Kʼelo li kʼusi yichʼoje

Batan ta saʼobil

Glosario sventa li jujupʼel kʼop ta Vivliae

A B CH CHʼ D E F G I J K L M N O P S T TS TSʼ U V X Y

A

  • ab.

    Taje jaʼ sbi li svoʼobal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li 11 u ta skalendarioal yabtelik kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik julio xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik agosto. Li sbi u taje muʼyuk te chal li ta Vivliae, jaʼ noʼox chal li «svoʼobal ue» (Nu 33:38; Esd 7:9). Kʼelo Apendise B15.

  • abib.

    Taje jaʼ sbi ta orijinal li sba u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li svukubal u ta skalendarioal yabtelike. Xi skʼan xale: «Trigo ti yox toe». Te chlik ta oʼloltik marso xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik avril. Pe kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babilonia li judaetike, nisan xa laj yakʼbeik sbi (Dt 16:1). Kʼelo Apendise B15.

  • abtejebal.

    Jaʼ li kʼusi tslap soltaroetik sventa smakobbailike, jech kʼuchaʼal smak sjolik, smak sbekʼtalik, xchukik, smak yokik xchiʼuk s-eskudoik (1Sa 31:9; Ef 6:13-17).

  • achʼ luna.

    Jaʼ li sba kʼakʼal ta jujun u ta skalendario judaetik ti jaʼ jun kʼakʼal ti tstsob sbaike, tspasik kʼin xchiʼuk chakʼik lekil milbil matanaletik. Ta mas tsʼakale, jaʼ xa jun kʼin ta sjunul lum ti tsots skʼoplal yuʼunike, muʼyuk bu ch-abtej li krixchanoetike (Nu 10:10; 2Kr 8:13; Kol 2:16).

  • adar.

    Taje jaʼ sbi li 12 u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li svakibal u ta skalendarioal yabtelik kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik fevrero xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik marso (Est 3:7). Kʼelo Apendise B15.

  • Ades.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta griego ti koʼol smelolal xchiʼuk li jpʼel kʼop ta ebreo ti «Seol» xie. Kʼalal «Mukinal» xi chichʼ jelubtasel li Adese (ta mayuskula), jaʼ sventa2 xvinaj ti jaʼ li mukinal ta komone. Kʼelo MUKINAL.

  • aj.

    Taje jaʼ jech chichʼ albel skʼoplal ep ta tos tsʼiʼleletik ti te chchʼi ta tsʼantsʼan voʼtike. Li aj chichʼ albel skʼoplal liʼe jaʼtik onoʼox li Arundo donax sbie (Job 8:11; Is 42:3; Mt 27:29; Ap 11:1). Kʼelo AJ SVENTA SPʼISOBIL KʼUSITIK.

  • aj sventa spʼisobil kʼusitik.

    Jaʼ vakib xukʼubil snatil li jtel aje, jaʼ sventa oy kʼusitik tspʼisik-o. Mi jaʼ chichʼ tsakel ta venta ti kʼu snatil xojtikinik lek li jun xukʼubile, jaʼ 2.67 metro snatil li jtel aje. Pe mi jaʼ chichʼ tsakel ta venta li jun xukʼubil ti mas nate, jaʼ 3.11 metro snatil li jtel aje (Ese 40:3, 5; Ap 11:1). Kʼelo Apendise B14.

  • ajvalilal.

    Jaʼ kʼalal chventainvan jun ajvalile, jech xtok, jaʼ skʼoplal ti bu to kʼalal sventainoj xchiʼuk li buchʼutik sventainoj jun ajvalil o junuk meʼ ajvalile. Kʼalal «Ajvalilal yuʼun Dios» xie, jaʼ skʼoplal li mukʼul pasmantal yuʼun Dios ti jaʼ oy ta skʼob li Xnichʼon ti jaʼ li Kristo Jesus ti jaʼ ch-ajvalilaje (Mt 12:28; Lu 4:43; 1Ko 15:50).

  • Akaya.

    Li Tsʼibetik ta Griego Kʼope chal ti te oy ta yosilal Roma ta sural Gresia ti jaʼ kʼotem ta kapital li Korintoe. Li Akayae smakoj skotol li yosilal Peloponesoe xchiʼuk li jvokʼ yosilal Gresiae (Ech 18:12). Kʼelo Apendise B13.

  • akʼchamel.

    Jaʼ li stunesel juʼelal ti nabil ti te chlik talel ta stojolal pukujetik ti toj chopolike (2Kr 33:6).

  • alabastro.

    Jaʼ sbi jun sbikʼit jarrail perfume ti ta ton pasbile, li ton taje te tstaik ta nopol lum Alabastron ta Ejipto. Li uni jarrae jichʼil snukʼ tspasik sventa stakʼ lek makel yoʼ mu xlokʼ li smuil lekil perfumee. Li ton taje alabastro laj yakʼbeik sbi ek (Mr 14:3).

  • alamot.

    Jaʼ jpʼel kʼop tstunesik kʼalal chalbeik skʼoplal musikae. Jaʼ skʼan xal ‹Tojol tseb; Tsebal antsetik›. Yikʼaluk jaʼ skʼoplal yechʼomal ye tsebetik ti jichʼil snukʼik kʼalal chkʼejinike. Jech xtok, xuʼ van jaʼ senyail sventa xichʼ naʼel ti jichʼil snukʼilal chichʼ tijel li sone (1Kr 15:20; Sl 46:tit).

  • albil kʼop.

    Jaʼ jun aʼyej ti jaʼ yakʼoj ta naʼel Diose, xuʼ jaʼ chakʼ ta naʼel li kʼusi tskʼan yoʼontone o ti jaʼ noʼox chichʼ pukbel skʼoplale. Li albil kʼope xuʼ jaʼ jun chanubtasel chakʼ Dios sventa talelalil, jun mantal, chapanel o jaʼ li kʼusi chkʼot ta pasel ta tsʼakale (Ese 37:9, 10; Da 9:24; Mt 13:14; 2Pe 1:20, 21).

  • alfa xchiʼuk omega.

    Jaʼ jech sbi li baʼyel xchiʼuk slajeb letra ta griego kʼope. Li chaʼpʼel kʼop taje oxib velta jmoj chichʼ tunesel li ta slivroal Apokalipsis ti jaʼ skʼoplal li Diose. Ti butik chichʼ tunesele jaʼ koʼol smelolal kʼalal «slikeb xchiʼuk slajebe», «slikeb xchiʼuk stsutsebe» (Ap 1:8; 21:6; 22:13).

  • amakʼ.

    Jamalaltik ti joyol ta mok o ta koral ti te oy ta spat xokon li axibalnae; ta tsʼakale jaʼ skʼoplal li jamalaltik oy ta yut muro ta spat xokon li templo ti bu mas tsots skʼoplale. Li skajleb chikʼbil matanale te oy ta yamakʼil axibalna xchiʼuk te oy li ta yamakʼil temploe (kʼelo Apendise B5, B8, B11). Jech xtok, oy bateltik kʼalal  amakʼ xi li Vivliae, jaʼ skʼoplal yamakʼil na xchiʼuk yamakʼil pasob mantal (Eks 8:13; 27:9; 1Re 7:12; Est 4:11; Mt 26:3).

  • aniyo ti oy seyoale.

    Jaʼ jun seyo ti choj ta sniʼ skʼobike o ti chichʼ akʼbel yakʼile, xuʼ van ta xuinik. Jaʼ skʼelobil ti oy tsots yabtel li jun ajvalile o li bankilal j-abtele (Je 41:42). Kʼelo SEYO.

  • anjeletik.

    Li ta ebreo kʼope jaʼ malakj, li ta griego kʼope jaʼ agguelos. Li chaʼpʼel kʼop taje jaʼ skʼan xal ‹j-almantal›, pe «anjel» chichʼ jelubtasel kʼalal jaʼ skʼoplal jun kuxlejal ti mu xvinaj ta kʼelele (Je 16:7; 32:3; Snt 2:25; Ap 22:8). Li anjeletike jaʼ tsatsal kuxlejaletik ti pasatik yuʼun Dios kʼalal jal toʼox tajek skʼan xichʼ pasel li krixchanoetike. Li ta Vivliae xi chichʼ albel skʼoplalike: «Li xnichʼnabtak melel Diose», «li kʼanaletik ta sobe» (Je 6:2; Job 38:7). Ti kʼu yelan laj yichʼik pasele mu xuʼ xil yalab xnichʼnabik, yuʼun ta jujuntal laj yichʼik pasel. Ta sienal xa noʼox miyon oy (Da 7:10). Li Vivliae chal ti oy sbiik ta jujuntale xchiʼuk ti jelajtik stalelalike. Akʼo mi jech, bikʼit tajek chakʼ sbaik, yuʼun mu skʼanik ichʼel ta mukʼ xchiʼuk mas epik ti muʼyuk chakʼ ta ojtikinel li sbiike (Je 32:29; Lu 1:26; Ap 22:8, 9). Jelajtik yabtelik xchiʼuk jelajtik li kʼusi ch-akʼbat sbainike, yantike te chtunik ta yeloval chotlebal sventa Ajvalilal yuʼun Jeova, chalbeik batel yaʼyej Dios, tskoltaik yajtuneltak Jeova liʼ ta Balumile, jaʼ tsbainik kʼalal chchapanvan li Jeovae xchiʼuk chkoltavanik ta xcholel lekil aʼyejetik (2Re 19:35; Sl 34:7; Lu 1:30, 31; Ap 5:11; 14:6). Ta mas jelavele, tskoltaik Jesus li ta paskʼop ta Armajedone (Ap 19:14, 15).

  • Aram; j-arametik.

    Jaʼik snitilulal Aram, xnichʼon Sem. Li Arame te naki li ta jteklumetik ti chlik ta vitstikaltik yuʼun Libano kʼalal to ta Mesopotamia xchiʼuk ta teʼtikaltik yuʼun Tauro ta norte kʼalal to ta sjelavel Damasko ta sur. Taje Aram la sbiin ta ebreo kʼop, ta tsʼakale laj yichʼ ojtikinel kʼuchaʼal Siria, li jnaklejetik tee jsiriaetik la sbiinik (Je 25:20; Dt 26:5; Os 12:12).

  • arameo.

    Jaʼ jchop kʼop ti likem talel ta snitilulal Sem ti xkoʼolaj tajek xchiʼuk li ebreo kʼope, jmoj letra tstunesik kʼalal tstsʼibajike. Jaʼ skʼopik li j-arametike, pe ta jelavele lik stunesik ta yantik lumetik sventa xpʼolmajik li j-asiriaetik xchiʼuk li jbabiloniaetik ti bu kʼalal sventainojike. Jech xtok, jaʼ la stunesik li j-abteletik ti bu kʼalal smakoj li lum Persiae (Esd 4:7). Oy jlom slivro Esdras, Jeremias xchiʼuk Daniel ti laj yichʼ tsʼibael ta arameo kʼope (Esd 4:8–6:18; 7:12-26; Jer 10:11; Da 2:4 xchaʼvokʼal kʼalal ta 7:28).

  • Areopago.

    Jaʼ jun tayal vits ta Atenas ti te oy ta snoroesteal Akropolise. Jech xtok, jaʼ sbi li buchʼutik tspasik mantal ti tstsob sbaik ta Areopagoe. Li Pabloe te laj yichʼ ikʼel batel yuʼun li j-estoikoetik xchiʼuk j-epikuroetik ti jaʼik jfilosofoetik sventa te xalbe smelolal li kʼusitik xchʼunoje (Ech 17:19).

  • Armajedon.

    Li ta ebreo kʼope jaʼ Ar Megiddon ti jaʼ skʼan xal ‹vits ta Meguido›. Taje te tsakal skʼoplal xchiʼuk li «paskʼop ta smukʼta kʼakʼalil Dios ti jaʼ li Buchʼu skotol xuʼ yuʼune». Jaʼ ti bu tstsob sba «skotol ajvaliletik ta spʼejel balumil» sventa spasik kʼop xchiʼuk li Jeovae (Ap 16:14, 16; 19:11-21). Kʼelo MUKʼTA TSATSAL VOKOLIL.

  • Asasel.

    Jaʼ biil ta ebreo kʼop ti jaʼ van skʼan xal ‹tentsun ti tsakchʼay batele›. Li ta Skʼakʼalil Stael Pertone, li tentsun ti jaʼ sventa Asasele chichʼ takel batel ta takixokol balumil, xkoʼolaj jaʼ chkuchbe batel xkaltik li smul jteklum ti la spasik echʼ jabile (Le 16:8, 10).

  • aselgueia.

    Kʼelo TALELAL TOJ KʼEXLAL SBA.

  • Asia.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ skʼoplal yosilal Roma. Ti bu toʼox kʼalal smakoje, avie jaʼ xa jvokʼ yosilal Turquía ta slokʼeb kʼakʼal, jech xtok, te toʼox kʼalal smakoj ta stiʼtiʼ lum joyol ta nab ta Samos xchiʼuk ta Patmos. Jaʼ toʼox kapital li Efesoe (Ech 20:16; Ap 1:4). Kʼelo Apendise B13.

  • Astoret.

    Jaʼ meʼ dios yuʼun jkanaanetik sventa paskʼop xchiʼuk sventa alajel. Jaʼ yajnil li Baale (1Sa 7:3).

  • at-oʼonton.

    Jaʼ li buchʼu chakʼ ta ilel ti chat yoʼonton ta skoj ti oy buchʼu cham yuʼune o ta skoj yan vokolil. Li ta voʼnee, nopem xaʼiik ti chakʼik ta ilel ti chat yoʼontonik kʼuk sjalile. Maʼuk noʼox ti tsots ch-okʼik kʼalal chat yoʼontonike, yuʼun tslapbeik skʼuʼilal xtok, chakʼ tan ta sjolik, tsliʼ skʼuʼ spokʼik xchiʼuk tsmaj stiʼ yoʼontonik. Kʼalal oy buchʼu chcham yuʼunike, tstakik ta ikʼel li buchʼutik jaʼ yabtel ch-okʼike (Je 23:2; Est 4:3; Ap 21:4).

  • axibalna.

