Pfukelani kha mafhungo

Pfukelani kha zwi re ngomu

 NDIMA YA VHUFUMIRARU

O Guda Kha Vhukhakhi Hawe

O Guda Kha Vhukhakhi Hawe

1, 2. (a) Ho itea mini kha Yona na vhaalavhi nga ṅwambo wa vhukhakhi he a vhu ita? (b) Mafhungo a Yona a nga ri thusa hani?

YONA o vha a tshi tama u nga nḓevhe dzawe dzi nga dzinga uri a sa pfe phosho i tshuwisaho. Yo vha i sa sokou vha phosho ya muya muhulwane we wa ita uri hu pfale mubvumo musi u tshi vhudzula thambo dzo vhofhaho maseila; kana magabelo mahulwane e a rwa tshikepe thungo dzoṱhe, zwa ita uri mabulannga a pfale a tshi nga a khou vunḓea. Hai, mikosi ye ya tshuwisa Yona yo vha i ya vhaalavhi, mulanguli wa tshikepe na vhashumisani nae, musi vha tshi khou lingedza u livhisa tshikepe uri tshi si mbwandamele. Yona o vha e na vhungoho ha uri vhenevho vhanna vho vha vha tshi ḓo fa nga ṅwambo wawe!

2 Ndi mini zwe zwa ita uri Yona a ḓiwane e kha yeneyo khakhathi i si na vhukono? O ita vhukhakhi vhuhulwane nga u sa thetshelesa Yehova, Mudzimu wawe. O ita’ni? Naa zwithu zwo vha zwo no tshinyala lwa tshoṱhe? Phindulo dza dzenedzo mbudziso dzi nga ri gudisa zwinzhi. Sa tsumbo, mafhungo a Yona a ri thusa u vhona uri na vhathu vha re na lutendo lwo khwaṱhaho vha nga khakha—na nḓila ine vha nga dzudzanya ngayo vhukhakhi havho.

Muporofita A Bvaho Galilea

3-5. (a) Vhathu vha anzela u livhisa ṱhogomelo kha mini musi vha tshi humbula nga Yona? (b) Ri ḓivha mini nga ha vhubvo ha Yona? (Sedzani na ṱhaluso i re magumoni a siaṱari.) (c) Ndi ngani mushumo wa Yona wa u vha muporofita wo vha u sa leluwi kana u takadza?

3 Musi vhathu vha tshi humbula nga ha Yona, kanzhi vha livhisa ṱhogomelo kha vhukhakhi hawe, u sa thetshelesa hawe kana tshipimbi tshawe. Fhedzi hu na zwithu zwinzhi zwavhuḓi zwine ra nga zwi guda kha onoyo munna. Ni songo hangwa uri Yona o vha o khethwa uri a vhe muporofita wa Yehova Mudzimu. Yehova o vha a tshi ḓo vha a songo mu khetha uri a hwale honoho vhuḓifhinduleli vhu lemelaho arali o vha e munna a sa fulufhedzei kana a songo lugaho.

Hu na zwithu zwinzhi zwavhuḓi zwe Yona a zwi ita u fhira vhukhakhi hawe

 4 Bivhili a i ri vhudzi zwithu zwinzhi nga ha vhubvo ha Yona. (Vhalani 2 Dzikhosi 14:25.) O vha a tshi bva muḓini wa Gathi-Hefere, une wa vha khilomithara nṋa u bva Nazareta, he Yesu Kristo a alutshela hone maḓanani a miṅwaha a malo nga murahu ha zwenezwo. * Yona o vha e muporofita tshifhingani tsha vhuvhusi ha Khosi Yerobeamu wa Vhuvhili wa muvhuso wa Isiraele wa tshaka dza fumi. Elia o vha o no fa kale; Elisa we a mu tevhela, ene o fa tshifhingani tsha vhuvhusi ha khotsi a Yerobeamu. Naho Yehova o shumisa vhenevho vhanna u fhelisa vhurabeli ha Baali, Vhaisiraele vho dovha vha pambuwa nga khole. Zwino shango ḽo vha ḽi tshi khou vhuswa nga khosi ye ya “ita zwe zwa vhifhela Yehova.” (2 Dzikh. 14:24) Nga zwenezwo, mushumo wa Yona wo vha u sa leluwi kana u takadza. Fhedzi o u ita nga u fulufhedzea.

