga ipasara an Unibersidad han Raków ngan kinahanglan bungkagon an imprintahan ngan singbahan nga gintatag-iya han Polako nga Sekta. Ginsugo an mga sumurunod nga bumaya ha nasud. An mga propesor han unibersidad ginpaiwas tikang ha nasud ilarom han sirot nga kamatayon. Binalhin an pipira han Polako nga Sekta ha mas talwas nga mga urukyan, pariho han Silesia ngan Slovakia.

Han 1658 nagpagawas hin balaud an parliamento nga sadang ibaligya han Polako nga Sekta an ira mga panag-iya ngan bumalhin ha langyaw nga dapit ha sulod hin tulo ka tuig. Ha urhi, ginpahalipot ito nga panahon ha duha ka tuig. Katapos hito papatayon an bisan hin-o nga magpapahayag han ira mga pagtoo.

An iba nga mga Sociniano nag-ukoy ha Netherlands, diin iginpadayon nira an ira pag-imprinta nga buruhaton. Ha Transylvania usa nga kongregasyon an nagios tubtob ha tinikangan han ika-18 ka siglo. Ha ira mga katirok, nga gindumara tubtob ha tulo ka beses ha usa ka semana, nagkakanta hira hin mga salmo, namati ha mga sermon, ngan nagbasa tikang ha katekismo nga igin-andam ha pagsaysay han ira mga katutdoan. Basi matipigan an kaputli han kongregasyon, an mga igkasi-tumuroo gintadong, ginsagdonan ngan, kon kinahanglan, ginpaiwas.

An Polako nga Sekta mga estudyante han Pulong han Dios. Nadiskobrehan nira an pipira birilhon nga mga kamatuoran, ngan waray-pag-alang nga iginsumat nira ito ha iba. Kondi, inabot an panahon, nagsarang hira ha bug-os nga Europa ngan nakita nga nagtitikakuri an pagtipig han ira pagkaurosa. Ha urhi, nawara an Polako nga Sekta.

[Mga footnote]

[Retrato ha pahina 23]

Balay nga gintag-iya han Sociniano nga ministro

[Mga Retrato ha pahina 23]

Igbaw: An Raków yana nga adlaw; ha too amo an monasteryo nga natukod han 1650 ha pagwara han anoman nga tigaman han “Arianismo”; ha ubos: Dinhi hini nga lugar iginbutang an usa nga krus han Katoliko nga mga klero ha pag-aghat hin samok ha Polako nga Sekta

[Ginkuhaan han mga Retrato ha pahina 21]

Kard para han mga ulohan han Biblia nieświeska ni Szymon Budny, 1572