    Jaʼ jun karpana ti stakʼ kuchel batel ti te laj yichʼik ta mukʼ Dios li j-israeletik kʼalal lokʼik tal ta Ejiptoe. Jaʼ te laj yakʼik li xkaxail strato Jeova ti jaʼ skʼelobil ti te oy li Diose, jech xtok, jaʼ te chakʼik li milbil matanale xchiʼuk jaʼ te chichʼik ta mukʼ Dios. Bakʼintik xtoke «karpana sventa tsobobbail» la sbiin. Li spakʼbaltak ti pasbil ta teʼe pixbil ta lino pokʼ ti te luchbil slokʼol keruvinetike. Pasbil ta chaʼkʼol li yute, li baʼyel kuartoe Chʼul sbi, li xchaʼkʼolale Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto sbi (Jos 18:1; Eks 25:9). Kʼelo Apendise B5.

  • ayuno.

    Jaʼ kʼalal muʼyuk kʼusi tslajesik jsetʼuk junchibuk kʼakʼale. Li j-israeletike jaʼo tspasik ayuno li ta Skʼakʼalil Stael Pertone, kʼalal oy svokolike xchiʼuk kʼalal jaʼo tskʼanbeik Dios ti akʼo xbeiltasatike. Li judaetike chanib velta ta jabil tspasik sventa svules ta sjolik li svokol  la snuptanik tale. Mu persauk spas ayuno li yajtsʼaklomtak Kristoe (Esd 8:21; Is 58:6; Lu 18:12).

  • B

  • Baal.

    Jaʼ jun sdios jkanaanetik ti jaʼ la yajval li vinajele, ti jaʼ la chakʼ voʼe xchiʼuk li kʼusitik lek tstaike. Li jpʼel kʼop «Baal» xie tstunesik xtok sventa chalbeik skʼoplal itsʼinal diosetik li ta slumalike. Li ta ebreo kʼope jaʼ skʼan xal ‹Yajval› (1Re 18:21; Ro 11:4).

  • balbalvun.

    Jaʼ jlik natil tsʼibabil nukul o tsʼibabil vun ti pasbil ta papiro ti ta jot noʼox chichʼ tsʼibaele, jutuk mu skotoluk velta yichʼoj balel ta jtel teʼ. Laj yichʼ tsʼibael xchiʼuk laj yichʼ lokʼtael ta balbalvun li Tsʼibetike, jaʼ li kʼusi mas la stunesik kʼalal laj yichʼ tsʼibael li Vivliae (Jer 36:4, 18, 23; Lu 4:17-20; 2Ti 4:13).

  • bankilal anjel.

    Jaʼ smelolal ‹bankilal yuʼun anjeletik›. Kʼalal ‹bankilal anjel› xi ta Vivliae, jaʼ noʼox jun chalbe skʼoplal, yuʼun jun noʼox bankilal anjel oy. Li Vivliae Miguel chalbe sbi li bankilal anjele (Da 12:1; Jud 9; Ap 12:7).

  • Bankilal Jbeiltasvanej.

    Li smelolal ta griego kʼope jaʼ ‹bankilal jnitvanej›. Jaʼ skʼoplal li yabtel Jesukristo sventa skolta lokʼel ta mulil li buchʼutik tukʼ chakʼ sbaike xchiʼuk ti chbeiltasvan batel li ta kuxlejal sbatel osile (Ech 3:15; 5:31; Ebr 2:10; 12:2).

  • bankilal jtijson.

    Ta skoj ti te chichʼ tunesel ta Salmose, li ta ebreo kʼope, yaʼeluke jaʼ skʼoplal li buchʼu chchapan kʼejoje, ti jaʼ chal ti kʼu yelan chichʼ kʼejintaele, ti chchanilan xchiʼuk ti jaʼ chchanubtas li jlevietik ti jaʼ jkʼejimoletike, jech xtok, bakʼintike jaʼ oy ta sba li kʼejojetik kʼalal oy kʼusi tsots skʼoplal chichʼ pasele. Yan Vivliaetike xi tsjelubtasike: «Bankilal jkʼejoj» o «jchanubtasvanej sventa musika» (Sl 4:tit; 5:tit).

  • bankilal pale.

    Koʼol kʼuchaʼal kʼalal «mero bankilal pale» xi li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope. Kʼalal «bankilal paleetik» xi ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope, jamal xvinaj ti jaʼ skʼoplal li viniketik ti mas tsots skʼoplalik ta paleale, ti yikʼaluk van te tsakal skʼoplal buchʼuuk mero bankilal pale ti ochem xa xkʼexole xchiʼuk li joliletik ti sventainojik 24 ta vokʼ paleale (Mt 2:4; 2Kr 26:20; Esd 7:5; Mr 8:31).

  • bato.

    Li jun batoe smakoj 22 litro, ti jech chalike jaʼ ta skoj ti oy staojik xetʼelul voʼneal jarra ti jech sbie. Sventa snaʼik kʼu yepal x-och-o yuʼun li yan spʼisobil voʼ o yan kʼusitik ti chalbe skʼoplal ta Vivliae, jaʼ tstsakik ta venta ti kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun batoe (1Re 7:38; Ese 45:14). Kʼelo Apendise B14.

  • Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto.

    Jaʼ li jkʼol kuarto ta axibalna xchiʼuk ta templo ti ta yut to tajek oye, te chichʼ kʼejel li xkaxail tratoe. Li Smantal Moisese chal ti jaʼ noʼox xuʼ x-och li mero bankilal pale li ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuartoe, jaʼ noʼox xuʼ x-och li ta skʼinal Skʼakʼalil Stael Pertone (Eks 26:33; Le 16:2, 17; 1Re 6:16; Ebr 9:3).

  • be.

    Jaʼ jpʼel kʼop ti chichʼ tunesel ta lokʼolkʼop li ta Vivliae, jaʼ chalbe skʼoplal talelalil ti lek chil Jeovae o ti muʼyuk lek chile. Li buchʼutik la stsʼakliik li Jesukristoe laj yichʼ alel ti uʼninbilik yuʼun «li Bee», jaʼ xkaltik, ti xvinaj ta xkuxlejalik ti oy xchʼunel yoʼontonik ta stojolal li Jesukristoe xchiʼuk ti chchanbeik stalelale (Ech 19:9).

  • Belsebu.

    Jaʼ jech chichʼ albel li Satanase. Jaʼ bankilal o ajvalil yuʼun pukujetik. Xuʼ van koʼol kʼuchaʼal li jpʼel kʼop Baal-Sebub, jaʼ li Baal ti laj yichʼik ta mukʼ li jfilisteaetik ta Ekrone (2Re 1:3; Mt 12:24).

  • beoʼtik ta stenlejaltik.

    Jaʼ jun beoʼ ti takin skotol orae, jaʼ noʼox oy yaʼlel kʼalal yora voʼtike; jaʼ van chalbe skʼoplal xtok li yok ukʼume. Li jlom yok ukʼume te chlik talel ta sat voʼetik, jaʼ yuʼun oy-o lek yok. Li ta junantik tekstoetike jaʼ noʼox chal ‹stenlejaltik› kʼalal jaʼ chalbe skʼoplal li beoʼtik ta stenlejaltike (Je 26:19; Nu 34:5; Dt 8:7; 1Re 18:5; Job 6:15).

  • bul.

    Taje jaʼ sbi li xvaxakibal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li xchibal u ta skalendarioal yabtelike. Li yibel kʼope jaʼ skʼan xal ‹chakʼ o tsatin›. Te chlik ta oʼloltik oktuvre xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik noviembre (1Re 6:38). Kʼelo Apendise B15.

  • CH

  • chakʼ ye kʼusi tspas li jun krixchanoe.

    Jaʼo kʼalal jun krixchano oy kʼusi jamal chalbe Dios ti tspase, ti chakʼ jun milbil matanale, ti tspas junuk abtelale o ti tspajes sba ta spasel jlomuk kʼusitik ti muʼyuk albil ti mu spase. Kʼalal chakʼ ye jun krixchano xie, koʼol smelolal xchiʼuk li kʼusi jamal chichʼ alele (Nu 6:2; Ekl 5:4; Mt 5:33).

  • chapanobbail.

    Jutuk mu skotoluk jaʼ jun luchlebal ti ta jamalaltik oye xchiʼuk ti oy stekʼobaltake. Li j-abteletik ti te chotajtike jaʼ te tskʼoponik batel li krixchanoetike xchiʼuk te chalik li kʼusi chkʼot ta nopel yuʼunike. Kʼalal chal «xchotleb Dios ti bu chchapanvane» xchiʼuk li «chapanobbail yuʼun Kristo» xie, jaʼ noʼox skʼelobil li kʼusi xchapanoj Jeova sventa xchapan li krixchanoetike (Ro 14:10; 2Ko 5:10; Jn 19:13).

  • chaʼkuxesel.

    Jaʼ li buchʼu chtots talel ta lajelale. Li jpʼel kʼop ta griego anastasis xie jaʼ smelolal ‹li buchʼu chlike; li buchʼu chvaʼie›. Li Vivliae chalbe skʼoplal baluneb ta velta chaʼkuxesel ti te xa tsakal skʼoplal ti chaʼkuxesat yuʼun Jeova  li Jesuse. Akʼo mi oy buchʼutik la xchaʼkuxesik li Elias, Eliseo, Jesus, Pedro xchiʼuk Pabloe, jamal xvinaj ti jaʼ ta sjuʼel Dios kʼot ta pasel li kʼusitik labalik sbae. Sventa xkʼot ta pasel li kʼusi tskʼan Diose, tsots skʼoplal ti xchaʼkuxiik ta balumil «li buchʼutik tukʼike xchiʼuk li buchʼutik muʼyuk tukʼike» (Ech 24:15). Li Vivlia xtoke chalbe skʼoplal jun chaʼkuxesel ta vinajel ti ‹baʼyel chaʼkuxesel› sbie, taje te tsakal skʼoplal li yermanotak Jesus ti tʼujbilik ta chʼul espiritue (Flp 3:11; Ap 20:5, 6; Jn 5:28, 29; 11:25).

  • chaʼpech ton ti chtun kʼuchaʼal testigoe.

    Li «chaʼpech ton ti chtun kʼuchaʼal testigoe» jaʼ mas chalbe skʼoplal li Lajuneb Mantal ti laj yichʼ tsʼibael li ta chaʼpech ton ti laj yichʼ akʼbel li Moisese (Eks 31:18, tsʼib ta yok vun).

  • chikʼbe yajnil xchiʼil ta vokʼel.

    Taje jaʼ jech nopem xaʼiik ti jech kom ta tsʼakal ek li ta Smantal Moisese. Mi cham junuk vinik ti muʼyuk xkom junuk skereme, jaʼ ch-ikʼbat yajnil yuʼun li xchiʼil ta vokʼele sventa mu xchʼay stsʼunbal (Je 38:8; Dt 25:5).

  • chikʼbil matanal.

    Jaʼ li matanal chonbolom chichʼ akʼbel Dios ti te chichʼ chikʼel ta skajleb matanale; muʼyuk bu chichʼ jutebuk li buchʼu chakʼ li matanale (tot vakax, tot chij, tot tentsun, tortola o chʼiom paloma) (Eks 29:18; Le 6:9).

  • chopol kʼoptael.

    Jaʼ kʼalal chichʼ alel ti oy kʼusi chichʼ pasbel o ti oy kʼusi chopol chkʼot ta stojolal junuk krixchano o yan kʼusie. Li chopol kʼoptaele jaʼ kʼalal oy kʼusi jamal chichʼ alel o kʼalal chichʼ alel ti oy kʼusi chopol chkʼot ta pasele. Pe chkʼot kʼuchaʼal jun albil kʼop xchiʼuk mas oy sbalil kʼalal jaʼ chal Dios o kʼalal jaʼ chal li buchʼu yichʼoj yabtele (Je 12:3; Nu 22:12; Gal 3:10).

  • chukbilik batel.

    Jaʼ li buchʼutik nutsbilik lokʼel ta slumalik o ta snaike, jaʼtik onoʼox skʼoplal li buchʼutik tsalatik yuʼun yajkontratakike. Ta ebreo kʼope jaʼ skʼan xal ‹chlokʼik batel›. Li j-israeletike chaʼkoj to jech kʼot ta stojolalik. Li lajunchop nitilulal ta nortee laj yichʼik chukel batel yuʼun j-asiriaetik, ta mas tsʼakale, li chaʼchop nitilulal ta sure laj yichʼik chukel batel yuʼun jbabiloniaetik. Ta tsʼakale, sutik batel ta slumalik ta smantal li ajvalil Siro ta Persiae (2Re 17:6; 24:16; Esd 6:21).

  • CHʼ

  • chʼail tsʼiʼlel.

    Li chʼail tsʼiʼlel chal Vivliae jaʼ ta babakʼop tstunes sventa xakʼ ta ilel ti xkoʼolaj ta chʼail tsʼiʼlel li kʼusi chkʼot ta pasel yuʼun li mulivajele, li mosoinele, li kʼusi muʼyuk tukʼe xchiʼuk li valopatinvaneje (Dt 29:18; Pr 5:4; Jer 9:15; Am 5:7).

  • chʼixal kʼuʼil.

    Jaʼ jtos chʼixal pokʼ ti tstunesik sventa tspasik ta koxtal o ta volsa ti tstunesik sventa te chchʼamik li sbekʼ tsʼunobile. Jutuk mu skotoluk velta chichʼ pasel ta stsotsil ikʼal tentsun ti jalbile. Jaʼ onoʼox jech nopem xaʼi tslapik kʼalal chat yoʼontonik ta skoj ti oy buchʼu chcham yuʼunike (Je 37:34; Lu 10:13).

  • chʼul.

    Jaʼ noʼox stalelal stuk Jeova; jaʼ chalbe skʼoplal ti lek tajek stalelale xchiʼuk ti chʼul tajeke (Eks 28:36; 1Sa 2:2; Pr 9:10; Is 6:3). Kʼalal jaʼ skʼoplal krixchanoetik (Eks 19:6; 2Re 4:9), chonbolometik (Nu 18:17), kʼusitik (Eks 28:38; 30:25; Le 27:14), lugaretik (Eks 3:5; Is 27:13), kʼakʼaletik (Eks 16:23; Le 25:12) xchiʼuk abtelaletike (Eks 36:4), li ta ebreo kʼope jaʼ smelolal ti chichʼ chʼakel o ti chichʼ chʼultajesel ta sventa li chʼul Diose; chichʼ chʼakel lokʼel sventa spasbel yabtel Jeova. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope, li kʼop «chʼul» xchiʼuk «chʼul xijkʼot» xie jaʼ smelolal xtok ti chichʼ chʼakel lokʼel ta sventa li Diose. Jech xtok, jaʼ jech chichʼ albel li buchʼutik lek stalelalike (1Pe 1:15, 16; 2Ko 7:1; Mr 6:20).