5 Naho zwo ralo, ḽiṅwe ḓuvha vhutshilo ha Yona ha shanduka nga nḓila khulwane. Yehova o mu avhela mushumo we a vhona u tshi konḓa vhukuma. Yehova o mu humbela uri a ite mini?

‘Takuwa U Ye Ninive’

6. Ndi mushumo ufhio we Yehova a u ṋea Yona nahone ndi ngani u tshi nga vha wo vhonala u tshi konḓa?

6 Yehova o vhudza Yona a ri: “Takuwa, U ye muḓini muhulu wa Ninive, U u huwelele U ri zwivhi zwawo zwo swika phanḓa hanga.” (Yona 1:2) Zwi a leluwa u vhona uri ndi ngani wonoyo mushumo wo vhonala u tshi konḓa. Muḓi wa Ninive wo vha u vhukule ha khilomithara dza 800 thungo ya vhubvaḓuvha, lwendo lune lwa nga dzhia ṅwedzi arali muthu a tshi khou tshimbila nga milenzhe. Naho zwo ralo, zwi vhonala uri vhuleme he Yona a vha a tshi ḓo sedzana naho nḓilani ho vha vhu si tshithu musi vhu tshi vhambedzwa na zwe zwa vha zwi phanḓa. Musi a tshi swika Ninive, o vha o tea u ḓivhadza mulaedza wa Yehova wa khaṱulo kha Vhaasuri vhe vha vha vhe na bvumo ḽivhi ḽa vhuvemu na tshiṱuhu. Samusi vhunzhi ha vhathu vha Mudzimu vha songo thetshelesa mulaedza wa Yona, o vha a tshi nga lavhelela mini kha vhenevho vhahedeni? Onoyo mushumeli wa Yehova o vha a tshi ḓo bvelela hani muḓini muhulwane wa Ninive, we wa vha u tshi ḓo ḓivhiwa sa “muḓi wa malofha”?—Nah. 3:1, 7.

7, 8. (a) Yona o vha o ḓiimisela lungafhani u sa ita mushumo we Yehova a mu ṋea wone? (b) Ndi ngani ri songo tea u amba uri Yona o vha e goswi?

7 Yona a nga kha ḓi vha o ḓivhudzisa dzenedzo mbudziso. Fhedzi a ri zwi ḓivhi. Zwine ra zwi ḓivha ndi uri o shavha a sa ite mushumo we a ṋewa wone. Yehova o vha o mu laedza uri a ye vhubvaḓuvha; Yona a livha vhukovhela nahone a ya vhukovhela-bvungwi. A godima a ya phendelashango,  vhuimazwikepe ha muḓi wa Yopa, henefho a ṋamela tshikepe tsho livhaho Tarasisi. Vhaṅwe vhagudi vha amba uri muḓi wa Tarasisi wo vha u ngei Spain. Arali zwo ralo, Yona o vha o livha khilomithara dza 3500 kule na Ninive. Lwonolwo lwendo lwa u ya bvungwi ha Lwanzhe Luhulwane lwo vha lu tshi nga dzhia ṅwaha woṱhe. Yona o vha o ḓiimisela u shavha a sa ite mushumo we a ṋewa nga Yehova!—Vhalani Yona 1:3.

