Ndima ya 11

Naa Zwo Tea U Vhumba Vhukonani Nga Internet?

Ndi u davhidzana ha mufuda-ḓe hune na hu takalela?

□ No livhana zwifhaṱuwo

□ Nga luṱingo

□ Nga khomphyutha

Ndi vhafhio vhane na wana zwi tshi ni lelutshela vhukuma u davhidzana navho?

□ Vhane na dzhena navho kilasini

□ Miraḓo ya muṱa

□ Vhakriste nga inwi

Ndi ngafhi hune na ḓipfa no vhofholowa hone musi ni tshi khou davhidzana?

□ Tshikoloni

□ Hayani

□ Miṱanganoni ya tshivhidzo

SEDZANI phindulo yaṋu ya mbudziso ya u thoma. Naa no swaya uri ni takalela u davhidzana nga khomphyutha nṱhani ha u amba no livhana zwifhaṱuwo? Arali zwo ralo, a ni noṱhe ane a takalela u ita nga u ralo. Vhaswa vhanzhi vha shumisa Internet u itela u vhumba na u vhulunga vhukonani. Muṅwe musidzana ane a pfi Elaine u ri: “Zwi a takadza u ḓivha uri ni nga ḓowelana na vhathu vha dzulaho mashangoni o fhamba-fhambanaho, vhane na sa ḓo vhuya na ṱangana navho.” Tammy a re na miṅwaha ya 19 u amba zwiṅwe zwithu zwine zwa takadza. U ri: “Ni a kona u langa nḓila ine vhathu vha ni dzhia ngayo. Musi no livhana zwifhaṱuwo, arali muthu a sa ni takaleli, a hu na tshine na nga tshi ita.”

Zwino sedzani phindulo yaṋu ya mbudziso ya vhuvhili na ya vhuraru. Ni songo mangala arali zwi tshi ni lelutshela u davhidzana na vhane na dzhena navho kilasini nṱhani ha Vhakriste nga inwi miṱanganoni ya tshivhidzo. Jasmine a re na miṅwaha ya 18 u ri: “Kanzhi tshikoloni hu na vhathu vhane vha sedzana na zwithu zwe na sedzana nazwo. Zwenezwo zwi nga ita uri zwi ni lelutshele u ḓowelana navho.”

 Nga murahu ha u ṱhogomela mbuno dzo haseledzwaho afho nṱha, zwi nga vhonala uri vhathu vhane na nga ṱoḓa u amba navho nga Internet ndi vhane na dzhena navho tshikolo. Tammy u amba uri o vha a tshi haseledza na vhane a dzhena navho tshikolo nga Internet. U ri: “Vhathu vhoṱhe vhe nda vha ndi tshi dzhena navho tshikolo vho vha vha tshi shumisa Internet nahone ndo vha ndi sa ṱoḓi u salela murahu.” a Natalie, a re na miṅwaha ya 20 o ḓiitela ḓiresi ya kha Internet a tshi itela u amba na khonani dzawe. U ri: “Thekinolodzhi i khou bvela phanḓa. Hu na nḓila ntswa dza u davhidzana. U shumisa Internet ndi iṅwe yadzo nahone ndi a i funa.”

U Ṱolisisa Khombo Dzine Dza Vha Hone

Ndi ngoho uri vhaṅwe zwi a vha lelutshela u vhumba na u vhulunga vhukonani nga Internet. Natalie u ri: “Internet i ni ita uri ni vhe na tshivhindi tshe na vha ni sa ḓo vha natsho arali ni tshi khou amba na muthu no tou livhana zwifhaṱuwo.” Tammy u a tendelana na zwenezwo. U ri: “Arali ni na ṱhoni u davhidzana nga Internet zwi ni ṋea tshibuli dza u dzudzanya zwine na ḓo zwi amba.”

Fhedzi hu na khombo musi ni tshi davhidzana nga Internet nahone zwi ḓo vha vhutsilu arali na nyadza dzenedzo khombo. Sa tsumbo: Naa ni nga tshimbila no thivhiwa tshifhaṱuwo zwiṱaraṱani zwi re na mavemu? Arali ni sa ḓo ita zwenezwo, zwi ḓo vha zwavhuḓi uri ni sa fhedze tshifhinga ni tshi khou shumisa Internet ni si na ndavha na khombo dzine ya vha nadzo.

Ṱhogomelani khombo dza u lingedza u vhumba vhukonani ni tshi shumisa Internet. Elaine we a vha a tshi takalela u shumisa Internet u itela u amba na vhathu a sa vha ḓivhi, u ri: “Zwi a leluwa u amba na vhathu vha sa fulufhedzei.” U engedza nga u ri: “Nga zwiṅwe zwifhinga nga murahu ha tshifhinga tshiṱuku muthu ane na khou amba nae a nga thoma u amba zwithu zwo bvaho kana  a vhudzisa mbudziso dzi ngaho: ‘Naa no no ita zwa vhudzekani? Naa ni a ita zwa u dzhenisa tshiraḓo tsha mbeu mulomoni?’ Vhaṅwe vha ṱoḓa uri ni ambe nga zwa vhudzekani u itela u vusa lutamo lwa zwa u ṱangana nga dzimbeu.”