  • chʼul abtelal.

    Jaʼo kʼalal chijtun o chij-abtej ta spasel li kʼusi chʼule, ti te tsakal lek skʼoplal ta sventa li yichʼel ta mukʼ Diose (Ro 12:1; Ap 7:15).

  • chʼul espiritu.

    Jaʼ li yip Dios ch-abtej ti mu xkiltike, ti tstunes sventa xkʼot ta pasel li kʼusi tskʼan yoʼontone. Chʼul ta skoj ti te likem talel ta stojolal Jeova ti lek stalelale xchiʼuk ti jaʼ li buchʼu mas tukʼe, jech xtok, jaʼ tstunes sventa spas li kʼusi chʼule (Lu 1:35; Ech 1:8).

  • chʼul lamina; xchʼul senyail.

    Jaʼ jpech chʼul lamina ta batsʼi oro ti solel stsʼayayete, li ta chʼul laminae xi tsʼibabil ta ebreo kʼope: «Te likem ta stojolal Jeova li kʼusi chʼule». Jaʼ te chnochʼanik ta sba stsʼotobil sjol li mero bankilal palee (Eks 39:30, tsʼib ta yok vun). Kʼelo Apendise B5.

  • chʼul poste.

    Li jpʼel kʼop ta ebreoe (axera) chaʼtos kʼusi skʼan xal: li baʼyele jaʼ senyail li Asera ti jaʼ jun meʼ dios yuʼun jkanaanetik ti chakʼ la alajuk antsetike, li xchibale jaʼ slokʼol stuk li meʼ dios Aserae. Li posteetik taje tukʼ vaʼajtik xchiʼuk oy tuchʼantik ti pasbil ta teʼe. Li posteetike yikʼaluk van muʼyuk chʼulbil o jaʼ van jpetsuk teʼ (Dt 16:21; Jue 6:26; 1Re 15:13).

  • chʼul vaʼanbil ton.

    Jaʼ jun vaʼanbil oy, jutuk mu skotoluk veltae ta ton tspasik, yaʼeluke jaʼ slokʼol skʼunil li Baale o li yan jecheʼ diosetike (Eks 23:24).

  • D

  • Dagon.

    Jaʼ sdios jfilisteaetik. Mu stakʼ naʼel bu likem talel li jpʼel kʼop taje, jlom pʼijil viniketike chalik ti te la likem talel ta jpʼel kʼop ta ebreo dag (choy) (Jue 16:23; 1Sa 5:4).

  •  dariko.

    Jaʼ jsep takʼin ta Persia ti pasbil ta oro ti 8.4 gramo yalale (1Kr 29:7). Kʼelo Apendise B14.

  • Dekapolis.

    Jaʼ jtsop jteklum ti jaʼik jgresiaetike. Ti kʼu yelan lik tale jaʼ ti lajuneb jteklum stsoboj sbaike (kʼalal deka xi ta griego kʼope, jaʼ skʼan xal ‹lajuneb›; kʼalal polis xie, jaʼ skʼan xal ‹jteklum›). Jaʼ jech sbi xtok li yosilal nab Galilea ta slokʼeb kʼakʼale xchiʼuk li ta ukʼum Jordane, jaʼ te oy jutuk mu skotoluk li jteklumetik taje. Jaʼ te ti bu lek xvinaj ti kʼu yelan stalel xkuxlejal jgresiaetike xchiʼuk li pʼolmajele. Taje te echʼ li Jesuse, pe muʼyuk bu tsʼibabil ta jtatik mi ay svulaʼan junuk li jteklum taje (Mt 4:25; Mr 5:20). Kʼelo Apendise A7 xchiʼuk B10.

  • denario.

    Jaʼ jsep takʼin ta Roma ti pasbil ta plata ti 3.85 gramo yalale, te oy slokʼol Sesar li ta jot xokon takʼine. Jaʼ jech yepal stojol ta jun kʼakʼal li jun j-abtele xchiʼuk jaʼ li takʼin chkʼanbatik ta spatanik yuʼun jromaetik li judaetike (Mt 22:17; Lu 20:24). Kʼelo Apendise B14.

  • Diablo.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ jech sbi li Satanas ti lek jamal chakʼ ta ilel ti kʼu yelan stalelale, jaʼ smelolal ‹Jchopolkʼoptavanej›. Ti Diablo laj yichʼ akʼbel sbi li Satanase jaʼ ta skoj ti jaʼ mas chchopol kʼopta xchiʼuk ti lek jamal xvinaj ti tstikʼbe smul li Jeovae, li Skʼope xchiʼuk li Xchʼul bie (Mt 4:1; Jn 8:44; Ap 12:9).

  • drakma.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ jsep stakʼin jgresiaetik pasbil ta plata ti 3.4 gramo yalal li vaʼ kʼakʼale. Li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope jaʼ skʼoplal li drakma pasbil ta oro laj yichʼ tunesel kʼalal jaʼo tspasik mantal li jpersiaetike, xkoʼolaj kʼuchaʼal li darikoe (Ne 7:70; Mt 17:24). Kʼelo Apendise B14).

  • E

  • ebreo.

    Jaʼ jech laj yichʼ albel ta sba velta li Abran (Abraan) sventa xichʼ naʼel ti mu xkoʼolaj xchiʼuk li slakʼnatak ti jaʼik j-amorreoetike. Ta jelavele jaʼ jech laj yichʼik ojtikinel li snitilulal Abraan ti jaʼ xnichʼnabtak li smom ti jaʼ li Jakobe xchiʼuk jaʼ jech laj yichʼ ojtikinel li skʼopik xtoke. Li ebreo kʼop ta skʼakʼalil Jesuse oy xa la skapik jlom ta arameo kʼop, jech xtok, li Jesus xchiʼuk yajchankʼoptake ta ebreo chkʼopojik (Je 14:13; Eks 5:3; Ech 26:14).

  • Edom.

    Jaʼ yan sbi li Esau ti jaʼ xnichʼon Isaake. Li snitilulal Esaue (Edom) och ta skʼobik li yosilal Seire, jaʼ li vitstikaltik ti te kakal ta oʼlol yuʼunik li nab Muerto xchiʼuk li smukʼta nabil Akabae (golfo de Aqaba). Li osil taje Edom la sbiin (Je 25:30; 36:8). Kʼelo Apendise B3 xchiʼuk B4.

  • efa.

    Jaʼ spʼisobil sat tsʼunobiletik ti efa sbie. Ti kʼu yepal x-och yuʼun li jun batoe jaʼ jech yepal x-och-o yuʼun li jun efae, jaʼ 22 litro (Eks 16:36; Ese 45:10). Kʼelo Apendise B14.

  • Efrain.

    Jaʼ sbi li xchaʼvoʼal xnichʼon Josee; ta tsʼakale jaʼ jech la sbiin jchop snitilulal Israel. Kʼalal la xchʼak sba li Israele, Efrain la sbiin li lajunchop nitilulal ta skoj ti mas ojtikinbil li snitilulal Efraine (Je 41:52; Jer 7:15).

  • elul.

    Taje jaʼ sbi li svakibal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li 12 u ta skalendarioal yabtelik kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik agosto xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik septiembre (Ne 6:15). Kʼelo Apendise B15.

  • Ermes.

    Jaʼ sdios jgresiaetik, xnichʼon Seus. Li ta Listrae la skuyik ta Ermes li Pabloe, yuʼun xchʼunojik ti jaʼ la yaj-almantal diosetik li Ermese xchiʼuk ti jaʼ la li dios ti sventainoj li buchʼutik lek xtojobik ta loʼile (dios de la oratoria) (Ech 14:12).

  • Erodes.

    Jaʼ jech akʼbil sbiik yuʼun jromaetik jtsop utsʼ alalil ti jaʼ la sventainik li judaetike. Li Erodes el Grande ojtikinbil lek ta skoj ti jaʼ la xchaʼvaʼan li templo ta Jerusalene xchiʼuk ti jaʼ laj yal mantal ti smilik ololetik ta skoj ti tskʼan ox tsmil li Jesus kʼalal neneʼ toʼoxe (Mt 2:16; Lu 1:5). Li Erodes Arkelao xchiʼuk li Erodes Antipase jaʼ stotik li Erodes el Grande, jaʼ yuʼun laj yichʼik vaʼanel yoʼ sventainik jayvokʼuk lumetik ti bu kʼalal smakoj li stotike (Mt 2:22). Li Antipase la sventain jun kuarto ta skotol ti bu kʼalal sventainoj li stote, jaʼ yuʼun «ajvalil» laj yalbeik skʼoplal ek. Jaʼo ajvalilaj kʼalal la xchol mantal oxib jabil xchiʼuk j-oʼlol li Kristoe xchiʼuk ti kʼu sjalil jalij li kʼusitik kʼot ta pasel ti te chal ta kapitulo 12 ta Echose (Mr 6:14-17; Lu 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Ech 4:27; 13:1). Ta jelavele, li Erodes Agripa I ti jaʼ smom li Erodes el Grande milat yuʼun yaj-anjel Dios kʼalal muʼyuk toʼox jal yochel ta ajvalile (Ech 12:1-6, 18-23). Vaʼun, jaʼ och ta ajvalil li xnichʼon ti jaʼ li Erodes Agripa II, jech ajvalilaj-o jaʼ to ti kʼuxi lik stoy sbaik ta stojolal jromaetik li judaetike (Ech 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32).

  • espiritismo.

    Jaʼ ti xchʼunojik ti kuxul chkom xchʼulelik li buchʼutik chchamike xchiʼuk ti stakʼ skʼopon sbaik xchiʼuk li buchʼutik kuxulike, pe mas to chtaat ta kʼoponel li jun j-espiritistae. Ti ‹tspasik espiritismo› xi ta griego kʼope jaʼ farmakia, jaʼ smelolal ‹stunesel drogaetik›. Kʼalal «stunesel drogaetik» xie, te tsakal skʼoplal li espiritismoe, yuʼun li ta voʼnee chichʼ tunesel drogaetik sventa chichʼ kʼanbel sjuʼel pukujetik sventa chichʼ pasel li akʼchamele (Gal 5:20; Ap 21:8).

  • etanim.

    Taje jaʼ sbi li svukubal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li sba u ta skalendarioal yabtelike. Te chlik ta oʼloltik septiembre xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik oktuvre. Kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babilonia li  judaetike, tisri laj yakʼbeik sbi (1Re 8:2). Kʼelo Apendise B15.

  • Etiopia.

    Jaʼ jun voʼneal jteklum ti te xkom ta sural Ejiptoe. Ti bu to kʼalal smakoj batele chkʼot kʼalal to ta sural li Ejipto avie xchiʼuk chkʼot kʼalal to ta snorteal li Sudan avie. Li ta ebreo kʼope «Kus» chichʼ alel bakʼintik (Est 1:1).

  • Eufrates.

    Jaʼ li ukʼum mas nat xchiʼuk mas tsots skʼoplal li ta suroesteal Asiae xchiʼuk jaʼ jun li ta xchibal ukʼum ti mas tsots skʼoplal ta Mesopotamiae. Ti bu chvinaj ta sba veltae jaʼ ta Jenesis 2:14, jaʼ jun li ta xchanibal ukʼum ta Edene. Jutuk mu skotoluk velta «Ukʼum» chichʼ albel skʼoplal (Je 31:21). Jaʼ stsʼakinoj li snorteal yosil j-israeletik ti laj yichʼik akʼbele (Je 15:18; Ap 16:12). Kʼelo Apendise B2.

  • F

  • faraon.

    Jaʼ jech chalbeik li ajvaliletik ta Ejiptoe. Li ta Vivliae chalbe skʼoplal voʼob faraonetik (Sisak, So, Tiraka, Neko xchiʼuk Ofra). Jech xtok, chalbe skʼoplal yan faraonetik ti mu stakʼ naʼel kʼusi sbiike, te skʼoplalik li buchʼutik laj yojtikinik li Abraan, Moises xchiʼuk Josee (Eks 15:4; Ro 9:17).

  • Filistea; jfilisteaetik.

    Jaʼ jun lum ta tiʼ nab ta sural Israel ti Filistea la sbiine. Li buchʼutik lokʼik talel ta Kreta ti te bat nakiikuke la sbiinik jfilisteaetik. Li Davide och ta skʼob li jfilisteaetike, pe parte komik-o xchiʼuk jech-o la skontrainik li Israele (Eks 13:17; 1Sa 17:4; Am 9:7). Kʼelo Apendise B4.

  • G

  • Galaad.

    Ti lek xkaltike, jaʼ skʼoplal li osil ti butik lek yox ti te xlik ta slokʼeb kʼakʼal ta ukʼum Jordan kʼalal to ta snorteal xchiʼuk ta sural li stenlejaltik Jaboke. Bakʼintike jaʼ skʼoplal sjunul li yosil j-israeletik ti te xkom ta slokʼeb kʼakʼal ta Jordane, jaʼ ti bu nakiik li snitilulal Ruben, Gad xchiʼuk li j-oʼlol snitilulal Manasese (Nu 32:1; Jos 12:2; 2Re 10:33). Kʼelo Apendise B4.

  • granada.

    Jaʼ jtos sat teʼ ti xkoʼolajtik kʼuchaʼal mantsanae, xkoʼolaj kʼuchaʼal korona li yuni jole. Toj yij li spate, li ta yute noj ta sbikʼtal bekʼtak ti oy lek yaʼlele xchiʼuk ti tsojik o ti rosadoe. Jech xtok, li skʼuʼ spokʼ mero bankilal palee la skʼupiltasik ta granada li stiʼiltake, jaʼ li snatil kʼuʼ ti muʼyuk skʼob xchiʼuk ti asule. Jech la spasbeik slujoal xtok li xlechlechul sjol oyetik Jakin xchiʼuk Boas ti te oy ta yeloval li temploe (Eks 28:34; Nu 13:23; 1Re 7:18).

  • griego; jgresiaetik.