8 Naa zwenezwi zwi amba uri Yona o vha e goswi? Ri songo ṱavhanyedzela u amba nga u ralo. Samusi ri tshi ḓo zwi vhona, o vha e na tshivhindi tshihulwane. Naho zwo ralo, Yona o vha a tshi fana na riṋe roṱhe ngauri o vha a songo fhelela nahone a tshi ita vhukhakhi vhunzhi vhuhulwane. (Ps. 51:5) Naa u hone vhukati hashu a sa athu vhuya a dzhenwa nga nyofho?

9. Ri nga ḓipfa hani nga zwiṅwe zwifhinga nga mushumo we ra ṋewa nga Yehova nahone ndi ngoho ifhio ine ra tea u i humbula nga zwifhinga zwo raloho?

9 Nga zwiṅwe zwifhinga ri nga vhona u nga Mudzimu u ri humbela uri ri ite zwithu zwine ra nga vhona u nga zwi a konḓa nahone a zwi konadzei. Ri nga kha ḓi wana zwi tshi ofhisa u huwelela mafhungo maḓifha a Muvhuso wa Mudzimu, ane Vhakriste vha laedzwa uri vha a huwelele. (Mat. 24:14) Zwi a leluwa vhukuma u hangwa ngoho ya ndeme yo bulwaho nga Yesu, musi a tshi ri: “Zwithu zwoṱhe zwi a konadzea kha Mudzimu.” (Marko 10:27) Arali nga zwiṅwe zwifhinga ra hangwa yeneyo ngoho, khamusi ri ḓo pfesesa vhuleme he Yona a vha o sedzana naho. Fhedzi u shavha ha Yona ho vha na mvelelo dzifhio?

Yehova U Laya Muporofita Wawe O Pambuwaho

10, 11. (a) Yona a nga vha o vha o ḓivhudza mini musi tshikepe tsha u hwala thundu tshi tshi bva vhuimazwikepe? (b) Ndi khombo ifhio ye ya wela tshikepe na vhane vha shuma khatsho?

10 Edzani u vhona Yona nga maṱo a muhumbulo o ṋamela tshenetsho tshikepe, khamusi tsho vha tshi tshikepe tsha u hwala thundu tsha Vhafenikia. O lavhelesa musi mulangi wa tshikepe na vhashumisani nae vho farakanea nga u lugiselela tshikepe tshavho nḓila, vha tshi khou tshi bvisa vhuimazwikepe. Musi tshikepe tshi tshi khou ḓi dzhena ngomu lwanzheni nahone Yona a si tsha vhona khunzi-khunzi, a nga vha o ḓivhudza uri ndi hone o ponyoka khombo ye ya vha i tshi mu ita uri a sa ḽe lu ḓifhaho. Fhedzi mutsho wa mbo ḓi shanduka nga u bonya ha iṱo.

11 Maḓumbu a dzikusa lwanzhe lwa halifha, magabelo o vha e mahulwane lwe a vha a tshi fhira na zwikepe zwa musalauno. A zwo ngo vhuya zwa dzhia tshifhinga tshilapfu uri tshenetsho tshikepe tsho itwaho nga mabulannga tshi pwashee musi tshi tshi khou iswa nṱha na fhasi nga eneo magabelo mahulwane. Naa Yona o vha a tshi ḓivha zwe a zwi ṅwala nga murahu musi a tshi ri, “Yehova a mbo vusa muya muhulu lwanzheni”? A ri ḓivhi. Naho zwo ralo, o zwi vhona musi vhaalavhi vha tshi vho thoma u lilela midzimu yavho yo fhamba-fhambanaho nahone o vha a tshi zwi ḓivha uri i nga si vha thuse. (Lev. 19:4) Mafhungo awe a ri: “Gungwa ḽa vhó ṱoḓa u pwashea.” (Yona 1:4) Yona o vha a tshi ḓo rabelela hani thuso kha Mudzimu we a vha a tshi khou mu shavha?

12. (a) Ndi ngani ri songo tea u ṱavhanyela u vhona Yona mulandu nge a eḓela musi ho vuwa maḓumbu? (Sedzani na ṱhaluso i re magumoni a siaṱari.) (b) Yehova o dzumbulula hani tshiitisi tsha yeneyo khakhathi?

