Skip to content

Skip to table of contents

Olombangi Via Yehova

Select language Umbundu

Atosi

Atosi

1 YEHOVA

Onduko ya Suku okuti Yehova, yi lomboloka okuti: “O Tẽlisa Ocipango Caye.” Yehova eye Suku ukuonene wa velapo, kuenda wa lulika ovina viosi. Eye o kuete unene woku linga ovina a yongola.

Kelimi lio Heveru, onduko ya Suku ya enda oku sonehiwa lololetala vikuãla. Kelimi Liongelesi ololetala viaco vikuãla vi sonehiwa ndoco: YHWH, ale JHVH. Vovisonehua viatete vio Heveru, onduko ya Suku ya tukuiwa Vembimbiliya kueci ci panda 7.000 kolonjanja. Omanu vo kolonepa viosi violuali va siata oku tukula onduko Yehova volonjila via litepa, kuenda va yi tukula lonjila yimue ya kũlĩhĩwa kelimi liavo.

Ocip. 1, ocin. 15

2 EMBIMBILIYA LIA “TUNDA KU SUKU”

Usovoli Wembimbiliya Suku, pole, wa tuma alume vamue oco va li sonehe. Upange waco u sokisiwa lulume umue ukualomĩlu okuti, o pinga kusonehi waye oco a sonehe ukanda u kuete ovisimĩlo viulume waco ukualomĩlu. Espiritu sandu lia Yehova Suku lia kuatisa asonehi Vembimbiliya oco va sonehe ovisimĩlo viaye. Espiritu liaye lia va kuatisa volonjila via litepa. Momo, olonjanja vimue vaenda oku kuata ovinjonde, ale olonjoi viovina va sukilile oku soneha.

Ocip. 2, ocin. 5

3 OLONUMBI

Olonumbi, vi lomboloka alongiso a sangiwa Vembimbiliya okuti, a lombolola ovina viocili. Onumbi yokuti “akamba vãvi va nyõla ovituwa viwa,” yi tu longisa okuti, tu pondola oku kuata ovituwa viwa ale vĩvi, omo liakamba vetu. (1 Va Korindo 15:33) Onumbi yokuti “eci omunu a kũla, haico ongula,” yi tu longisa okuti, ka tu pondola oku puluka kueci ciyilila kovina tua linga.Va Galatia 6:7.

Ocip. 2, ocin. 12

  4 OCITUMASUKU

Ocitumasuku, esapulo limue li tunda ku Suku. Citava okuti li lombolola eci catiamẽla kocipango ca Suku, elongiso limue liatiamẽla kekalo liomanu, onumbi yimue, ale esombiso. Ocitumasuku ci lombolokavo esapulo liatiamẽla kovina vi ka pita kovaso yoloneke. Vembimbiliya mu sangiwa ovitumasuku vialua okuti, via tẽlisiwa.

Ocip. 2, ocin. 13

5 OVITUMASUKU VIATIAMẼLA KU MESIYA

nYesu okuti Mesiya, eye lika wa tẽlisa ovitumasuku vialua vi sangiwa Vembimbiliya viatiamẽla kokuaye. Tala pokakasia losapi hati: “ Ovitumasuku Viatiamẽla ku Mesiya.”

Ocip. 2, ocin. 17, etosi pombuelo yemẽla.

6 OCIPANGO CA YEHOVA CATIAMẼLA KONGONGO

Yehova wa lulika ongongo okuti, yi linga ocumbo ceposo, oco mu kale omanu vo kuetele ocisola. Ocipango caye ka ca pongolokele. Ndopo Yehova Suku o ka kundula olondingaĩvi, kuenje, o ka eca komanu omuenyo ko pui.

Ocip. 3, ocin. 16

7 SATANA ELIAPU

Satana, eye ungelo wa fetika oku lekisa esino ku Suku. Eye o tukuiwa hati Satana, ci lomboloka okuti, “Unyãli,” momo wa siata oku lingila uyaki Yehova. Eye o tukuiwavo hati Eliapu, ci lomboloka okuti, “Ukualombonde.” Satana wa tambula olonduko evi momo, wa siata oku popia uhembi watiamẽla ku Suku, kuenda wa siatavo oku kemba omanu.