    Li griegoe jaʼ skʼopik li krixchanoetik ta Gresiae. Li buchʼutik te vokʼemik ta Gresiae o li buchʼutik te likem talel yutsʼ yalale jgresiaetik chichʼik albel. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope mas ep smakojbe skʼoplal, yuʼun jaʼ skʼoplal li buchʼutik maʼuk judaetike o jaʼ skʼoplal li buchʼutik la xchanbeik skʼop jgresiaetike xchiʼuk ti la xchanbeik li stalel xkuxlejalike (Joe 3:6; Jn 12:20).

  • guera.

    Ti kʼu yalal taje jaʼ 0.57 gramo. Jaʼ jvokʼ ta 20 ta vokʼ li jun sikloe (Le 27:25) Kʼelo Apendise B14.

  • guitit.

    Jaʼ jpʼel kʼop sventa musika ti mu jnaʼtik lek kʼusi skʼan xale. Yaʼeluke, te likem talel ta jpʼel kʼop ta ebreo ti gat xie. Oy jlom chalik ti te la tsakal skʼoplal xchiʼuk li son ti chalbe skʼoplal li smeltsanel vinoe, yuʼun li jpʼel kʼop gat xie jaʼ skʼan xal spitsʼel uva (Sl 81:tit).

  • I

  • ibal sba.

    Xuʼ jaʼ chalbe skʼoplal li buchʼu batsʼi oy yikʼobal sbekʼtale o kʼalal muʼyuk chichʼ chʼunel li mantaletik sventa talelale. Pe li ta Vivliae jaʼ mas chalbe skʼoplal li kʼusi muʼyuk lek ilbile o li kʼusi muʼyuk sake, jech kʼuchaʼal chal li Smantal Moisese (Le 5:2; 13:45; Mt 10:1; Ech 10:14; Ef 5:5). Kʼelo SAK.

  • ichʼvoʼ.

    Jaʼ skʼan xal ‹tʼubel o mukel ta voʼ›. Li Jesuse laj yal ti skʼan xichʼik voʼ li yajtsʼaklomtake. Li Tsʼibetike chalbe skʼoplal xtok li ichʼvoʼ laj yakʼ Juane, li yichʼel chʼul espiritue, li yichʼel kʼokʼe xchiʼuk yantik (Mt 3:11, 16; 28:19; Jn 3:23; 1Pe 3:21).

  • igayon.

    Jaʼ jpʼel kʼop sventa xichʼ naʼel kʼu yelan chjel snukʼilal li musikae. Ti kʼu yelan chichʼ albel skʼoplal ta Salmo 9:16 xuʼ van jaʼ skʼan xal ti jaʼ noʼox chichʼ tijel li arpa ti lek xlamet ta aʼiel ta skoj ti yij snukʼilale o ti tsʼijil chkom skotol sventa oy kʼusi snopbeik skʼoplale.

  • Iliriko.

    Jaʼ yosilal Roma ti te oy ta snoroesteal Gresiae. Te to kʼalal ay kʼalal jaʼo la xchol mantal li Pabloe, pe mu jnaʼtik mi la xchol mantal te o mi jaʼ noʼox te ay (Ro 15:19). Kʼelo Apendise B13.

  • in.

    Li jun ine smakoj 3.67 litro xchiʼuk jaʼ jech sbi li spʼisobil yuʼunike. Yuʼun jaʼ jech laj yal li j-al-loʼil Josefo ti chib congio x-och yuʼun li jun ine, li congioe jaʼ tstunesik li ta Atenase (Eks 29:40). Kʼelo Apendise B14.

  • isopo.

    Jaʼ jtos tsʼiʼlel ti oy yuni kʼobkʼobtak ti jichʼajtik yanale, jaʼ tstunesik sventa svijik-o chʼichʼ o voʼ kʼalal tsakubtas sbaik ta mantale. Yikʼaluk van jaʼ skʼoplal li mejorana tsʼiʼlele (Origanum maru; Origanum syriacum). Li ta Juan 19:29 yikʼaluk van jaʼ skʼoplal li mejorana ti te la xchukik ta skʼob teʼ o ta durra. Li durrae jaʼ jtos sorgo ti lek ojtikinbile (Sorghum vulgare), yuʼun yikʼaluk van lek nat steʼel ti jaʼ la stunesik kʼalal laj yakʼbeik muyel ta esponja pajal vino ta ye li Jesuse (Eks 12:22; Sl 51:7).

  • Israel.

    Jaʼ jech akʼbat sbi yuʼun Dios li Jakobe. Jaʼ jech la sbiinik ta tsʼakal li snitilulal Jakob eke. Jutuk mu skotoluk veltae, li snitilulal 12  ta voʼ xnichʼnabtak Jakobe xi chichʼik albele: xnichʼnabtak Israel, yutsʼ yalal Israel, steklumal Israel o j-israeletik. Jaʼ skʼoplal xtok li lajunchop nitilulal ta norte ti la xchʼak sbaik lokʼel ta stojolal li chaʼchop nitilulal ta sure, ta mas jelavele jaʼ jech laj yichʼ albel skʼoplal ek li yajtsʼaklomtak Kristo ti tʼujbil chbatik ta vinajele, «li Israel yuʼun Diose» (Gal 6:16; Je 32:28; 2Sa 7:23; Ro 9:6).

  • J

  • Jakob.

    Jaʼ skeremik li Isaak xchiʼuk Rebekae. Ta jelavele, Israel akʼbat sbi yuʼun Dios xchiʼuk jaʼ kʼot ta moltotil yuʼun li jteklum Israele (j-israeletik sbiik xtok, ta tsʼakale judaetik). Oy 12 ta voʼ xnichʼnabtak, skotol li snitilulal xnichʼnabtake kʼotik ta 12 ta chop nitilulal ti jaʼik li jteklum Israele. Li biil Jakobe jech-o laj yichʼ tunesel sventa xichʼ albel skʼoplal li jteklum Israele (Je 32:28; Mt 22:32).

  • j-alkʼop.

    Jaʼ li buchʼu ch-akʼbat snaʼ yuʼun Dios li kʼusi oy ta yoʼontone. Li j-alkʼopetike tunik kʼuchaʼal yajkʼopojel Dios, maʼuk noʼox laj yalik li kʼusi chkʼot ta pasele, yuʼun laj yalik xtok li chanubtaseletike, li mantaletike xchiʼuk li chapanel chakʼ Jeovae (Am 3:7; 2Pe 1:21).

  • jamal chalik; chakʼ yeik.

    Chakʼ yeik sventa chakʼik ta ilel ti oy kʼusi melele o chakʼ ye jun krixchano mi tspas o mi muʼyuk tspas jtosuk kʼusie. Jutuk mu skotoluk veltae, jaʼ chakʼ yeik ta stojolal li buchʼu tsots yabtele, pe mas to jech tspasik ta stojolal li Diose. Kʼalal laj yakʼ ye li Jeovae, mas to tsatsub li trato la spas xchiʼuk Abraane (Je 14:22; Ebr 6:16, 17).

  • jchabivanejetik yuʼun ajvalil.

    Jaʼ jtsop soltaro ti jaʼik jromaetik ti vaʼanbilik sventa xchabiik li ajvalil ta Romae. Li jchabivanejetik taje tsots xuʼ yuʼunik ta politika ti xuʼ skoltaik o xuʼ slokʼesik li jun ajvalile (Flp 1:13).

  • jchapanvanejetik.

    Jaʼ li buchʼutik la svaʼan Jeova sventa xkoltabat li steklumale, taje jaʼ kʼalal muʼyuk toʼox ajvaliletik ta Israele (Jue 2:16).

  • jchonbail ants; jchonbail vinik.

    Jaʼ li buchʼu chchiʼinan ta vayel krixchanoetik ti muʼyuk nupunem xchiʼuke, li kʼusi mas tspase jaʼ ti tskʼan stojole. Li ta griego kʼope jaʼ porne ti jaʼ skʼan xal ‹chonel›. Li ta Smantal Moisese chal ti jaʼ jun mulil li chonbaile, jaʼ yuʼun li stojol jchonbail antsetike mu xuʼ xakʼik ta matanal li ta stemplo Jeovae. Jelel kʼu yelan chilik li krixchanoetik ti maʼuk jchʼunolajeletike, yuʼun li stukike lek chilik ti oyuk jchonbail antsetik o jchonbail viniketik ta templo sventa oyuk takʼine (Dt 23:17, 18; 1Re 14:24). Li Vivlia xtoke ta lokʼolkʼop tstunes li jchonbail antsetike, jaʼ chalbe skʼoplal krixchanoetik, lumetik o organisasionetik ti tstikʼ sbaik ta yichʼel ta mukʼ kʼusitike xchiʼuk ti tskuy sbaik ta yichʼel ta mukʼ Diose. Jech kʼuchaʼal liʼe, te tsʼibabil ta Apokalipsis ti jaʼ jun jchonbail ants li relijion ti ojtikinbil kʼuchaʼal «Mukʼta Babilonia[e]», yuʼun jmoj sjol xchiʼuk li ajvaliletik liʼ ta balumil sventa sta sjuʼel xchiʼuk skʼulejal (Ap 17:1-5; 18:3; 1Kr 5:25).

  • jchʼix.

    Jaʼ jtos spʼisobil ti xkoʼolajtik ti kʼu sjamlej xakʼ li jkʼobtike, ti te chlik ta smeʼ jkʼobtik kʼalal to ta jxutavtike. Mi jaʼ ta jtsaktik li jun xukʼubil ti 44.5 sentimetro snatile, li jchʼixe te van 22.2 sentimetro sjamlej (Eks 28:16; 1Sa 17:4). Kʼelo Apendise B14.

  • jechuk.

    «Jaʼ jech kʼotuk ta pasel» o «ta melel». Li yibel kʼop taje te likem talel ta ebreo kʼop ti aman xie, ti jaʼ skʼan xal ‹tukʼ chakʼ sba, xuʼ jpat koʼontontik yuʼun›. Chichʼ alel «jechuk» kʼalal chkakʼ ketike, kʼalal ta jpastik orasione o kʼalal oy kʼusi jamal chkaltike. Li ta Apokalipsise jaʼ skʼoplal li Jesuse (Dt 27:26; 1Kr 16:36; Ap 3:14).

  • Jedutun.

    Jaʼ jpʼel kʼop ti mu stakʼ naʼel kʼusi skʼan xal ti te chvinaj li ta stituloal Salmo 39, 62 xchiʼuk 77. Yaʼeluke, li tituloetik taje jaʼ sventa xichʼ naʼel kʼuxi ta kʼejintael li salmoe o yikʼaluk jaʼ sventa xichʼ naʼel kʼusi stijobil son chichʼ tijel. Oy toʼox jun jlevi vinik ti jaʼ jtijson ti Jedutun sbie. Jaʼ yuʼun, xuʼ van te tsakal skʼoplal stuk o skʼoplal xnichʼnabtak kʼalal chaʼiik ti jech tstijik li sone o kʼalal chilik kʼusi stijobil son chichʼ tijele.

  • Jeena.

    Jaʼ jech sbi ta griego kʼop li stenlejaltik Inon ti te xkom ta suroesteal voʼneal Jerusalene (Jer 7:31). Li ta albil kʼopetike chalbe skʼoplal ti jaʼ ti bu telajtik chkom sbekʼtal li animaetike (Jer 7:32; 19:6). Muʼyuk sprevail mi te chichʼik jipel ochel chonbolometik o krixchanoetik ti kuxul chichʼik chikʼel o ti tsots tajek ch-akʼbat svokolik ta Jeenae. Jaʼ yuʼun, li Jeenae maʼuk skʼan xal ti te ch-akʼbat tsots svokolik ta kʼokʼ ta sbatel osil li krixchanoetike, ti mu xkiltik kʼuchaʼal chalike. Moʼoj, li Jesus xchiʼuk yajchankʼoptake jaʼ laj yalbeik skʼoplal li kastigo sbatel osile, li «xchibal velta lajelale», jaʼ xkaltik, li lajelal sbatel osile (Ap 20:14; Mt 5:22; 10:28).

  • Jeova.

    Jaʼ jech chichʼ jelubtasel ta tsotsil li Tetragramatone (jaʼ li chanib letra ta ebreo יהוה chichʼ tunesel sventa li sbi stuk Diose), mas ta vukmil ta velta chvinaj ta sliklej li Vivliae. Kʼelo Apendise A4 xchiʼuk A5.

  • Jeova ti bankilal yuʼun soltaroetike.

    Kʼalal ‹Jeova ti bankilal yuʼun soltaroetik› xie, jaʼ chakʼ ta aʼiel li sjuʼel Dios ti jaʼ Mukʼul Jpasmantal ta vinajel balumile, yuʼun jaʼ tspas ta mantal li epal kuxlejaletik ta vinajele (1Sa 4:4; Ro 9:29).

  •  j-epikuroetik ti jaʼik jfilosofoetike.

    Jaʼ yajtsʼaklomtak li filosofo Epikuroe (ta sjabilal 341 kʼalal ta 270 kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse). Li kʼusi mas tsnopike jaʼ la ti akʼo spas kʼusi tskʼan yoʼonton li jun krixchanoe, yuʼun jaʼ la li kʼusi mas tsots skʼoplal ta xkuxlejale (Ech 17:18).

  • j-espiritista.

    Jaʼ li buchʼu xuʼ la yuʼun skʼoponel animaetike (Le 20:27; Dt 18:10-12; 2Re 21:6).

  • j-estoikoetik ti jaʼik jfilosofoetike.

    Jaʼ jtsop jfilosofoetik ta Gresia ti xchʼunojik ti jaʼ la xmuyubaj-o jun krixchano mi tstunes lek snopben sventa xaʼibe smelolal li mantaletik sventa vinajel balumile xchiʼuk ti jechuk xkuxi kʼuchaʼal chal li mantaletik taje. Tsnopik xtok ti buchʼu la pʼij ta melele muʼyuk la tstsak ta venta kʼusi kʼux chaʼi xchiʼuk maʼuk la xmuyubaj-o li kʼusi tskʼupin ta xkuxlejale (Ech 17:18).

  • jfariseoetik.