 12 Samusi Yona o vhona hu si na zwine a nga thusa ngazwo, a dzhena kamarani i re nga fhasi ha vhuṱanḓala ha tshipembe a ḓieḓetshela. A farwa nga khofhe khulu. * Musi mulanguli wa tshikepe a tshi mu vhona, a mu vusa nahone a mu humbela uri a rabele mudzimu wawe samusi vhaṅwe vho vha vha tshi khou ita nga u ralo. Samusi vhatshimbidzi vha tshikepe vho vha vhe na vhungoho ha uri eneo maḓumbu o vha e a vhuṱolo, vha ita madeṅwa u itela uri vhona uri ndi nnyi vhukati havho ane a khou vha ḓisela yeneyo khombo. A zwi timatimisi uri Yona o dzhenwa nga nyofho musi hu si na o mvakiwaho. Ngoho ya mbo ḓi bvela khagala. Nga u ita uri hu mvakiwe Yona, Yehova o dzumbulula uri ndi ene o ḓisaho eneo maḓumbu!—Vhalani Yona 1:5-7.

13. (a) Yona o ḓiambulula hani kha vhaalavhi? (b) Yona o ṱuṱuwedza vhaalavhi uri vha ite mini nahone ndi ngani?

13 Yona a vhudza vhenevho vhaalavhi zwithu zwoṱhe. A vha vhudza uri o vha e mushumeli wa Yehova, Mudzimu ramaanḓaoṱhe. O vha a tshi khou shavha onoyo Mudzimu nge a mu khakhela, ndi ngazwo vho welwa nga yeneyo khombo khulwane. Eneo mafhungo a tshuwisa vhenevho vhanna; musi Yona a tshi vha lavhelesa, a zwi vhona uri vho dzhenwa nga nyofho khulu. Vha mu vhudzisa uri vha mu ite mini u itela u tsireledza tshikepe na vhutshilo havho? O ri mini? Yona a nga kha ḓi vha o rengeḓela nga nyofho musi a tshi humbula nga ha u nwela khothe lwanzheni lwonolwo lu rotholaho, lwo halifhaho. Fhedzi o vha a sa ḓo litsha vhenevho vhanna vhoṱhe vha tshi fa ngeno a tshi ḓivha uri a nga vha tshidza. Nga zwenezwo a vha susumedza a ri: “Ndzhieni ni nkudze lwanzheni; ndi hone lu tshi ḓo ni dzikela; ngauri nṋe ndi khou zwi ḓivha; heḽi ḓumbu ḽingafha no ṱulelwa nga nṋe.”—Yona 1:12.

14, 15. (a) Ri nga edzisa hani lutendo lwa Yona? (b) Vhaalavhi vho ita mini musi Yona a tshi vha vhudza uri vha mu kudze lwanzheni?

14 A hu na goswi ḽine ḽa nga amba zwenezwo. Zwi tea u vha zwo takadza Yehova u vhona tshivhindi tsha Yona, muya wawe wa u ḓidzima zwiṅwe zwithu nga tshenetsho tshifhinga tshi konḓaho. Hezwi zwi ri sumbedza uri Yona o vha e na lutendo lwo khwaṱhaho. Ri nga lu edzisa ṋamusi nga u rangisa madzangalelo a vhaṅwe phanḓa. (Yoh. 13:34, 35) Arali ra vhona muṅwe muthu a tshi shaya siani ḽa ṋama, ḽa maḓipfele kana ḽa muya, zwi ḓo vha zwavhuḓi u ḓiṋekedzela u itela u thusa. Yehova u takala lungafhani musi ri tshi ita zwenezwo!