Ocip. 3, ocin. 4

  8 OVANGELO

Yehova osimbu ka lulikile ongongo, tete wa lulika ovangelo. Ovo va lulikiwa oco va kale kilu, kuenda kilu kuli olohuluwa viovangelo. (Daniele 7:10) Ovangelo va kuete olonduko via litepa, ekalo lia litepa, kuenda va siata oku lekisa umbombe okuti, va yuvula oku fendeliwa lomanu. Ovo va litepa, kuenda va kuete ovopange a litepa. Vupange waco mua kongela oku talavaya kocalo ca Yehova, oku eca esapulo liaye, oku teyuila afendeli vaye palo posi kuenda oku va songuila. Ovangelo va kuetevo ocikele coku eca esapulo liesombiso kuenda va kasi oku kuatisa kupange woku kunda. (Osamo 34:7; Esituluilo 14:6; 22:8, 9) Kovaso yoloneke va ka kuatisa Yesu vuyaki wo Harmagedo.—Esituluilo 16:14, 16; 19:14, 15.

Ocip. 3, ocin. 5; ocip. 10, ocin. 1

9 EKANDU

Ekandu, li lomboloka ovina viosi tu sima, evi tu sokolola, ale vievi tu linga okuti vi sumuisa Yehova. Omo okuti ekandu lia nyola ukamba wetu la Yehova Suku, eye wa siata oku tu ĩha ovihandeleko, kuenda olonumbi vi tu kuatisa oku yuvula oku linga ekandu ocipango. Kefetikilo Yehova wa lulika ovina viosi via li pua, pole, eci Adama la Heva va liwekapo oku pokola ku Yehova va linga ekandu, kuenje va linga omanu ka va li puile. Ovo veya oku kuka kuenda oku fa. Omo liaco, tua piñala ekandu ku Adama, kuenje tua siatavo oku kuka kuenda oku fa.

Ocip. 3, ocin. 7; ocip. 5, ocin. 3

10 HARMAGEDO

O Harmagedo yi lomboloka uyaki wa Suku u ka kundula oluali lua Satana kuenda olondingaĩvi.

Ocip. 3, ocin. 13; ocip. 8, ocin. 18

 11 USOMA WA SUKU

Usoma wa Suku, u lomboloka uviali Yehova a tumbika kilu. Yesu Kristu eye Soma yuviali waco. Kovaso yoloneke, Usoma wa Yehova owo u ka kundula olondingaĩvi viosi. Usoma waco u ka viala ongongo yosi.

Ocip. 3, ocin. 14

12 YESU KRISTU

Yehova Suku wa lulika Yesu osimbu ka lulikile ovina vikuavo. Eye wa tumile Yesu palo posi oco a file omanu vosi. Noke liolofa via Yesu, Yehova wo pindula. Cilo Yesu o kasi oku viala kilu Vusoma wa Suku.

Ocip. 4, ocin. 2

13 OCITUMASUKU 70 KOLOSEMANA

Ocitumasuku Cembimbiliya ca tukuile otembo Mesiya a laikele oku molẽha. Eye wa laikele oku molẽha kesulilo liotembo yimue yi tukuiwa hati, 69 kolosemana. Otembo yaco ya fetika kunyamo wo 455 O.Y., kuenda ya sulila kunyamo wa 29 K.K.

Tua kũlĩha ndati okuti otembo yaco ya sulila kunyamo wa 29 K.K.? Olosemana 69 via fetika kunyamo wo 455 O.Y. Kotembo yaco, oco Nehemiya a pitĩla ko Yerusalãi, kuenje wa fetike oku tumbulula olupale luaco. (Daniele 9:25; Nehemiya 2:1, 5-8) Ndeci ondaka “ekũi lavivali” yi tu sokoluisa etendelo 12, ondaka “o semana,” yi tu ivaluisa etendelo 7. Olosemana viocitumasuku eci ka vi lomboloka olosemana violoneke epanduvali. Pole, vi lomboloka anyamo epanduvali, ndomo ca situluiwa vocitumasuku okuti, “ulima eteke.” (Atendelo 14:34; Esekiele 4:6) Ulandu owu u lekisa okuti, osemana yimosi yi lomboloka anyamo epanduvali, kuenda 69 kolosemana via kongeliwa kueci ci soka 483 kanyamo ci lomboloka okuti, (69 x 7). Nda tua tenda 483 kanyamo oku upisa kunyamo wo 455 O.Y., tu pitĩla kunyamo wa 29, K.K. Momo, Yesu wa papatisiwa kunyamo waco, kuenje wa linga Mesiya!—Luka 3:1, 2, 21, 22.