Hu pfi mini arali ni tshi khou amba na khonani ine na i fulufhela? Na henefho ni fanela u shumisa vhuṱali. Joan u ri: “Ni nga fhedza tshifhinga tshinzhi ni tshi khou davhidzana na muthu wa mbeu yo fhambanaho na yaṋu, naho onoyo muthu a tshi tou vha ‘khonani zwayo.’ Musi ni tshi fhedza tshifhinga ni tshi khou rumelana milaedza, vhukonani ha vhoiwe vhu ḓo khwaṱha na vho fheleledza ni tshi vho haseledza nga ha mafhungo a lufuno.”

‘Vhane Vha Dzumba Zwine Vha Vha Zwone’

Khosi Davida o vha a tshi zwi ḓivha zwavhuḓi uri ndi zwa ndeme u ḓitsireledza kha khonani mmbi. O ṅwala u ri: “A thi dzuli na vhathu vha sá ḓivhalei, ’thi tshimbili na vha u dzumbama.”—Psalme ya 26:4.

Musi ni tshi khou shumisa Internet, naa no no ṱangana na vhathu vhe Davida a amba ngavho? Ndi nga fhasi ha zwiimo zwifhio hune vhathu ‘vha dzumba zwine vha vha zwone’? ․․․․․

Kha ḽiṅwe sia, naa na inwi khamusi ni a dzumba zwine na vha zwone musi ni tshi khou shumisa Internet? Abigail we a vha a tshi shumisa fhethu ha u ambedzana na vhathu kha Internet u ri: “Ndo vha ndi tshi thoma nyambedzano na vhathu  nahone nda ḓishandula u itela uri ndi tendelane na zwine ra khou zwi amba.”

Muṅwe musidzana ane a pfi Leanne o vha a tshi shumisa muṅwe mufuda wa vhufhura. U ri: “Tshifhinga tshoṱhe ndo vha ndi tshi davhidzana na muṅwe mutukana we a vha e tshivhidzoni tsha nga tsini nga Internet. Nga u ṱavhanya ro vha ri tshi vho amba nga mafhungo a ‘lufuno.’ Musi vhabebi vhanga vha tshi fhira, ndo vha ndi tshi vala zwine nda khou zwi ṅwala kha khomphyutha u itela uri vha sa vhone zwine nda khou zwi ita. A thi humbuli uri vho vha vha tshi ḓo humbulela uri ṅwananyana wavho wa miṅwaha ya 13 o vha a tshi khou ṅwalela mutukana wa miṅwaha ya 14 zwirendo zwa lufuno. A vho ngo vhuya vha zwi humbula uri zwi nga vhuya zwa itea.”

U Dzula No Tsireledzea

Ndi ngoho uri hu na zwifhinga zwine zwa vha zwo tea u davhidzana nga Internet. Sa tsumbo, vhathu vhanzhi—u katela na vhathu vhahulwane—vha shumisa Internet u itela u dzula vha tshi kwamana na dzikhonani. Arali na inwi ni tshi ita nga u ralo, naa hu na vhulivhisi vhune na nga vhu tevhela? Ṱhogomelani mbuno dzi tevhelaho.

● Langani tshifhinga tshine na tshi fhedza ni tshi khou shumisa Internet, nahone ni songo i tendela i tshi ni ḽela tshifhinga tsha u ita zwithu zwa ndeme vhukuma—zwi katelaho u eḓela. Muswa ane a pfi Brian u ri: “Vhaṅwe vhana tshikoloni vha amba uri vha shumisa Internet u swika nga awara ya vhuraru nga matsheloni.”—Vha-Efesa 5:15, 16.

● Davhidzanani na vhathu vhane na vha ḓivha fhedzi. Vhathu  vhane vha ḓifara luvhi vha dzula vho donolela Internet u itela u fasha vhaswa vha songo fhaṱuwaho.—Vha-Roma 16:18.

● Shumisani vhuṱali musi ni tshi ita zwa mabindu. Ni songo dzumbululela muṅwe na muṅwe zwododombedzwa zwaṋu. Arali na ita nga u ralo, ni nga kha ḓi fhuriwa—kana ha itea zwithu zwivhi zwi fhiraho zwenezwo.—Mateo 10:16.