15 Khamusi na vhaalavhi vho kwamea nga zwe a vha vhudza uri vha zwi ite, ngauri u thomani vho hana u mu kudza lwanzheni! Nṱhani hazwo, vha ita zwoṱhe zwi re maanḓani avho u itela u alavha kha eneo  maḓumbu—fhedzi zwe vhutoto. Maḓumbu a tou ṋaṋa a tshi ya. Fhedzi vha fheleledza vho zwi vhona uri a hu na zwine vha nga ita. Vha huwelela Yehova, Mudzimu wa Yona uri a vha khathutshele, vha mu hwala vha mu kudza lwanzheni.—Yona 1:13-15.

Yona o susumedza vhaalavhi uri vha mu dzhie vha mu kudze lwanzheni

Yona U A Khathutshelwa Na U Vhofhololwa

16, 17. Ṱalusani zwe zwa itea musi Yona a tshi poswa lwanzheni. (Sedzani na zwifanyiso.)

16 Yona a kumbvumela kha eneo magabelo mahulwane. Khamusi o thoma a lingedza u papamala uri a si nwele khothe nahone musi a tshi lavhelesa henefho lwanzheni he ha vha ho dzikuluwa, hu na mapulo, a vhona tshikepe tshi tshi khou ṱuwa nga u ṱavhanya. Fhedzi a zhakiwa nga magabelo a mbwandamela fhasi. Musi a tshi khou ṋupela, a mbo ḓi ṱovhowa tshoṱhe.

17 Nga murahu Yona a ṱalusa nḓila ye a ḓipfa ngayo nga tshenetsho tshifhinga. O ḓelwa nga zwithu zwinzhi muhumbuloni. O ṱungufhala musi a tshi humbula uri a nga si tsha ḓo dovha a vhona thembele yo nakaho ya Yehova ngei Yerusalema. O ḓipfa a tshi khou godimela dzivhani ḽa lwanzhe, tsini na hune thavha dza thoma hone, he a tandedzwa nga zwimela zwa lwanzheni. Zwo vha zwi tshi vhonala u nga henefho fhethu hu ḓo vha tshalo tshawe, vhiḓa ḽawe.—Vhalani Yona 2:2-6.

18, 19. Ho itea mini kha Yona musi e dzivhani ḽa lwanzhe, o milwa nga tshipuka tsha mufuda-ḓe nahone ndi nnyi we a tshi ruma? (Sedzani na ṱhaluso i re magumoni a siaṱari.)

 18 Fhedzi a zwo ngo fhelela henefho! Ho vha hu na tshithu tshihulwane, tshitswu, tshi tshilaho—tshe tsha vha tshi khou tshimbila nga henefho tsini. Tsha ḓa tsho mu livha nga nḓila i tshuwisaho, tsha swika tshe kukununu tsini nae. Tsha vula mulomo watsho muhulwane nahone tsha mu mila tshe katla!

Yehova “o vha o ita khovhe khulu; yeneyo ya mila Yona”

19 U tea u vha o humbula uri dzo petwa. Fhedzi Yona a pfa tshithu tshi mangadzaho. O vha a tshi kha ḓi tshila! O vha a songo pwaṱulwa kana u tzhafunywa, nahone o vha a tshi kha ḓi fema. O vha a tshi kha ḓi tshila naho o vha e fhethu he ha vha hu tshi tea u vha hu vhiḓa ḽawe. Yona a akhamala nga zwiṱuku nga zwiṱuku. A zwi timatimisi uri ndi Yehova, Mudzimu wawe we a “vha o ita khovhe khulu; yeneyo ya mila Yona.” *Yona 1:17.