 Ocitumasuku caco ca tukuile osemana yikuavo okuti, yanyamo epanduvali. Mesiya wa laikele oku pondiwa vokuenda kuotembo yaco okuti, kunyamo wa 33 K.K. Kuenje, oku upisa kunyamo wa 36 K.K., olondaka viwa Viusoma wa Suku via laikele oku kundiwila kolofeka viosi okuti, ka vi kundiwila lika ku va Yudea.—Daniele 9:24-27.

Ocip. 4, ocin. 7

 14 ELONGISO LIESANDA LIATIAMẼLA KU SUKU UMOSI MUVATATU

Embimbiliya li longisa okuti Yehova Suku eye Ululiki, kuenda tete wa lulika Yesu osimbu ka lulikile ovina vikuavo. (Va Kolosai 1:15, 16) Yesu ka velelepo Suku. Eye lalimue eteke a popele hati, wa lisoka la Suku. Pole, wa popia hati: “Tate wa mbelapo.” (Yoano 14:28; 1 Va Korindo 15:28) Atavo amue a siata oku longisa eci catiamẽla ku Suku umosi Muvatatu okuti, omanu vatatu va linga osuku yimosi. Ondaka “Suku umosi Muvatatu,” ka yi sangiwa Vembimbiliya. Momo, elongiso liaco liesanda.

Espiritu Sandu, ongunsu ya pama ya Suku okuti ka li muiwa lovaso, kuenda lia siata oku u kuatisa oku linga ocipango caye. Pole, hamunuko. Kocita catete Akristão “ve yukisua lespiritu sandu,” kuenje Yehova wa popia hati: “Ndi sukumuila espiritu liange komanu vosi.”—Ovilinga 2:1-4, 17.

Ocip. 4, ocin. 12; Ocip. 15, ocin. 17

15 EKULUSU

Akristão vocili poku fendela Suku ka va kapi ekulusu. Momo lie?

  1.  Momo tunde kosimbu, ekulusu lia siata oku kapiwa vefendelo liesanda. Kosimbu omanu vamue va enda oku kapa ekulusu poku fendela ovina via lulikiwa, kuenda vefendelo liaco mua kongeliwile ukahonga. Vokuenda kueci ci soka 300 kanyamo tunde eci Yesu a fa, Akristão vocili ka va endele oku kapa ekulusu vefendelo liavo. Noke liotembo yimue, Ombiali yimue yo ko Roma o tukuiwa hati Constantino wa linga esokiyo liokuti, ekulusu li kala ondimbukiso yetavo Liakristão. Vefendelo liavo va enda oku kapa ekulusu oco etavo liaco Liakristão li kũlĩhĩwe lomanu valua. Pole, ekulusu ka li tiamisiwila ku Yesu Kristu. Elivulu limue li popia hati: “Cikale omanu vana va litukula vati Akristão vatete, ale vana okuti Hakristãoko, vosi yavo va siata oku kapa ekulusu vefendelo liavo.”

  2.  Yesu ka filile kekulusu. Ondaka yo Helasi ya pongoluiwa hati, “ekulusu,” yi lomboloka “uti umue wa miuha,” ale “evaya.” Elivulu limue li lombolola eci catiamẽla Kembimbiliya li popia ndoco: “[Votestamento Yokaliye]  kelimi lio Helasi, ka mu sangiwa uvangi u tukula avaya avali.” Pole, Yesu wa fila kuti umue wa miuha.

  3.  Yehova ka yongola okuti tu kapa oviñumañuma ale olondimbukiso vikuavo vefendelo lietu.—Etundilo 20:4, 5; 1 Va Korindo 10:14.

