Pho kpẹ obo revun rọyen

Pho kpẹ ẹrhuẹrẹhọ robo rehẹ evun rọyen

Iseri ri Jihova

Sane ejajẹ Urhobo

A mrẹ odẹ na Tattenai vwẹ okọkọ rẹ ukuta re si eta phiyọ

Orọnvwọn Ọfa rọ kẹ Avwanre Imuẹro

Orọnvwọn Ọfa rọ kẹ Avwanre Imuẹro

O vwo erọnvwọn awanre ra mrẹre ri djerephia nẹ ikuegbe rẹ Baibol na uyota? Vwẹ ukpe rẹ 2014, uyovwinrota ọvo vwẹ imagazini rẹ Biblical Archaeology Review kpahenphiyọ onọ nana: “Ihwo bro vwẹ ẹbẹre ra vwẹ Hibru si vwẹ Baibol na yen a hiẹ mrẹ re nẹ ayen ghini yerin?” Ọbe na da ta: “Ọ da havwen mamọ, ihwo 50!” Ohwo ọvo re djunute vwẹ ọbe yena-a yehẹ Tattenai. Ono yen Tattenai? Jẹ a fuẹrẹn asan rẹ odẹ rọyen da vwomaphia vwẹ Baibol na.

Jerusalẹm ka dia otọ rẹ usuon rẹ Pẹsha jovwo. Ẹbẹre rẹ ihwo rẹ Pẹsha se Obovrẹn rẹ Urhie yen Jerusalẹm hepha vwẹ ọke yena, kọyen ẹbẹre rẹ ọnre she ra rẹ Urhie rẹ Yufretis. Ọke rẹ ayen vwo phi ihwo rẹ Babilọn kparobọ nu, ihwo rẹ Pẹsha de siobọnu ihwo rẹ Ju rehẹ eviẹn jovwo, a da je vuẹ ayen nẹ ayen rhoma ra bọn uwevwin rẹ ẹga rẹ Jihova rọhẹ Jerusalẹm. (Ẹzra 1:1-4) Ivwighrẹn rẹ ihwo rẹ Ju na vwọso ihwo ri ruiruo rẹ ẹrhomabọn na, ayen da tanẹ ihwo rẹ Ju na gbevwọsua usuon rẹ Pẹsha. (Ẹzra 4:4-16) Ọke rẹ Dariọs I vwo suẹn (522-486 B.C.E.), Tattenai rọ dia ọvo usun rẹ ihwo ride vwẹ usuon rẹ Pẹsha da ra guọnọ otọ rẹ ota na. Baibol na se Tattenai “osun rẹ ubrakpọ rẹ Obovrẹn rẹ Urhie na.”Ẹzra 5:3-7.

A mrẹ odẹ rẹ Tattenai vwẹ buebun rẹ ikuta re siẹ eta phiyọ vwẹ ọke awanre re je herọ te ọke nana, ọ sa dianẹ ihwo rẹ orua rọyen yen sẹro rayen. Ukuta ro djerephia nẹ ohwo ọvo vwẹ orua nana yen ohwo re djunute vwẹ Baibol na yen ukuta re isiesi rẹ ive re siri vwẹ ẹgbukpe uje rẹ usuon rẹ Dariọs I, vwẹ ukpe rẹ 502 B.C.E. Isiesi na djerephia nẹ “Tattannu osun rẹ ubrakpọ rẹ Obovrẹn rẹ Urhie na,” rọ dia Tattenai rẹ ọbe rẹ Ẹzra djunute na yen oseri rẹ ive na.

Die yen ẹdia rọyen? Vwẹ ukpe rẹ 535 B.C.E., Sairọs Rode da rhoma ghare asan ro suẹn ejobi phiyọ ubrakpọ sansan, ọvo usun rẹ ubrakpọ yena yen e seri nẹ Babilọn kugbe Obovrẹn rẹ Urhie. Ọke vwọ yan obaro, a da rhoma ghare ubrakpọ na kpo ẹbẹre ivẹ, e de se ẹbẹre ọvo nẹ Obovrẹn rẹ Urhie. Coele-Syria, Fonisha, Sameria vẹ Juda eyen ẹbẹre ọvo rẹ Obovrẹn rẹ Urhie na, ọ họhọre nẹ Damaskọs yen e de suẹn ubrakpọ na eje. Tattenai sun ubrakpọ nana vwo nẹ omarẹ ikpe 520 re te 502 B.C.E.

Ọke ro vwo kpo Jerusalẹm ra guọnọ otọ rẹ obo ra ta kpahen ihwo rẹ Ju na nu, Tattenai da niyẹnrẹn kẹ Dariọs nẹ ihwo rẹ Ju na tare nẹ Sairọs yen kẹ ayen uturhi rẹ ayen vwọ rhoma bọn uwevwin rẹ ẹga rẹ Jihova. Obo ra hiẹ mrẹ vwẹ asan ra sẹro rẹ ẹbe rẹ ivie phiyọ djerephia nẹ oborẹ ihwo rẹ Ju na tare uyota. (Ẹzra 5:6, 7, 11-13; 6:1-3) Ọtiọyena, a da vuẹ Tattenai nẹ o kpokpo ihwo rẹ Ju na-a, o de ghini ru ọtiọyen.Ẹzra 6:6, 7, 13.

Vwọrẹ uyota, “Tattenai, osun rọ hẹ ubrakpọ rẹ Obovrẹn rẹ Urhie na” ghwe ru emuọvo kiriguo ra sa vwọ karophiyọ-ọ. Dedena, noso nẹ Baibol na djunute, je vwẹ odova ro fo ro vwo se. Ọnana odjephia ọfa nẹ erọnvwọn awanre ra hiẹ mrẹ dje ikuegbe rẹ Baibol na phiyọ uyota.