20. Ri nga guda mini nga ha Yona kha thabelo ye a i ita musi e thumbuni ya khovhe khulu?

20 Ha fhela tshifhinga tshilapfu. Musi e henefho swiswini ḽihulwane a sa athu vhuya a ḽi vhona, Yona o vha na tshifhinga tsha u humbula na u rabela Yehova Mudzimu. Ri nga guda zwithu zwinzhi kha thabelo yawe ye ya ṅwalwa nga vhuḓalo kha ndima ya vhuvhili ya Yona. I sumbedza uri Yona o vha e na nḓivho khulwane ya Maṅwalo, ngauri kha yeneyo thabelo u redza nga maanḓa bugu ya Dzipsalme. Yeneyo thabelo i dovha ya sumbedza pfaneleo yavhuḓi, ine ya vha u livhuha. Yona o phetha thabelo yawe nga maipfi ane a ri: “Á vha nṋe, ndi tou vusa ipfi ndi tshi U ṋekedza mutendelo; zwe nda ana ndi ḓo zwi ita; u tshidza hu ha Yehova.”—Yona 2:9.

21. Yona o guda mini nga ha u tshidzwa nahone ndi ifhio ngudo ya ndeme ine ra tea u i humbula?

21 Yona o guda uri Yehova a nga tshidza muthu muṅwe na muṅwe, huṅwe na huṅwe, tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, naho muthu e ‘thumbuni ya khovhe,’ fhethu hune u nga si vhuye wa hu humbulela. Yehova o wana mushumeli wawe we a vha e khomboni henefho fhethu nahone a mu tshidza. (Yona 1:17) Ndi Yehova fhedzi ane a nga ita uri muthu a fhedze maḓuvha mararu na vhusiku hao a tshi khou tshila thumbuni ya khovhe khulu. Ndi zwavhuḓi  ṋamusi u humbula uri Yehova ndi “Mudzimu, ane nga tshanḓa tshawe a fara vhutshilo hau.” (Dan. 5:23) Vhutshilo hashu vhu bva khae. Naa ri a mu livhuha nga nṱhani ha zwenezwo? Nga zwenezwo, ri tea u mu thetshelesa u sumbedza uri ri a mu livhuha.

22, 23. (a) U livhuha ha Yona ho lingwa hani? (b) Ri nga guda mini kha Yona musi zwi tshi ḓa kha vhukhakhi vhune ra vhu ita?

22 Yona o ita mini? Naa o guda u sumbedza Yehova uri u a mu livhuha nga u mu thetshelesa? O ita nga u ralo. Nga murahu ha maḓuvha mararu na vhusiku hao, yeneyo khovhe yo ya khunzi-khunzini nahone “ya mbo ṱanza Yona he ha vha hu na ḽo omaho.” (Yona 2:10) Edzani u humbula nga ha zwenezwo, a zwo ngo vhuya zwa ṱoḓa uri Yona a bammbele a ye khunzi-khunzini! Ndi ngoho uri zwo ṱoḓa uri a wane nḓila ya u bva henefho khunzi-khunzini hu sa londwi uri yo vha i ngafhi. Naho zwo ralo, hu sa athu fhela tshifhinga tshilapfu u livhuha hawe ho lingwa. Yona 3:1, 2 i ri: “Fhungo ḽa Yehova ḽo ḓela Yona lwa vhuvhili ḽa ri: Takuwa U ye muḓini muhulu wa Ninive, U huwelele zwine Nṋe nda ḓo U vhudza.” Yona o vha a tshi ḓo ita mini?

23 Yona ho ngo timatima. Ri a vhala: “Yona a mbo takuwa a ya henengei Ninive, a ita zwe Yehova a mu vhudza.” (Yona 3:3) O thetshelesa. Zwi tou vha khagala uri o guda kha vhukhakhi hawe. Na kha enea mafhungo ri tea u edzisa lutendo lwa Yona. Roṱhe ri a ita tshivhi; ri a khakha. (Vharoma 3:23) Fhedzi naa ri a nyabwa kana ri a guda kha vhukhakhi hashu nahone ra thetshelesa Mudzimu na u mu shumela?

24, 25. (a) Ndi malamba afhio e Yona a fheleledza o a wana? (b) Ndi afhio malamba ane Yona a ḓo a wana tshifhingani tshi ḓaho?