    Jaʼ jvokʼ relijion tsots skʼoplal yuʼun judaetik li ta baʼyel siglo kʼalal talem xa ox li Jesuse. Maʼuk snitilulal paleetik, pe bikʼitik xa tajek chchʼunik li Mantaletike xchiʼuk lek xaʼiik chakʼik ta chanel li kʼusi nopem xaʼiik spasele (Mt 23:23). Muʼyuk lek laj yilik li kʼusitik chakʼik ta chanel li jgresiaetike, jech xtok, ta skoj ti lek xchanojik tajek li Mantale xchiʼuk li kʼusitik nopem xaʼiike tsots tajek yabtel chaʼi sbaik ta stojolal li yan krixchanoetike (Mt 23:2-6). Li junantike jaʼik li buchʼutik te ta Sanedrine. La skontrainik Jesus ta skoj li xchabiel savadoe, li kʼusi nopem xaʼiik spasele, ti kʼalal chchiʼinan jpasmuliletik xchiʼuk li jtsobpatanetike. Li junantike pasik ta yajtsʼaklom Kristo, te skʼoplal ek li Saulo likem ta Tarsoe (Mt 9:11; 12:14; Mr 7:5; Lu 6:2; Ech 26:5).

  • jimichʼ.

    Jaʼ jlik nukul o jaʼ li kʼusi jalbil ta xchʼuxuviltak chonbolometike, ta pujetik o ta stsotsil chonbolometik. Ti bu mas jamal ta oʼlole te chakʼik li kʼusi tsjipik batele, jutuk mu skotoluk veltae jaʼ jpʼej ton. Li jot yakʼile ta xchuk ta skʼob o ta snukʼ skʼob, li jot yakʼile ta stsak ta skʼob, vaʼun ta skolta mi tskʼan tsjip batele. Li jteklumetik ta voʼnee oy j-akʼjimichʼetik yuʼunik li ta yajsoltarotakike (Jue 20:16; 1Sa 17:50).

  • jkʼel-osil ta toyol.

    Jaʼ li buchʼu chchabivan sventa mu xlaj ta ilbajinel li jun krixchanoe o li kʼusitik x-ayan yuʼune, ta akʼobaltik onoʼox ti jech chchabivane xchiʼuk oy kʼusi tsnikes sventa chakʼ ta aʼiel ti oy kʼusi xibal sbae. Li jkʼel-osiletik ta toyole mas onoʼox te oyik ta sba smuroaltak jteklum xchiʼuk ta sba tayal kʼelob osiletik sventa xakʼik venta ta nom mi oy buchʼu chnopaj talel. Li jun jkʼel-osil ta toyol ti te xchiʼuk li soltaroetike jutuk mu skotoluk velta jchabivanej chalbeik skʼoplal. Xuʼ xkaltik ti tunik kʼuchaʼal jkʼel-osiletik ta toyol li j-alkʼopetike, yuʼun la spʼijubtasik jteklum Israel kʼalal tal slajebike (2Re 9:20; Ese 3:17).

  • jkʼelkʼanal.

    Jaʼ li buchʼu chchanbe skʼoplal ti kʼu yelan chbakʼ li kʼakʼale, li lunae xchiʼuk li kʼanaletik sventa chalbe skʼoplal li kʼusi chkʼot pasel ta jelavele (Da 2:27; Mt 2:1).

  • jkʼelvanej.

    Jaʼ jun vinik ti jaʼ oy ta sba skʼelel xchiʼuk xchabiel li tsobobbaile. Li kʼusi chakʼ ta aʼiel li jpʼel kʼop ta griego ti episkopos xie jaʼ ti chkʼelvan xchiʼuk chchabivane. Kʼalal «jkʼelvanej» xchiʼuk «mol» (presbyteros) xie, jaʼ chalbe skʼoplal ti koʼol kʼusi sbainojik li ta tsobobbailetik sventa yajtsʼaklomtak Kristoe. Kʼalal «mol» xie, chakʼ ta aʼiel ti lek stalelal sventa xichʼ vaʼanele, kʼalal «jkʼelvanej» xie, jaʼ mas chalbe skʼoplal kʼusi yabtel tspas mi laj yichʼ vaʼanele (Ech 20:28; 1Ti 3:2-7; 1Pe 5:2).

  • jkʼopojel.

    Jaʼ li buchʼu chtun ta jkʼopojel ta stojolal chaʼvokʼ krixchano sventa lekuk xil sbaike. Li ta Tsʼibetike, li Moisese jaʼ jkʼopojel li ta trato sventa Mantale, li Jesuse jaʼ jkʼopojel li ta achʼ tratoe (Gal 3:19; 1Ti 2:5).

  • jnasareo.

    Likem talel ta ebreo kʼop ti jaʼ skʼan xal ‹akʼbil› o ‹vokʼbil›. Oy chaʼtos jnasareoetik: jtose jaʼ ti chlokʼ ta yoʼonton stukik ti jech tspasike, li yane jaʼ ti chichʼik tʼujel yuʼun Diose. Li jun vinik o jun antse xuʼ xakʼ ye ta stojolal Jeova ti chkʼot ta jnasareo kʼuk sjalile. Li buchʼutik chlokʼ ta yoʼonton chkʼotik ta jnasareoe oy oxtos kʼusi mu stakʼ spasik ti tsots skʼoplale: mu stakʼ xuchʼik pox mi jaʼuk stakʼ slajesik li kʼusitik pasbil ta uvae, mu stakʼ slokʼ sjolik xchiʼuk mu stakʼ spikik animaetik o chonbolometik ti chamemike. Li buchʼutik chichʼik tʼujel yuʼun Dios sventa xkʼotik ta jnasareoe jaʼik-o jnasareo ti kʼu sjalil kuxulike xchiʼuk jaʼ ch-albatik yuʼun Jeova li kʼusitik skʼan spasike (Nu 6:2-7; Jue 13:5).

  • Jnasaretal vinik.

    Jaʼ jech la sbiin Jesus ta skoj ti te likem talel ta jteklum Nasarete. Yikʼaluk van jaʼ te tsakal skʼoplal li ta jpʼel ebreo kʼop ti te chal ta Isaias 11:1 ti «skʼelom» xie. Ta mas tsʼakal xtoke, jaʼ xa jech laj yichʼ albel skʼoplal li yajtsʼaklomtak Jesuse (Mt 2:23; Ech 24:5).

  • jnetineoetik.

    Jtuneletik o j-abteletik ta templo ti maʼuk j-israeletike. Li jpʼel kʼop ta ebreoe jaʼ skʼan xal ‹akʼbilik›, taje jaʼ skʼan xal ti akʼbil yabtelik sventa xtunik ta temploe. Jutuk mu skotolikuk li jnetineoetike jaʼ van snitilulal li jgabaonetike, ti akʼbil yabtelik yuʼun Josue sventa «jaʼuk stsobik siʼ xchiʼuk slupik voʼ sventa sjunul li tsobobbaile xchiʼuk sventa li skajleb smoton Jeovae» (Jos 9:23, 27; 1Kr 9:2; Esd 8:17).

  • jomer.

    Jaʼ spʼisobil kʼusitik takin ti smakoj 220 litro, koʼol yepal sbel kʼuchaʼal li jun koroe. Sventa snaʼik kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun jomere,  jaʼ tstsakik ta venta ti kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun batoe (Le 27:16). Kʼelo Apendise B14.

  • jov.

    Ti kʼu snatil taje jaʼ 1.8 metro, jaʼ sventa spʼisik kʼu snatil xyal li voʼe (Ech 27:28). Kʼelo Apendise B14.

  • jpasmantal.

    Jaʼ jun j-abtel ti mas pekʼel yabtel kʼuchaʼal jun jsatrapa ti bu kʼalal sventainoj li Babiloniae. Li Vivliae chal ti jpasmantaletik taje jaʼ oy ta sbaik li pʼijil viniketik ta pasob mantal ta Babiloniae. Jech xtok, chalbe skʼoplal jpasmantaletik kʼalal jaʼo ajvalilaj li Dario ti jaʼ jmediae (Da 2:48; 6:7).

  • jpatpʼin.

    Jaʼ li buchʼu chabtelan spasel pʼinetik, platoetik o yan kʼusitik ti pasbil ta achʼele. Li jpatpʼin ta ebreo kʼope jaʼ smelolal ‹jpatvanej›. Jech kʼuchaʼal oy ta yok skʼob achʼel li jpatpʼine, jaʼ jech chichʼ koʼoltasel li mukʼul pasmantal yuʼun Jeova ta stojolal li krixchanoetike xchiʼuk ta stojolal li lumetike (Is 64:8; Ro 9:21).

  • jsaduseoetik.

    Jaʼ jvokʼ relijion yuʼun judaetik ti lek ojtikinbile, jaʼik jkʼulejetik ti tsots skʼoplalike xchiʼuk paleetik ti tsots tajek yabtelik ta temploe. Ep kʼusitik muʼyuk lek chilik ta sventa li kʼusi nopem xaʼiik spasel li jfariseoetike xchiʼuk li kʼusitik yan xchʼunojike. Jech xtok, muʼyuk xchʼunojik ti oy chaʼkuxesele xchiʼuk muʼyuk xchʼunojik ti oy anjeletike. La skontrainik li Jesuse (Mt 16:1; Ech 23:8).

  • jsamariaetik.

    Ta slikebale, jaʼ toʼox jech chichʼik albel li lajunchop snitilulal Israel ta nortee. Pe kʼalal laj yichʼ ventainel yuʼun j-asiriaetik ta sjabilal 740 kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse, jaʼ jech xa laj yichʼik albel ek li jyanlumetik ti laj yichʼik ikʼel talel yuʼun j-asiriaetike. Li ta skʼakʼalil Jesuse, muʼyuk xa chichʼ tunesel sventa chichʼ albel skʼoplal li buchʼu yan-o stsʼunbale o li buchʼu yan-o slumale, jutuk mu skotoluk velta jaʼ jech chichʼik albel jvokʼ relijion ti te nakalik li ta voʼne lum Sikem xchiʼuk ta Samariae. Oy kʼusitik xchʼunojik li jvokʼ relijion taje, pe jelel tajek xchiʼuk li kʼusitik xchʼunojik li judaetike (Jn 8:48).

  • jsatrapa.

    Jaʼ jun yajkʼopojel ajvalil o jun jpasmantal ta jun jteklum li ta yosilal Babilonia xchiʼuk ta Persiae. Li jun jsatrapae jaʼ vaʼanbil yuʼun jun ajvalil sventa xkʼot ta jun bankilal jpasmantal (Esd 8:36; Da 6:1).

  • jtakbol.

    Taje jaʼ smelolal ‹takbil› xchiʼuk jaʼ jech chichʼ albel skʼoplal li Jesuse xchiʼuk junantik krixchanoetik ti laj yichʼik takel batel sventa xtunik ta stojolal yantike. Pe jaʼ mas chalbe skʼoplal li 12 ta voʼ jchankʼopetik ti la stʼuj stuk Jesus ti laj yichʼik vaʼanel ta jkʼopojele (Mr 3:14; Ech 14:14).

  • jteklum sventa nakʼobbail.

    Jaʼ jteklumetik ti bu nakal jlevietik ti bu xuʼ xjatav batel li buchʼu mu yolbajuk milvane, jaʼ te chbat snakʼ sba sventa mu xtaat ta milel yuʼun yutsʼ yalal li buchʼu cham ti jaʼ xa chmilvane. Li vakib jteklum ti te oy ta Albil Balumile jaʼ la svokʼ Moises xchiʼuk Josue ti jech albatik yuʼun Jeovae. Mi kʼot li ta yochebal jteklum ti bu vaʼajtik li moletike, lek chichʼ chʼamel, vaʼun chalbe moletik li kʼusi kʼot ta pasele. Pe sventa mu jecheʼuk te xichʼ nakʼel li buchʼu yolbaj milvane, skʼan baʼyel te xichʼ chapanel li ta jteklum ti bu milvane sventa xvinaj ti mu yolbajuk la spase. Mi vinaj ti muʼyuk smule, tsut batel li ta jteklum sventa nakʼobbaile, vaʼun te chkom-o ti kʼu sjalil kuxule o jaʼ to mi cham li mero bankilal palee (Nu 35:6, 11-15, 22-29; Jos 20:2-8).

  • jtel teʼ.

    Jaʼ jtel teʼ ti tukʼ vaʼanbil ti jaʼ te chichʼ jokʼanel li buchʼu chichʼ milele. Li lumetik ta voʼnee tstunesik toʼox jtel teʼ sventa te smilik junuk krixchano o te tsjokʼanik junuk anima sventa spʼijubtasobil li yantike o sventa chakʼik ta kʼexlal. Li j-asiriaetike ojtikinbilik lek ti xkoʼolajik ta jtiʼvanej chonbolometik kʼalal tspasik kʼope, yuʼun kʼalal mi la staik talel ta chukel li krixchanoetike, chujbeik muyel jtel teʼ ta xchʼut ti ch-echʼ jatbatuk yoʼonton xchiʼuk spulmone, li teʼ taje lek tsʼubtsʼub sniʼ. Pe li ta smantal judaetike chal ti baʼyel tsmilik ta ton o ep ta tos ti kʼu yelan tsmilik li buchʼu oy kʼusi toj chopol tspase, jech kʼuchaʼal mi chchopol kʼoptavanik o mi chichʼik ta mukʼ santoetike, mi laje, chichʼ jokʼanel ta jtel teʼ o ta jpets teʼ sventa spʼijubtasobilik li yan krixchanoetike (Dt 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9). Bakʼintik li jromaetike kuxul chchukik ta jtel teʼ li buchʼu chichʼ milele, jech oxal jal te chaʼibe xkʼuxul xchiʼuk ta kʼunkʼun chcham, te chlaj ta takitiʼil, ta viʼnal xchiʼuk ta kʼakʼal. Ta yantik xtoke, jech kʼuchaʼal la smilik li Jesuse, chichʼ bajbel yok skʼobik ta jtel teʼ li buchʼu chichʼ tikʼbel smule (Lu 24:20; Jn 19:14-16; 20:25; Ech 2:23, 36). Kʼelo JTEL TEʼ SVENTA VOKOLIL.

  • jtel teʼ sventa vokolil.