Ocip. 5, ocin. 12

16 OCIPITO CONJIVALUKO

Yesu wa tuma olondonge viaye oco vi linge Ocipito coku Ivaluka olofa viaye. Ovio via siata oku ci linga onjanja yimosi vunyamo keteke 14 kosãi ya Nisana, ndeci va Isareli va enda oku linga ocipito Copaskoa keteke liaco. Ombolo okuti yi lomboloka etimba lia Yesu, kuenda ovinyu okuti yi lomboloka osonde yaye, via siata oku lekisiwa komunu lomunu enda Kocipito Conjivaluko. Omanu vana va ka viala la Yesu kilu, ovo lika va kuete omoko yoku lia kombolo loku nyua kovinyu. Omanu vana va kuete elavoko lioku kala palo posi otembo ka yi pui, va lekisa esumbilo poku kala Pocipito caco. Pole, ka va li kombolo, kuenda ka va nyui kovinyu.

Ocip. 5, ocin. 21

17 OCENDALOMUENYO

Embimbiliya li tukuiwa hati Tradução do Novo Mundo kelimi Liongelesi, ondaka “ocendalomuenyo” yi lomboloka (1) omunu, (2) ocinyama, (3) omuenyo womunu, ale wocinyama. Tu konomuisi ovolandu a kuãimo:

  • Omunu: “Koloneke via Noha, . . . omanu vamue vatito okuti, oviendalomuenyo ecelãla, ovo lika va popeliwa kovava.” (1 Petulu 3:20) Ondaka “oviendalomuenyo,” yi lomboloka omanu ndeci: Noha, ukãi waye, omãla vavo vatatu, kuenda akãi vomãla vavo.

  • Ocinyama. “Suku yu wa linga hati: ‘Vovava mu siate ovitundo vioviendalomuenyo, olonjila vi palãlaile vilu vepuluvi li kasi pokati kilu loposi.’ Suku yu wa linga hati: ‘Kilu lieve kuiye ovinyama ndapata avio, ovinyama  viovimbo, lovipuka, lovinyama viovusenge ndapata avio.’ Haico ca lingiwa.”—Efetikilo 1:20, 24.

  • Omuenyo womunu ale wocinyama. Yehova wa sapuilile ku Mose hati: “Alume vosi va sandele omuenyo wove va fa.” (Etundilo 4:19) Eci Yesu a kala palo posi wa popia hati: “Ame ndungombo uwa; ungombo uwa o pesila olomeme omuenyo waye.”—Yoano 10:11.

    Nda omunu o linga upange umue ‘lomuenyo waye wosi,’ ci lomboloka okuti o linga ciwa upange waco luloño a kuete. (Mateo 22:37; Esinumuĩlo 6:5) Omunu wa fa, o lombolokavo ocendalomuenyo ca fa.—Atendelo 6:6; Olosapo 23:2; Isaya 56:11; Hagai 2:13.

Ocip. 6, ocin. 5; Ocip. 15, ocin. 1

18 ESPIRITU

Kelimi lio Heveru kuenda lio Helasi, ondaka ya pongoluiwa hati “espiritu” vo Tradução do Novo Mundo kelimi Liongelesi, yi kuete elomboloko liovina via litepa. Olonjanja vimue ondaka yaco yi tiamisiwila kocina cimue ka ci muiwa lomanu ndeci: Ofela, ale oku fuima kuomanu kuenda kuovinyama. Olondaka evi vi tiamisiwilavo kespiritu liomunu, kuenda kespiritu sandu okuti, ongusu ya pama ya Suku. Embimbiliya ka li longisa okuti eci omunu a fa, vetimba liaye mu tunda ocina cimue camamako lomuenyo.—Etundilo 35:21; Osamo 104:29; Mateo 12:43; Luka 11:13.

Ocip. 6, ocin. 5; Ocip. 15, ocin. 17

19 O GEHENA

Ondaka o Gehena, onduko yocitumãlo cimue ca kala ocipepi lo Yerusalãi okuti, opo omanu va enda oku timihĩla ovinene kuenda oku vi nyõla. Ka kuli uvangi u lekisa  okuti, kotembo ya Yesu pocitumãlo caco opo va enda oku talisila ohali ovinyama lomanu, ale oku timĩha ovina vi kasi lomuenyo. Omo liaco, o Gehena ka yi lomboloka ocitumãlo cimue ka ci letiwe okuti, opo omanu va fa va talisiwila ohali ale oku va timĩha otembo ka yi pui. Eci Yesu a popia catiamẽla komanu vana va sesamela oku imbiwa vo Gehena ci lekisa okuti, ondaka yaco wa yi tiamisila koku nyõliwa.Mateo 5:22; 10:28.