24 Naa Yehova o lambedza Yona nge a thetshelesa? Vhukuma, o mu lambedza. Zwi vhonala uri Yona o fheleledza o zwi pfa uri vhaḽa vhaalavhi vho ponyoka. Ḓumbu ḽo mbo ḓi dzika musi Yona a tshi kudzwa lwanzheni nahone vhenevho vhaalavhi “vha tou farwa nga nyofho khulu, vha tshi ofha Yehova,” nahone vha mu ṋekedza zwiṱhavhelo nṱhani ha u zwi ṋekedza midzimu yavho ya mazwifhi.—Yona 1:15, 16.

25 O wana malamba mahulwane nga murahu ha tshifhinga tshilapfu. Yesu o shumisa tshifhinga tshe Yona a tshi fhedza e thumbuni ya khovhe khulu sa vhuporofita vhune ha fanyisela tshifhinga tshe a vha a tshi ḓo tshi fhedza e vhiḓani kana Vhudzulavhafu. (Vhalani Mateo 12:38-40.) Yona u ḓo takala lungafhani musi a tshi pfa nga ha eneo mafhungo musi a tshi vuselwa u tshila kha ḽifhasi! (Yoh. 5:28, 29) Na inwi Yehova u ṱoḓa u ni fhaṱutshedza. Naa ni ḓo fana na Yona, na guda kha vhukhakhi haṋu na thetshelesa, na sumbedza muya u ḓiṋekedza?

^ phar. 4 Mbuno ya uri Yona u bva muḓini wa Galilea i a swayea nga ṅwambo wa uri musi Vhafarisei vha tshi khou ambela kha Yesu, vho amba nga u ḓihudza vha ri: “Ṱoḓisisa Maṅwaloni ndi hone u tshi ḓo vhona uri a hu na muporofita ane a ḓo bva Galilea.” (Yoh. 7:52) Vhaṱalutshedzeli na vhaṱoḓisisi vhanzhi vha amba uri Vhafarisei vho vha vha tshi khou tou angaredza musi vha tshi ṱahisa fhungo ḽa uri a hu athu vhuya ha vha na muporofita we a bva muḓini wa Galilea nahone hu nga si vhuye ha vuwa ho bva muporofita muḓini wonoyo wa vhuimo ha fhasi. Arali vho vha vha tshi khou humbula nga u ralo, vhenevho vhanna vho vha vha tshi khou nyadza ḓivhazwakale kathihi na vhuporofita.—Yes. 8:23–9:1.

^ phar. 12 Septuagint i ombedzela nḓila ye Yona a vha o farwa ngayo nga khofhe khulwane, nga u engedza uri o vha a tshi khou hona. Naho zwo ralo, nṱhani ha u phetha nga ḽa uri Yona o eḓela nge a vha e muthu a sa londi, ri tea u humbula uri nga zwiṅwe zwifhinga vhathu vho nyabwaho vha farwa nga khofhe nga hu leluwaho. Zwifhingani zwi konḓaho musi Yesu e tsimuni ya Getsemane, Petro, Yakobo na Yohane “vho eḓela nga u ṱungufhala.”—Luka 22:45.

^ phar. 19 Musi ipfi ḽa Luheberu ḽine ḽa ri “khovhe” ḽi tshi ṱalutshedzelwa nga Lugerika, ḽi amba “ḓithu ḽa lwanzheni,” kana “khovhe khulwane.” Naho hu si na nḓila ya u ḓivha zwavhuḓi uri tshenetsho tshivhumbiwa tsha lwanzheni ndi tsha mufuda-ḓe, ho ṱhogomelwa uri lwanzheni lwa Mediterranean hu na khovhe khulwane dza shark dzine dza nga mila muthu o fhelela. Huṅwe fhethu hu na shark khulwanesa; ine ya vhidzwa whale shark i nga lapfa mithara dza 15 kana u fhira.