    Jaʼ jech chichʼ jelubtasel li jpʼel kʼop ta griego ti stauros xie, jaʼ skʼan xal jtel teʼ o jun poste ti tukʼ vaʼale, jech kʼuchaʼal ti bu laj yichʼ jokʼanel li Jesuse. Chʼabal sprevail ti jaʼ jun krus li jpʼel kʼop ta griego taje, kʼalal ep toʼox tajek jabil skʼan xtal li Kristoe, li krixchanoetik ti maʼuk jchʼunolajeletike la stunesik krus ti jaʼ senyail relijione. Li «jtel teʼ sventa vokolil» xie jaʼ skʼoplal li kʼusi skʼan xal ta griego kʼope, yuʼun jaʼ laj yichʼ tunesel stauros xtok kʼalal jaʼ chalbeik skʼoplal ti chil svokolik xchiʼuk ti chichʼik kʼexlaltasel li yajtsʼaklomtak Jesuse (Mt 16:24; Ebr 12:2). Kʼelo JTEL TEʼ.

  • jtsʼibajom.

    Li jpʼel kʼop ta ebreoe jaʼ chalbe skʼoplal li buchʼutik tslokʼtaik li Mantale o yan kʼusitik li ta Chʼul Tsʼibetike. Kʼalal ay ta balumil li  Jesuse, jaʼ xa skʼoplal jtsop krixchanoetik ti lek chanemik ta Mantale. Skontrainojik Jesus li krixchanoetik taje (Esd 7:6; Mr 12:38, 39; 14:1).

  • Juda.

    Jaʼ li xchanvoʼal xnichʼon Jakob xchiʼuk li yajnil ti jaʼ li Leae. Kʼalal poʼot xa ox xcham li Jakobe, laj yal ti te chlik talel ta snitilulal Juda jun mukʼta ajvalil ti te oy-o sbatel osile. Kʼalal ay ta balumil li Jesuse, te lik talel stsʼunbal ta snitilulal Juda. Jech xtok, Juda la sbiin li jchop nitilulale, ta jelavele jaʼ jech la sbiin ti bu kʼalal la sventain li ajvalil ta sur ti te ajvalilaj tal ta Judae. Taje te tsakal skʼoplal li snitilulal Juda ta Israele, li snitilulal Benjamine, li paleetike xchiʼuk li jlevietike. Li yosilal Judae te to smakoj batel ta sur ti jaʼ te xkom li Jerusalen xchiʼuk li temploe (Je 29:35; 49:10; 1Re 4:20; Ebr 7:14).

  • judaetik.

    Jaʼ jech chichʼ albel li buchʼutik te likem talel ta snitilulal Judae, jech laj yichʼik albel kʼalal laj xa ox yichʼ tsalel li lajunchop nitilulal ta Israele (2Re 16:6). Kʼalal lokʼik xa ox talel ta chukel ta Babiloniae, jaʼ jech laj yichʼik albel li jaychop snitilulal j-israeletik ti sutik talel ta Israele (Esd 4:12). Ta tsʼakale, jaʼ jech laj yichʼik ojtikinel ta spʼejel balumil li j-israeletike, yuʼun mu xkoʼolajik xchiʼuk li jyanlumetike (Est 3:6). Jech xtok, li jtakbol Pabloe ta lokʼolkʼop la stunes sventa xalbe skʼoplal ti maʼuk tsots skʼoplal bu likemik tal li buchʼutik te oyik ta stsobobbail yajtsʼaklomtak Kristoe (Ro 2:28, 29; Gal 3:28).

  • jun ta lajlajuneb (diesmo).

    Jaʼ jun ta lajlajuneb o 10% ti chichʼ akʼel o ti chichʼ tojele, mas to ta sventa li relijione. «Diesmo» chichʼ albel sbi xtok, jaʼ yuʼun ‹chakʼ diesmo› xi skʼoplal li buchʼu jech chakʼe (Mal 3:10; Mt 23:23; Ebr 7:5). Li ta Smantal Moisese jujun jabil chichʼik akʼbel jlevietik jun ta lajlajuneb li kʼusitik chlokʼ ta balumile, li chonbolometike xchiʼuk chijetik sventa xichʼik koltael. Li jlevietik eke chakʼik to jun ta lajlajuneb li jun ta lajlajuneb chichʼik sventa skoltaik li snitilulal Aaron ti jaʼ paleetike. Oy to yan diesmoetik xtok. Mu xa persauk chakʼik diesmo li yajtsʼaklomtak Kristoe.

  • jvalopatinvanej.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta griego (apostasia) ti jaʼ smelolal ‹li buchʼu chchʼak sba lokʼele›. Taje te smakojbe skʼoplal «li buchʼu ch-iktavane o li buchʼu tstoy sbae». Li jpʼel kʼop ‹jvalopatinvanej› ti chal ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope, li baʼyel smelolale jaʼ skʼoplal li buchʼutik chiktaik li melel yichʼel ta mukʼ Diose (Pr 11:9; Ech 21:21; 2Te 2:3).

  • K

  • kab.

    Jaʼ spʼisobil kʼusitik takin ti smakoj 1.22 litro. Sventa snaʼik kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun kabe, jaʼ tstsakik ta venta ti kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun batoe (2Re 6:25). Kʼelo Apendise B14.

  • Kaldea; jkaldeaetik.

    Jaʼ jun jteklum xchiʼuk jaʼ li buchʼutik te nakal ta stiʼiltak ukʼum Tigris xchiʼuk Eufratese. Ta tsʼakale, jaʼ xa jech lik yalbeik skʼoplal sjunul Babilonia xchiʼuk li buchʼutik te nakalike. Jech xtok, jaʼ jtsop krixchanoetik ti chchanbeik skʼoplal siensia, voʼne loʼiletik, jeltos kʼopetik xchiʼuk ti kʼu yelan chbakʼ li kʼanaletike (astronomía), xchanojik majia xchiʼuk tsabeik smelolal kʼanaletik (astrología) (Esd 5:12; Da 4:7; Ech 7:4).

  • Kanaan.

    Jaʼ smom Noe xchiʼuk jaʼ xchanvoʼal xnichʼon li Kame. Ta mas tsʼakale, te nakiik ta slokʼeb kʼakʼal ta yosilal Mediterraneo li 11 ta chop snitilulal Kanaan ti te xkom ta oʼlol yuʼunik li Ejipto xchiʼuk Siriae. ‹Yosilal Kanaan› la sbiin (Le 18:3; Je 9:18; Ech 13:19). Kʼelo Apendise B4.

  • kapon.

    Jaʼ jun vinik ti lokʼbil o tʼusbil ston skʼunile. Li viniketik taje te chtunik o chchabiik li meʼ ajvalil li ta sna ajvaliletike, jech xtok, chchabiik li stsʼakal ajniltak ajvalile. Jlom xtoke, kʼalal kapon xie, mu persauk lokʼbil o tʼusbil ston skʼunil, yuʼun jech sbiik xtok li buchʼutik tsots yabtelik ta sna ajvalile xchiʼuk li buchʼutik jaʼ yakʼoj ta yoʼontonik «li Ajvalilal ta vinajele», jaʼ li buchʼutik snaʼ spajesel sbaik sventa masuk xtunik ta stojolal li Diose (Mt 19:12; Est 2:15; Ech 8:27).

  • kareta.

    Jaʼ jkot kareta ti oy chib syantail ti chichʼ jochel ta kaʼe, jaʼ mas tstunesik kʼalal chbatik ta paskʼope (Eks 14:23; Jue 4:13; Ech 8:28).

  • karpana sventa tsobobbail.

    Jaʼ skʼoplal li skarpana Moises xchiʼuk li chʼul axibalna ti laj yichʼ pasel ta takixokol balumile (Eks 33:7; 39:32).

  • kasia.

    (Cinnamomum cassia), jaʼ spat li kasia teʼe, xkoʼolajtik kʼuchaʼal li steʼel kanelae. Tstunesik toʼox ta perfume xchiʼuk jaʼ skap li chʼul aseite ti chtun kʼalal oy buchʼu chichʼ tʼujele (Eks 30:24; Sl 45:8; Ese 27:19).

  • Kemos.

    Jaʼ sdios jmoabetik ti mas chichʼik ta mukʼe (1Re 11:33).

  • keruvin.

    Jaʼ anjeletik ti tsots yabtelik ta skoj ti tsots skʼoplal li kʼusi tspasike. Jelajtik kʼuchaʼal li serafinetike (Je 3:24; Eks 25:20; Is 37:16; Ebr 9:5).

  • kislev.

    Taje jaʼ sbi li sbalunebal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jech sbi li yoxibal u ta skalendarioal yabtelik kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik noviembre xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik disiembre (Ne 1:1; Sak 7:1). Kʼelo Apendise B15.

  • kolem vinik.

    Kʼalal jaʼo chventainvan li Romae, li jun kolem vinike jaʼ li buchʼu maʼuk mosoil  chvokʼe xchiʼuk ti oy sderecho jech kʼuchaʼal li buchʼutik te vokʼemik ta Romae. Li yantik xtoke kolem viniketik chichʼik albel ta skoj ti kolik xa lokʼel ta mosoile. Li buchʼu lokʼ ta mosoil ta smantal ajvalile kolem vinik xa chkʼot xchiʼuk jaʼ xa slumal chkʼot li Romae, pe mu xuʼ sta yabtel ta stojolal li ajvalile. Pe li buchʼu maʼuk ta smantal ajvalil chlokʼ ta mosoile chʼabal skotol sderecho kʼuchaʼal li yantike (1Ko 7:22).

  • koral.

    Xkoʼolaj kʼuchaʼal ton ti lek tsotse, jaʼ te chlik kʼatajuk tal ta sbakil bikʼtal chanul nab. Ep ta tos yuni koloral ti te chichʼ tael ta mukʼta nabe, oy tsoj, sak xchiʼuk ikʼ. Jaʼ mas toʼox te tstaik li ta Tsajal nabe. Kʼalal jaʼo tsʼibaj li Vivliae, ep tajek sbalil chilik li tsajal korale, yuʼun tspasik ta natsʼiletik xchiʼuk ta yan kʼusitik ti kʼupil sbae (Pr 8:11).

  • koro.

    Jaʼ spʼisobil kʼusitik takin xchiʼuk kʼusitik stsʼantsʼun ti smakoj 220 litro. Sventa snaʼik kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun koroe, jaʼ tstsakik ta venta ti kʼu yepal x-och-o yuʼun li jun batoe (1Re 5:11). Kʼelo Apendise B14.

  • kortina.

    Jaʼ jlik pokʼ ti toj kʼupil sba jalbil ti te luchbil slokʼol keruvinetike; li kortinae jaʼ xchʼakoj li Chʼul kuarto xchiʼuk li Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto li ta axibalnae xchiʼuk li ta temploe (Eks 26:31; 2Kr 3:14; Mt 27:51; Ebr 9:3). Kʼelo Apendise B5.

  • Kotkot na yuʼun Salomon.

    Li ta skʼakʼalil Jesuse, jaʼ jun koriyol ti oy yaxibal ti te oy ta stsʼel yamakʼil templo te ta slokʼeb kʼakʼale. Taje xchʼunojik ti jaʼ la skomenal li stemplo Salomone. Li Jesuse te echʼ xanavuk ta «invierno» xchiʼuk jaʼ te la stsob sbaik li baʼyel yajtsʼaklomtak Kristo sventa chichʼik ta mukʼ li Diose (Jn 10:22, 23; Ech 5:12). Kʼelo Apendise B11.

  • Kristo.

    Jaʼ jech ojtikinbil li Jesuse. Li jpʼel kʼop taje likem tal ta griego kʼop ti jaʼ Kjristos, koʼol xchiʼuk li jpʼel kʼop ta ebreo ti xi jelubtasbile: «Mesias» o «li Buchʼu tʼujbile» (Mt 1:16; Jn 1:41).

  • kʼanal chvinaj ta sob.

    Kʼelo MUKʼTA KʼANAL.

  • kʼatlom teʼ.

    Jaʼ jtel teʼ ti kʼatal ta snekeb li jun krixchanoe, oy kʼusi jokʼol ta jujujot o jaʼ jtel teʼ o kʼatlom teʼ ti chichʼ kajanbel ta sba snukʼ chaʼkot j-abtel chonbolom (jaʼ mas jechtik tspasbeik li vakaxetike) sventa xjochik li slokobil osile o sventa xjochik li karetae. Li mosoiletike nopajtik noʼox tstunesik kʼatlom teʼ sventa xkuchik batel alal ikatsil, jaʼ yuʼun li kʼatlom teʼe ta lokʼolkʼop chichʼ tunesel sventa chalbe skʼoplal mosoinel o ti persa chichʼ chʼunbel smantal junuk krixchanoe, jech xtok, te smakojbe skʼoplal li ilbajinel xchiʼuk vokolile. Kʼalal chichʼ lokʼesel o chichʼ kʼasel li kʼatlom teʼe, jaʼ skʼan xal ti oy buchʼu chkol ta mosoile, ti muʼyuk xa ch-ilbajinate xchiʼuk ti muʼyuk xa ch-akʼbat svokole (Le 26:13; Mt 11:29, 30).

  • Kʼejimol sventa muyebaltik.

    Jaʼ stituloal li Salmo 120 kʼalal ta 134. Akʼo mi jeltos smelolal chalik li stituloal 15 salmoetik taje, ep buchʼutik tsnopik ti jaʼ la skʼejintaik li j-israeletik ti xmuyubajik noʼox kʼalal ‹chmuyik› batel ta Jerusalen sventa xbatik li ta mukʼta kʼin ti oxib velta ta jabil tspasik tee, li Jerusalene te oy ta vitstikaltik yuʼun Juda.

  • Kʼin Koltael.

    Jaʼ jun kʼin ti chichʼ pasel jujun jabil ta skʼakʼalil 14 yuʼun abib (ti nisan laj yakʼbeik sbi ta tsʼakale). Li kʼin taje jaʼ sventa svulesobil ta sjolik j-israeletik ti laj yichʼik koltael lokʼel ta Ejiptoe. Ti kʼu yelan tspasike jaʼ ti tsmilik xchiʼuk tsvoik li chʼiom chije (tentsun), taje koʼol tslajesik xchiʼuk chʼail itajetik xchiʼuk pan ti chʼabal slevaduraile (Eks 12:27; Jn 6:4; 1Ko 5:7).

  • kʼulub.

    Jaʼ jtos xkʼajben o pʼilix ti ta ep snaʼ xvilike. Li Smantal Moisese chal ti muʼyuk ibal sbae, ti stakʼ lajesele. Li kʼulubetike ta ep snaʼ xanavik ti tslajesik skotol li kʼusitik tstaike, ep tajek kʼusitik chlaj yuʼunik, jaʼ yuʼun j-akʼvokolil sbi yuʼunik (Eks 10:14; Mt 3:4).