Ocip. 7, ocin. 20

20 OHUTILILO YA ÑALA

Ohutililo eyi oyo Yesu a linga eci a longisa olondonge viaye ndomo via sukilile oku likutilila. Oyo yi tukuiwavo hati, ohutililo ya Isietu, ale ohutililo a longisa. Yesu wa tu longisa oku likutilila ndoco:

  • “Onduko yove yi sumbiwe”

    Tua siata oku likutilila oco Yehova a yelise onduko yaye kovohembi osi. Omo liaco, ovangelo va kasi kilu kuenda omanu va kasi palo posi, va ka sivaya onduko ya Suku loku yi sumbila.

  • “Usoma wove wiye”

    Tua siata oku likutilila oco uviali wa Suku u kundule oluali lulo lua vĩha lua Satana okuti, u viala ongongo loku yi pongolola oco yi linge ocumbo ceposo.

  • “Ocipango cove ci lingiwe palo posi”

    Tua siatavo oku likutilila oco ocipango ca Yehova Suku catiamẽla kongongo ci tẽlisiwe komanu vana va siata oku lekisa epokolo. Kuenje, omanu va lipua va pondola oku kala Voluali luokaliye otembo ka yi pui, ndeci Yehova a yonguile eci a lulika omanu.

Ocip. 8, ocin. 2

21 OCISEMBI

Yehova wa linga eliangiliyo liocisembi oco ci yovole omanu kekandu kuenda kolofa. Ocisembi, ondando yimue ya sukiliwile oco ci nene omuenyo wa lipua una Adama a pumba, kuenda oku tumbulula ukamba wa nyoliwa omunu a kuatele la Yehova. Omo liaco, Yehova Suku wa tumile Yesu palo posi oco a file omanu vosi vakuakandu. Omo liolofa via Yesu, omanu vosi va kuete epuluvi lioku kala komuenyo otembo ka yi pui, kuenda oku lipua.

Ocip. 8, ocin. 21; Ocip. 9, ocin. 13

 22 MOMO LIE UNYAMO WO 1914 U KUETELE ESILIVILO?

Ocitumasuku ci sangiwa kelivulu lia Daniele kocipama 4, ci tu longisa okuti, Suku wa laikele oku tumbika Usoma waye kunyamo wo 1914.

Ocitumasuku: Yehova wa ecele ku Soma Nevukandesa onjoi yimue yocitumasuku catiamẽla kuti umue unene okuti wa tetiwa. Vonjoi yaco, Soma wa mola uti wa tetiwa okuti kocisingi caco, va kutako elienge liutale kuenda liosipi oco ka ci ka yove vali vokuenda ‘kuolotembo epanduvali.’—Daniele 4:1, 10-16.

Ceci ocitumasuku ci lomboloka kokuetu: Uti u lomboloka uviali wa Suku. Vokuenda kuanyamo alua, Yehova wa vialekele olosoma ko Yerusalãi oco vi viale omanu vosi vo ko Isareli. (1 Asapulo 29:23) Pole, olosoma viaco ka via lekisile ekolelo, kuenje uviali wavo wa sulila. O Yerusalãi ya nyoliwa kunyamo wo 607 O.Y. Kotembo yaco oco “olotembo epanduvali” via fetika. (2 Olosoma 25:1, 8-10; Esekiele 21:25-27) Eci Yesu a popia hati, “o Yerusalãi yi liatiwa lolofeka toke eci otembo ya tukuiwila vakualofeka yi tẽlisiwa,” wa kala oku popia eci catimẽla ‘kolotembo epanduvali.’ (Luka 21:24) “Olotembo epanduvali” ka via sulilile eci Yesu a kala palo posi. Yehova wa likuminyile oku nõla Osoma kesulilo ‘liolotembo epanduvali.’ Uviali Wosoma eyi yokaliye Yesu okuti, o ka nena asumũlũho alua kafendeli vosi va Suku va kuete elavoko lioku kala palo posi otembo ka yi pui.—Luka 1:30-33.

Otembo “olotembo epanduvali” via tumãla: “Olotembo epanduvali” via tumãla eci ci soka 2.520 kanyamo. Nda tua tenda 2.520 kanyamo oku upisa kunyamo wo 607 O.Y., tu pitĩla kunyamo wo 1914. Kunyamo waco, oco Yehova a vialeka Yesu Mesiya, oco a linge Osoma Yuviali waye kilu.