● Musi ni tshi rumela khonani dzaṋu zwinepe, ḓivhudziseni uri, ‘Naa zwenezwi zwinepe zwi ntsumbedza ndi muthu ane a ḓiamba uri u shumela Mudzimu?’—Tito 2:7, 8.

● U fana na musi ni tshi khou davhidzana no livhana zwifhaṱuwo, arali zwine na khou haseledza ngazwo nga Internet zwi tshi vho sendamela kha “zwithu zwi songo ḓaho,” ni songo tsha bvela phanḓa na yeneyo nyambedzano.—Vha-Efesa 5:3, 4.

●  Ni fulufhedzee tshifhinga tshoṱhe musi ni tshi shumisa Internet. Arali na kombetshedzea u ‘dzumba zwine na vha zwone’ kha vhabebi vhaṋu, zwi amba uri hu na zwiṅwe zwithu zwi si zwavhuḓi zwine na khou zwi ita. Muṅwe muswa ane a pfi Kari u ri: “Mme anga a thi vha dzumbeli tshithu. Ndi vha sumbedza zwiṅwe na zwiṅwe zwine nda zwi ita kha Internet.”—Vha-Heberu 13:18.

“Ni Ḓo Vhuyelwa”

A zwo ngo khakhea u ṱoḓa dzikhonani. Vhathu vho sikwa uri vha takalele vhukonani na vhaṅwe vhathu. (Genesi 2:18) Nga zwenezwo arali ni na lutamo lwa u ṱoḓa u vha na dzikhonani, zwenezwi zwi tshimbidzana na nḓila ye na sikwa ngayo! Ni ṱhogomele nḓila ine na khetha ngayo dzikhonani.

Ni nga khwaṱhisedzwa uri ni nga wana khonani khulwane arali na dzi khetha u ya nga maitele a Ipfi ḽa Mudzimu. Muṅwe musidzana wa miṅwaha ya 15 u zwi vhea nga heyi nḓila: “Zwi a konḓa u wana khonani dzine dza funa Yehova na dzine dza ni funa. Fhedzi musi ni tshi dzi wana, ni ḓo vhuyelwa!”

KHA NDIMA YASHU I TEVHELAHO

Ndi nnyi we a ri maipfi ha ṱhavhi? Zwitshele zwi a ṱhavha sa banga. Ni nga zwi litsha hani?

[Ṱhaluso i re magumoni a siaṱari]

LUṄWALO LWA NDEME

“A thi dzuli na vhathu vha sá ḓivhalei, ’thi tshimbili na vha u dzumbama.”—Psalme ya 26:4.

TSIVHUDZO

Internet i ḽa tshifhinga! Nga zwenezwo ḓivhetsheleni tshifhinga nahone ni farelele khatsho. Arali zwi tshi nga ṱoḓea, reani alamu uri i ni humbudze musi tshifhinga tsho fhela.

NAA NI A ZWI ḒIVHA URI . . .  ?

Muthu a re na zwiṱuṱuwedzi zwivhi kha Internet a nga ni wana arali a ḓivha zwidodombedzwa zwi si gathi fhedzi, khamusi tshifani, dzina ḽa tshikolo na nomboro dzaṋu dza luṱingo.

ZWINE NDA ḒO ZWI ITA!

Ndi ḓo ṱoḓa u fhedza tshifhinga tshi linganaho nga vhege ndi tshi khou shumisa Internet nahone uri ndi kone u ita zwenezwo ndi ḓo ․․․․․

Arali nda ḓiwana ndi tshi khou amba na muthu ane ndi sa mu ḓivhe nga Internet ndi ḓo ․․․․․

Zwine nda ṱoḓa u vhudzisa mubebi kana vhabebi vhanga nga ha enea mafhungo ndi ․․․․․

NI HUMBULA MINI?

● U davhidzana nga Internet hu na zwivhuya na vhuleme vhufhio musi hu tshi vhambedzwa na u davhidzana no livhana zwifhaṱuwo?

● Ndi ngani zwi tshi leluwa u ḓishandula musi ni tshi khou davhidzana nga Internet?

● Ni nga langa hani tshifhinga tshine na tshi fhedza ni tshi khou shumisa Internet?

● Internet i nga shumiswa hani nga nḓila i vhuyedzaho?

[Maipfi o ṱumbulwaho kha siaṱari 103]

“A hu na vhathu vhane nda amba navho nga Internet vhane nda sa vha ḓivhe kana vhane nda sa ḓo vhuya nda vhumba vhukonani navho.”—Joan

[Tshifanyiso kha siaṱari 100, 101]

Naa ni nga tshimbila no thivhiwa tshifhaṱuwo zwiṱaraṱani zwi re na mavemu? Arali ni sa ḓo ita zwenezwo, zwi ḓo vha zwavhuḓi uri ni ṱhogomele khombo dzine dza nga vha hone musi ni tshi davhidzana na vhathu nga Internet.