  • kʼuxkʼultael.

    Jaʼ kʼalal chbat stsobik ti butik chkom yuʼunik kʼalal stsobojbeik xa ox sat li kʼusitik la stsʼunike, oy bateltik yolbaj chiktaik o mu yolbajuk. Li Smantal Moisese chal ti mu stakʼ stsobbeik sat li kʼusitik stsʼunoj ta stiʼiltak yosilike xchiʼuk mu stakʼ stsobik skotol li sat s-olivaik xchiʼuk li sat s-uvaike. Yuʼun jaʼ smoton akʼbilik yuʼun Dios li povreetike, li buchʼutik oy svokolike, li jyanlumetike, li buchʼutik chamem stotike xchiʼuk li buchʼutik chamem smalalike (Rut 2:7).

  • L

  • latsʼob teʼ.

    Jaʼ li kʼusi tstunesik sventa chakʼbeik kastigo li buchʼu xchukojike. Junantike jaʼ noʼox sventa slatsʼobil akanil. Pe oy yantik xtoke chtun sventa slatsʼobil akanil, kʼobil xchiʼuk nukʼil, jech oxal vujul chkom spat li krixchanoe (Jer 20:2; Ech 16:24).

  • lekil aʼyejetik.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ skʼoplal li lekil aʼyejetik sventa li Ajvalilal yuʼun Diose xchiʼuk ti chijkolutik ta skoj ti oy xchʼunel koʼontontik ta stojolal Jesukristoe (Lu 4:18, 43; Ech 5:42; Ap 14:6).

  • lepra.

    Jaʼ jtos tsatsal chamel ta snukulil jun krixchano. Li lepra chalbe skʼoplal Vivliae maʼuk jech kʼuchaʼal xkojtikintik avie, yuʼun maʼuk noʼox xuʼ stsakat ta lepra li krixchanoetike, xuʼ xkʼot ta kʼuʼil pokʼil xchiʼuk ta naetik xtok (Le 14:54; Lu 5:12).

  •  lepton.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ skʼoplal li stakʼin judaetik ti pasbil ta bronse o kovree, jaʼ li mas bikʼit tajeke. Oy junantik Vivliae ‹sentavo› tsjelubtasik (Mr 12:42; Lu 21:2). Kʼelo Apendise B14.

  • levadura.

    Jaʼ li kʼusi chichʼ akʼbel li votsʼbil arina sventa sitʼe o li kʼusi stakʼ uchʼel sventa xpajube; pe jaʼ mas chalbe skʼoplal li votsʼbil arina ti yichʼoj xa levadura ti kʼejbile. Li Vivliae jaʼtik onoʼox chalbe skʼoplal mulil xchiʼuk li kʼusi muʼyuk tukʼe, jech xtok, jaʼ chalbe skʼoplal li kʼusi ta mukul chchʼie (Eks 12:20; Mt 13:33; Gal 5:9).

  • Leviatan.

    Jaʼ jkot chanul voʼ, yuʼun jmoj chichʼ albel skʼoplal xchiʼuk ukʼum. Li ta Job 3:8 xchiʼuk 41:1, kokodrilo chal o yan mukʼta chanul nab ti lek tsots yipe. Li ta Salmo 104:26, yikʼaluk van jaʼ jtosuk bayena. Li ta yan teksto xtoke ta lokʼolkʼop noʼox chal, yuʼun mu stakʼ naʼel kʼusi chonal (Is 27:1).

  • Levi; jlevietik.

    Jaʼ li yoxvoʼal xnichʼon Jakob xchiʼuk li yajnil ti jaʼ li Leae xchiʼuk jaʼ jech sbi li jchop nitilulal ti te lik talel ta Levie. Li oxvoʼ xnichʼon Levie jaʼ te lik talel li oxvokʼ jlevietike. Bakʼintik kʼalal «jlevietik» xie, jaʼ skʼoplal sjunul li snitilulal Levie, pe jutuk mu skotoluk velta muʼyuk te tsakal skʼoplal li yutsʼ yalal Aaron ti jaʼik paleetike. Li snitilulal Levie muʼyuk bu akʼbat jsepuk yosilik kʼalal laj yichʼ chʼakel ta suerte li Albil Balumile, pe akʼbatik 48 jteklumetik ti te laj yichʼ lokʼesel li ta yosil yantik nitilulale (Dt 10:8; 1Kr 6:1; Ebr 7:11).

  • li buchʼu chal kʼusitik chkʼot ta pasel ta jelavele.

    Li ta Vivliae jaʼ jech chichʼ albel li paleetik ti xchanojik majiae, li j-espiritistaetik ti chalik kʼusi chkʼot ta pasele, li jkʼelkʼanaletike xchiʼuk yantik (Le 19:31; Dt 18:11; Ech 16:16).

  • li buchʼu oy kʼusi ch-akʼbat yile.

    Jaʼ jun krixchano ti ch-akʼbat snaʼ yuʼun Dios li kʼusi oy ta yoʼontone, ti jambil sat sventa xaʼibe smelolal li kʼusitik mu xaʼibeik smelolal li yan krixchanoetike. Likem talel ta ebreo kʼop ti jaʼ skʼan xal ‹skʼelele›, te van smakojbe skʼoplal ta babakʼop o ti chil ta melele. Li buchʼu oy kʼusi ch-akʼbat yile chbat saʼatuk yuʼun yantik kʼalal tskʼanik tojobtasel ta skoj ti oy svokolike (1Sa 9:9).

  • li kʼusi chichʼ tojele.

    Jaʼ skʼan xal kʼalal tstoj spatan jun jteklum o jun ajvalil sventa xakʼ ta ilel ti chchʼun mantale, taje jaʼ sventa junuk yoʼontonik xchiʼuk yan jteklum o junuk ajvalil xchiʼuk ti xchabiate (2Re 3:4; 18:14-16; 2Kr 17:11). Jaʼ skʼan xal xtok kʼalal tstoj spatan li jun krixchanoe (Ne 5:4; Ro 13:7).

  • li kʼusi chʼul ti mukul skʼoplale.

    Jaʼ jtos li kʼusi tskʼan tspas li Diose, jaʼ to chichʼ akʼel ta naʼel mi kʼot yoraile xchiʼuk jaʼ noʼox chakʼbe snaʼ li buchʼu oy ta yoʼonton chakʼbe snaʼe (Mr 4:11; Kol 1:26).

  • li kʼusitik oy ta balumile.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta griego aion ti jaʼ jech chichʼ jelubtasel kʼalal chalbe skʼoplal li kʼusitik oye o kʼalal chalbe skʼoplal kʼusitik chkʼot ta pasel kʼuk sjalil, yorail o jabiletik. Kʼalal chalbe skʼoplal Vivlia «li kʼusitik oy ta balumil avi» xie, jaʼ li kʼusitik oy ta sjunul balumile xchiʼuk ti kʼu yelan xkuxlejal li krixchanoetike (2Ti 4:10). Ta skoj li trato la spas Dios ta sventa li Mantale, la slikes kʼusitik oy ta balumil ti skʼakʼalil j-israel o juda chalbeik junantike. Li Diose la stunes Jesukristo sventa slikes yan kʼusitik oy ta balumil, taje jaʼ koliyal ti laj yakʼ sba ta matanal li Jesuse. Li kʼusitik oy ta balumil taje jaʼ mas te tsakal skʼoplal li buchʼutik tʼujbil chbatik ta vinajel ti jaʼik yajtsʼaklomtak Kristoe. Li achʼ trato taje jaʼ svinajeb li kʼusitik achʼ chtal ti te xa onoʼox albil skʼoplal li ta trato sventa Mantale. Kʼalal skotol kʼusitik oy ta balumil xie, jaʼ chalbe skʼoplal li jeltos kʼusitik oy ta balumile o li kʼusitik oy onoʼox ta voʼne xchiʼuk li kʼusitik chtale (Mt 24:3; Mr 4:19; Ro 12:2; 1Ko 10:11).

  • li kʼusi tspojbeik yajkontraike.

    Jaʼ li kʼusi oy yuʼun jun krixchano o li kʼusi oy ta snae, chonbolometik o yan kʼusitik ti ep sbalil ti tspojbeik li yajkontraik kʼalal stsalojik xa oxe (Jos 7:21; 22:8; Ebr 7:4).

  • liʼ xa oy.

    Li junantik stsʼak loʼil li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ chalbe skʼoplal kʼalal jaʼo och ta Ajvalilal ta vinajel li Jesukristo kʼuchaʼal Mesiase, taje te smakoj kʼalal to ta slajebal kʼakʼal ta sventa skotol li kʼusitik oy ta balumile. Ti liʼ xa oy Kristo xie maʼuk skʼan xal ti talel batel noʼox ta anile, yuʼun smakoj kʼuk sjalil (Mt 24:3).

  • log.

    Li log chal ta Vivliae jaʼ li spʼisobil aseite ti mas kʼoxe. Li ta slivro judaetik ti Talmud sbie te chal ti jun logue jaʼ jvokʼ ta 12 ta vokʼ jun in. Jaʼ yuʼun, xuʼ xkaltik ti jaʼ 0.31 litro li jun logue (Le 14:10). Kʼelo Apendise B14.

  • M

  • maalat.

    Yaʼeluke, jaʼ jpʼel kʼop sventa musika ti te chvinaj ta stituloal li Salmo 53 xchiʼuk 88. Xuʼ van te tsakal skʼoplal ta jpʼel kʼop ta ebreo ti xi smelolale: «Chijkʼunib; chij-ipaj», ti chakʼ ta aʼiel ti oy at-oʼontone, yuʼun jech chakʼ ta aʼiel li chib kʼejoj ta Salmo 53 xchiʼuk 88.

  • Malkam.

    Yaʼeluke, jaʼ skʼoplal li Moleke, jaʼ sdios j-ammonetik ti mas chichʼik ta mukʼe (Sof 1:5). Kʼelo MOLEK.

  • mana.

    Jaʼ jtos veʼlil ti jaʼ mas la slajesik li j-israeletik kʼalal echʼik 40 jabil ta takixokol balumile. Jaʼ jun matanal laj yakʼ Jeova ta skʼelobil juʼelal  ti te lamal ta jujun sob ti pixil ta job osile, jaʼ xa noʼox muʼyuk chakʼ li ta jujun savadoe. Kʼalal laj yilik ta sba velta li j-israeletike, xi laj yalike: «¿Kʼusi leʼe?». Li ta ebreo kʼope xi ta alele: «¿Manu?» (Eks 16:13-15, 35). Li ta yan tekstoetike xi chale: «Sveʼelik ta vinajel» (Sl 78:24), li «pan chlik tal ta vinajele» (Sl 105:40) xchiʼuk li «span anjeletike» (Sl 78:25). Li Jesus eke ta lokʼolkʼop laj yalbe skʼoplal li manae (Jn 6:49, 50).

  • mantal.

    Kʼalal ta mayuskula chichʼ tsʼibaele, jaʼ skʼoplal li Smantal Moisese o li baʼyel voʼob livro ta Vivliae. Pe kʼalal ta minuskula chichʼ tsʼibaele, xuʼ jaʼ skʼoplal junuk mantal li ta Smantal Moisese o junuk beiltasel (Nu 15:16; Dt 4:8; Mt 7:12; Gal 3:24).

  • Masedonia.

    Jaʼ jun mukʼta lum ti te xkom ta snorteal Gresia ti lek ojtikinbil kʼalal jaʼo sventainoj li Alejandro Magnoe. Jaʼ toʼox jun lum ti sventainoj sba stuke, pe ta tsʼakale, laj yichʼ ventainel yuʼun Roma. Kʼalal ay ta sba velta ta Europa li jtakbol Pabloe, jaʼo ventainbil yuʼun Roma li Masedoniae. Oxib velta ay svulaʼan (Ech 16:9). Kʼelo Apendise B13.

  • maskil.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ti mu stakʼ naʼel kʼusi skʼan xal ti te chvinaj ta 13 stituloal salmoetike. Xuʼ van jaʼ skʼan xal ‹snopbel skʼoplal ta nichimal loʼil›. Li smelolal li jpʼel kʼop taje, oy buchʼutik tsnopik ti te tsakal skʼoplal ta yan kʼop ti xkoʼolajtik ti xi chichʼ jelubtasele: «Pʼij tspas yabtelik» (2Kr 30:22; Sl 32:tit).

  • matanal chichʼ akʼel ta xkʼuxul oʼontonal.

    Jaʼ li matanal chakʼbeik li buchʼutik chtun yuʼunik koltaele. Muʼyuk bu jamal chal li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope, pe jamal albatik ta Mantal li j-israeletik ti skʼan skoltaik li buchʼutik abol sbaike (Mt 6:2).

  • matanal sventa mulil.

    Jaʼ jun milbil matanal chichʼ akʼel kʼalal oy buchʼu tspas smul ti mu yolbajuk jech tspas ta skoj ti jaʼ jpasmulile. Ep ta tos li milbil matanal chonbolom chakʼike, chakʼik vakaxetik o chakʼik kʼalal ta paloma, mi jkʼulej, mi abol sba o jaʼ ti kʼusi x-ayan yuʼun sventa xichʼ chʼaybel li smule (Le 4:27, 29; Ebr 10:8).

  • matanal sventa skʼanel perton.

    Jaʼ li milbil matanal chakʼ li buchʼu tsta smul stuke. Jelel jutuk xchiʼuk li yantik matanal sventa mulile, yuʼun li matanal taje jaʼ sventa sta o sventa xichʼ sutesbel li sderecho ta skoj ti la spas smul kʼalal jaʼo tikʼil ta junuk trato li jun krixchanoe, ti chichʼ sutesbel mi sutesoj xa yoʼontone xchiʼuk jaʼ sventa mu xichʼ kastigo (Le 7:37; 19:22; Is 53:10).

  • matanal sventa stojel ta vokol.

    Jaʼ jun milbil matanal sventa jun oʼontonal ti chichʼ muyubtael-o Dios ta skoj li kʼusitik chakʼe xchiʼuk li tukʼil kʼanelal yuʼune. Ta stibeik sbekʼtal li chonbolom ti chakʼik ta matanale, tsveʼik pan xtok ti oy slevaduraile xchiʼuk li pan ti chʼabal slevaduraile. Ta jun noʼox skʼakʼalil ta slajesbeik li sbekʼtale (2Kr 29:31).