 Tu pondola oku pitĩla ndati kunyamo wo 2.520? Embimbiliya li popia hati, olotembo vitatu lomeyu vi soka 1.260 koloneke. (Esituluilo 12:6, 14) Omo liaco, “olotembo epanduvali” vi lomboloka oku tenda olonjanja vivali etendelo 1.260, kuenje, tu pitĩla kueci ci soka 2.520 koloneke. Oku tenda 2.520 koloneke, ci lomboloka 2.520 kanyamo ndomo ocitumasuku ci lekisa okuti, “ulima eteke.”—Atendelo 14:34; Esekiele 4:6.

Ocip. 8, ocin. 23

23 MINGELI UNGELO UNENE

Ondaka “ungelo unene,” yi lomboloka “usongui wovangelo.” Embimbiliya li tukula lika ungelo umosi unene okuti, onduko yaye Mingeli.—Daniele 12:1; Yuda 9.

Mingeli eye kesongo kolohoka viovangelo va Suku vakuekolelo. Elivulu Liesituluilo 12:7 li popia hati: “Mingeli lovangelo vaye va liyaka locinyoha . . . lovangelo vaye.” Elivulu Liesituluilo li popia hati, Yesu eye Kesongo kolohoka via Suku. Omo liaco, Mingeli onduko yikuavo ya Yesu.—Esituluilo 19:14-16.

Ocip. 9, ocin. 4

24 OLONEKE VIA SULAKO

Ondaka eyi yi tiamisiwila kotembo voluali mua laikele oku pita ovina vialua osimbu Usoma wa Suku ka wa kunduile oluali lua Satana. Ocitumasuku Cembimbiliya cokuti, “esulilo liovina vi kasi voluali,” kuenda “oku tukuluka Kuomõlomunu,” via tukuiwa oco vi situlule otembo yimuamue. (Mateo 24:3, 27, 37) ‘Oloneke via sulako’ via fetika kunyamo wo 1914 eci Usoma wa Suku wa fetika oku viala kilu, kuenda vi ka sulila vuyaki wo Harmagedo eci oluali lua Satana lu ka kunduiwa.—2 Timoteo 3:1; 2 Petulu 3:3.

Ocip. 9, ocin. 5

 25 EPINDUKO

Nda Suku o nena komuenyo omunu wa fa, ci lomboloka epinduko. Embimbiliya li tukula ovolandu ecea atiamẽla kepinduko. Omanu vamue ndeci: Eliya, Elisia, Yesu, Petulu kuenda Paulu, vosi yavo va linga ovikomo viepinduko. Ovikomo viaco via lingiwa lika omo liunene wa Yehova Suku. Omo liaco, Yehova wa likuminya oku pindula “vakuesunga lava havakuesungako,” oco va kale komuenyo palo posi. (Ovilinga 24:15) Embimbiliya li tukulavo epinduko liatiamẽla komanu va ka kala kilu. Epinduko liaco li lingiwa eci omanu vana va nõliwa la Suku va pinduiwa oco va ka kale la Yesu kilu.—Yoano 5:28, 29; 11:25; Va Filipoi 3:11; Esituluilo 20:5, 6.

Ocip. 9, ocin. 13

26 OLONDELE (UMBANDA)

Olondele ale umbanda, ocituwa cimue cĩvi coku seteka oku sapela lolondele, ale lekuatiso liomunu umue, ndeci, ocimbanda, ale onoño yimue yikuavo. Omanu vana va siata oku litenga vovina viumbanda, va ci linga omo lioku tava kelongiso liesanda liokuti, eci omunu a fa ocilelembia caye camamako lomuenyo, kuenda ci linga ocilũlu cimue ci kuete unene. Olondele via siatavo oku vetiya omanu oco ka va ka pokole ku Suku. Kulivo ovina vimue vi panga onepa kolondele ndeci: Oku tãha olombungululu, umbanda, ovihilahila, kuenda oku konomuisa ovina vimue ka via kũlĩhĩwile. Handi vali, kuli alivulu alua, olorevista, ovina viatiamẽla koku situlula ekalo liomunu, olofilme, alitalatu atiamẽla kumbanda, ovisikilo vina mua kongela olondele, kuenda ocina cimue catiamẽla kumbanda ci kasi ndu okuti ka ci koki ovitangi, ale oku singila. Ovihilahila vina via siata oku lingiwa polonambi ndeci: Oku eca ovilumba komunu wa fa, ovipito vina vi lingiwa noke yoku kenda omunu wa fa, ovipito vi lingiwa unyamo lunyamo vioku ivaluka omunu wa fa, ovihilahila via siata oku lingiwila ovimbumba, kuenda ovihilahila vikuavo, vi pangavo onepa kolondele. Omanu vamue va siata oku nyua olodroga poku seteka oku talavaya lunene wolondele.—Va Galatia 5:20; Esituluilo 21:8.

Ocip. 10, ocin. 10; Ocip. 16, ocin. 4

 27 UVIALI WA YEHOVA

Yehova, eye Suku Ukuonene wa velapo, kuenda wa lulika oluali luosi. (Esituluilo 15:3) Eli olio esunga lieci ovina a lulika vi kasilili peka Liaye, kuenda o kuete unene woku viala ovina viaco. (Osamo 24:1; Isaya 40:21-23; Esituluilo 4:11) Yehova wa tumbika ovihandeleko kovina viosi a lulika. Eye o kuete omoko yoku nõla omanu vakuavo oco va linge olombiali. Omo liaco, tu kuatisa kuviali wa Suku eci tu lekisa ocisola loku pokola kokuaye.—1 Asapulo 29:11.

Ocip. 11, ocin. 10

28 OKU PULUMULA

Oku pulumula, ku lomboloka oku ponda ocipango oñaña yi kasi vimo, osimbu ka ya citiwile handi. Pole, nda ukãi wa mina wa pita locilunga cimue ale uvei umue kuenje oñaña yaco ya fa, ka ci lomboloka okuti wa pulumula. Eci ukãi a mina, oñaña yaco ka yi pangi onepa ketimba lia inaye. Momo, ya litepa lovimatamata via ina yaye.

Ocip. 13, ocin. 5

29 OKU KAPIWA OSONDE

Ci lomboloka onjila yimue yoku sakula okuti, olondotolo viupa osonde vetimba liomunu, ale yimue pokati kolonepa vikuãla viosonde, kuenje va yi kapa vetimba liomunu ukuavo. Olonjanja vimue olondotolo via siata oku kapa vetimba liomunu osonde ya selekiwa. Olonepa viaco vikuãla viosonde vievi: O plasma, olo globulos vermelhos, olo globulos brancos, kuenda olo plaquetas.

Ocip. 13, ocin. 13

 30 ELUNGULO

Ondaka “alungulo” ya tukuiwa Vembimbiliya, ka yi lomboloka oku kangisa. Eci tu tambula elungulo, tu longisiwa, tu pindisiwa, kuenda tu lunguiwa. Yehova lalimue eteke a eca elungulo lungangala. (Olosapo 4:1, 2) Eye wa eca ongangu yiwa kolonjali. Epindiso a siata oku eca li nena onima yiwa, kuenda li vetiya omunu oku sola epindiso liaco. (Olosapo 12:1) Yehova o sole afendeli vaye, kuenda o va pindisa. Eye wa siata oku eca kokuavo olonumbi vi pengulula ovisimĩlo ka via sungulukile okuti vi va kuatisa oku sokolola, kuenda oku linga ovina viu nenela esanju. Olonjali poku pindisa omãla vavo vi sukila oku va kuatisa oco va kuate elomboloko lieci va sukilila oku pokola. Vi sukilavo oku va longisa oco va sole Yehova, ndeci oku sola Ondaka yaye yi sangiwa Vembimbiliya, kuenda oku kuata elomboloko liolonumbi viaco.

Ocip. 14, ocin. 13

31 OLONDELE

Olondele ka vi letiwe, ovio ovilulikilo vimue viespiritu okuti olongangala, kuenda vi kuete unene umue ka u sokisiwa lowu womanu. Olondele ovangelo vamue olongangala. Ovio via linga olongangala eci via nõlapo oku kala ovanyãli va Suku, kuenda oku lekisa esino kokuaye. (Efetikilo 6:2; Yuda 6) Olondele via likongela kesino Satana a lingila Yehova.—Esinumuĩlo 32:17; Luka 8:30; Ovilinga 16:16; Tiago 2:19.

Ocip. 16, ocin. 4