  • matanal sventa svulesobil ta jolil.

    Jaʼ juteb matanal chichʼ chʼakel ti chkʼot ta senyail skotol li matanal laj yichʼ akʼele. Ta ebreo kʼope chakʼ ta aʼiel ti jaʼ jun matanal sventa svules ta sjol Dios skotol li matanal laj yichʼ akʼele (Le 2:2; Nu 5:26).

  • matanal vino.

    Jaʼ jun matanal ti chichʼ malel ta skajleb matanal ti koʼol chichʼ akʼel xchiʼuk li yan matanaletike. Li Pabloe ta lokʼolkʼop laj yalbe skʼoplal sventa chakʼ ta aʼiel ti ta sjunul yoʼonton la stsʼik svokol ta stojolal li xchiʼiltak ta chʼunolajele (Nu 15:5, 7; Flp 2:17).

  • Media; jmediaetik.

    Jaʼ jun jteklum ti te lik talel ta snitilulal Madai ti jaʼ xnichʼon Jafete; te nakiik ta vitstik Iran, ta jelavele kʼot ta slumal jmediaetik. Li jmediaetike la spas ta jmoj sjolik xchiʼuk li jbabiloniaetike sventa stsalik li Asiriae. Li vaʼ orae, li Persiae jaʼ toʼox ventainbil yuʼun li Mediae, pe ta tsʼakale la stoy sba li Siroe, jaʼ yuʼun li Mediae la spas ta jmoj sjol xchiʼuk li Persiae, jaʼ jech kʼot ta mukʼta lum Medopersia ti jaʼ xa la stsal li mukʼta achʼ Babilonia ta sjabilal 539 kʼalal muʼyuk toʼox talem li Jesuse. Te oyik ta Jerusalen ek li jmediaetik li ta skʼakʼalil Pentekostes ta sjabilal 33 kʼalal talem xa ox li Jesuse (Da 5:28, 31; Ech 2:9). Kʼelo Apendise B9.

  • melel Dios.

    Li ta ebreo kʼope chichʼ jelubtasel ‹li Diose›. Jutuk mu skotoluk velta kʼalal chichʼ tunesel li «li» ta ebreo kʼope, jaʼ sventa xichʼ ojtikinel ti jaʼ noʼox stuk melel Dios li Jeovae, ti jelel xchiʼuk li jecheʼ diosetike. Kʼalal ‹melel Dios› xie, chakʼ ta aʼiel ti kʼusi lek smelolal ta ebreo kʼop ti butik laj yichʼ tunesele (Je 5:22, 24; 46:3; Dt 4:39).

  • mero bankilal pale.

    Jaʼ li bankilal pale chal ta Smantal Moises ti jaʼ yajkʼopojel li jteklume, ti jaʼ chkʼopoj ta stojolal Diose xchiʼuk ti jaʼ oy ta sba skʼelel li yan paleetike. «Bankilal pale» chichʼ albel xtok (2Kr 26:20; Esd 7:5). Jaʼ noʼox xuʼ x-och li ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto ti te xkom li ta yutil to axibalnae xchiʼuk li ta temploe. Jaʼo ch-och li ta Skʼakʼalil Stael Pertone, jkoj noʼox ta jabil jech chichʼ pasel. Kʼalal «mero bankilal pale» xie, jaʼ skʼoplal xtok li Jesukristoe (Le 16:2, 17; 21:10; Mt 26:3; Ebr 4:14).

  • Merodak.

    Jaʼ jun dios ti mas chichʼik ta mukʼ te ta Babiloniae. Kʼalal kʼot ta kapital yuʼunik Babilonia li ajvalil ta Babilonia xchiʼuk li j-akʼmantal Hammurabi, li Merodake (Marduk) jaʼ  xa mas tsots skʼoplal kʼot ta skotol li jecheʼ diosetik ta Babiloniae. Te kʼuk sjalil ta tsʼakale, «Belu» (Yajval) xa la sbiin li Merodake (Marduk), jaʼ yuʼun mas ojtikinbil kʼuchaʼal Bel (Jer 50:2).

  • Mesias.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ti jaʼ smelolal ‹tʼujbil›. Jaʼ koʼol smelolal xchiʼuk li jpʼel kʼop ta griego «Kristo» (Da 9:25; Jn 1:41).

  • Meʼ Ajvalil ta Vinajel.

    Jaʼ sbi jun meʼ dios ti jaʼ chichʼik ta mukʼ li j-israeletik ti valopatinvanik komel ta skʼakʼalil Jeremiase. Jlome tsnopik ti jaʼ onoʼox skʼoplal li meʼ dios ta Babilonia Istar (Astarte). Li yan sbi ti jech toʼox xojtikinik li jnaklejetik ta voʼneal Sumeriae jaʼ Inanna ti jaʼ skʼan xal ‹meʼ ajvalil ta vinajel›. Maʼuk noʼox ti tsakal skʼoplal xchiʼuk li vinajele, yuʼun la jaʼ jun meʼ dios ti chakʼ la alajuk antsetike. Li Astarte xtoke «meʼ yajval vinajel» chichʼ albel skʼoplal ta jun voʼneal tsʼib yuʼun j-ejiptoetik (Jer 44:19).

  • miktam.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ti te chvinaj ta vakib stituloal salmoetike (Sl 16, 56-60). Mu stakʼ naʼel kʼusi skʼan xal li jpʼel kʼop taje akʼo mi te van tsakal skʼoplal xchiʼuk li jpʼel kʼop «tsʼibabil» xie.

  • milbil matanal.

    Jaʼ jun matanal chichʼ akʼel ta stojolal Dios ti jaʼ svinajeb ti ta jtojtik ta vokole, ti chkakʼtik venta ti oy jmultike xchiʼuk sventa lekuk xkil jbatik yan velta xchiʼuk li Diose. Jaʼ Abel li buchʼu baʼyel laj yakʼ li milbil matanale. Li krixchanoetike yakʼojik ep ta tos milbil matanaletik, xuʼ van jaʼ chonbolometik ti chlokʼ ta yoʼonton stukik ti jech chakʼike. Pe kʼot ta jun mantal kʼalal ayan li trato sventa li Smantal Moisese. Pe mu xa persauk chichʼ akʼel milbil matanaletik kʼalal laj yakʼ xkuxlejal kʼuchaʼal tukʼil matanal li Jesuse. Akʼo mi jech, li yajtsʼaklomtak Kristoe jech-o chakʼik milbil matanal ta mantal ta stojolal Dios (Je 4:4; Ebr 13:15, 16; 1Jn 4:10).

  • milbil matanal sventa jun oʼontonal.

    Jaʼ milbil matanal chakʼbeik Jeova sventa skʼanbeik vokol yoʼ junuk yoʼonton xchiʼukike. Li buchʼu chakʼ matanal xchiʼuk yutsʼ yalale, li pale ti jaʼ la sbaine xchiʼuk li paleetik ti jaʼo te staoj sturno ch-abtejike tslajesik ek. Li xchʼailal xepuʼal chchikʼik ti lek xmuete jaʼ spukulal xkaltik li Jeovae xchiʼuk jaʼ chkʼot ta spukulal xtok li chʼichʼ ti jaʼ smelolal li kuxlejale. Xkoʼolaj ti jmoj chchiʼinik ta veʼel Jeova li paleetik xchiʼuk li buchʼu laj yakʼ li matanale, ti chakʼ iluk ti jun xa yoʼontonike (Le 7:29, 32; Dt 27:7).

  • Milkom.

    Jaʼ jun dios ti jaʼ chichʼik ta mukʼ li j-ammonetike, yaʼeluke, jaʼ skʼoplal li Moleke (1Re 11:5, 7). Kʼalal poʼot xa xlokʼ ta ajvalil li Salomone, la svaʼan tayal kʼopojebaletik sventa li jecheʼ dios Milkome. Kʼelo MOLEK.

  • mina.

    Mane sbi xtok li ta slivroal Esekiele. Tstunesik sventa spʼisik-o kʼusitik xchiʼuk jaʼ tspʼisik-o li stakʼinike. Li kʼusi staojik ta ilel li buchʼutik chchanbeik skʼoplal kʼusitik voʼne mukajtik ta lume (arqueólogos) jaʼ ti smakoj 50 siklo li jun minae, li jun sikloe jaʼ 11.4 gramo yalal, jaʼ yuʼun li jun mina chal ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope jaʼ 570 gramo yalal. Pe xuʼ van oy jun mina ti jaʼ noʼox tstunes ajvaliletike, jech kʼuchaʼal oy jun xukʼubil ti jaʼ noʼox tstunes li ajvaliletike. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope, li jun minae jaʼ sien drakma ti 340 gramo yalale. Li 60 minae jaʼ jun talento (Esd 2:69; Lu 19:13). Kʼelo Apendise B14.

  • mirra.

    Jaʼ jtos muil xuchʼ ti chichʼ lokʼesel ta epal tsʼiʼleletik ti oy xchʼixale o ta jtos bikʼtal teʼetik ti jaʼ sbi Commiphora. Li mirrae jaʼ skap li chʼul aseite ti chtun kʼalal oy buchʼu chichʼ tʼujele. Chichʼ tunesel sventa smuibtasobil kʼuʼil pokʼiletik o vayebaletik, jech xtok, tskapik ta aseite sventa masaje xchiʼuk tskapik ta kremaetik sventa xmuetuk-o sbekʼtalik. Jech xtok, li mirrae chjaxbeik ta sbekʼtal li anima ti chichʼ xa mukele (Eks 30:23; Pr 7:17; Jn 19:39).

  • mokankʼuʼil.

    Jaʼ jlik kʼuʼil tstunes li paleetik ti xkoʼolaj kʼuchaʼal mandile. Li mero bankilal palee tstunes jlik mokankʼuʼil ti stuk noʼox jeche, yuʼun li ta sbae te akʼbil li smak stiʼ oʼontonal ti nochʼanbil 12 ta pʼej kʼupil sba tonetike (Eks 28:4, 6). Kʼelo Apendise B5.

  • mol.

    Jaʼ skʼoplal li buchʼutik ep xa sjabilalike, pe li ta Vivliae jaʼtik onoʼox chalbe skʼoplal li buchʼutik oy yabtelik xchiʼuk ti oy kʼusi sbainojik ta junuk jteklum o ta junuk mukʼta lume. Jaʼ jech chichʼ albel xtok li kuxlejaletik ta vinajel ti te chvinaj skʼoplal ta slivroal Apokalipsise. Li jpʼel kʼop ta griego presbyteros xie «mol» xi chichʼ jelubtasel kʼalal jaʼ skʼoplal li buchʼu sbainoj skʼelel tsobobbaile (Eks 4:29; Pr 31:23; 1Ti 5:17; Ap 4:4).

  • Molek.

    Jaʼ sdios j-ammonetik; xuʼ van jaʼ skʼoplal li dios Malkam, Milkom xchiʼuk Moloke. Xuʼ van jaʼ noʼox jech chichʼ albel li dios taje, maʼuk ti yuʼun jech sbie. Li ta Smantal Moisese jpʼel chal ti skʼan milel li buchʼu chchikʼbe ta smoton Molek junuk xnichʼone (Le 20:2; Jer 32:35; Ech 7:43).

  • Molok.

    Kʼelo MOLEK.

  • mukinal.

    Kʼalal ta minuskula chichʼ tsʼibaele, jaʼ skʼoplal ti bu chichʼ mukel jun krixchanoe; kʼalal ta mayuskula chichʼ tsʼibaele, jaʼ skʼoplal li mukinal ta komone. Li ta ebreo kʼope jaʼ «Seol», li ta griego kʼope jaʼ «Ades». Li ta Vivliae jaʼ chalbe skʼoplal ta lokʼolkʼop ti kʼalal chʼabal xa chichʼ pasel jtosuk abtele xchiʼuk ti kʼalal chʼabal xa kʼusi ta jnopbetik skʼoplale (Je 47:30; Ekl 9:10; Ech 2:31).

  •  mukinal sventa svulesobil ta jolil.

    Jaʼ ti bu tsmukbeik sbekʼtal li animaetike. Li «mukinal sventa svulesobil ta jolil» xie, li ta ebreo kʼope jaʼ mnemeion ti jaʼ te lik talel ta jpʼel kʼop ti ‹vulesel ta jolil› skʼan xale. Taje chakʼ ta aʼiel ti chichʼ vulesel ta jolil li buchʼu chameme (Jn 5:28, 29, tsʼib ta yok vun).

  • mukʼta kʼanal.

    Koʼol smelolal xchiʼuk li «kʼanal chvinaj ta sob» xie, jaʼ li kʼanal chvinaj ta stukʼil slokʼeb kʼakʼal kʼalal muʼyuk toʼox lokʼem talel li kʼakʼale, jaʼ svinajeb ti tsakub xa tal osile (Ap 22:16; 2Pe 1:19).

  • mukʼta tsatsal vokolil.

    Li ta griego kʼop «tsatsal vokolil» xie jaʼ smelolal tsatsal at-oʼonton o vokolil ta skoj li kʼusitik tsotsik chkʼot ta pasele. Li Jesuse laj yalbe skʼoplal jun «mukʼta tsatsal vokolil» ti chkʼot ta stojolal Jerusalen ti muʼyuk jech kʼotem-o ta pasele. Pe jaʼ mas chalbe skʼoplal li mukʼta tsatsal vokolil chtal ta jelavel ta stojolal li krixchanoetik kʼalal ‹chtal xchiʼuk sjuʼel li Jesuse› (Mt 24:21, 29-31). Ta sventa li tsatsal vokolil taje, li Pabloe laj yal ti sta-o jech tspas Dios ta stojolal «li buchʼutik mu xojtikinik Diose xchiʼuk li buchʼutik mu xchʼunik li lekil aʼyejetik ti chalbe skʼoplal li Kajvaltik Jesuse». Li kapitulo 19 ta Apokalipsise chakʼ ta ilel ti jaʼ Jesus li buchʼu tsbeiltas li soltaroetik ta vinajel sventa stsak ta kʼop «li jtiʼvanej chonbolom xchiʼuk li ajvaliletik ta balumil ti te tsobol xchiʼuk [yajsoltarotakike]» (2Te 1:6-8; Ap 19:11-21). Mi echʼ li tsatsal vokolil taje, oy kuxul chkom «epal krixchanoetik» (Ap 7:9, 14). Kʼelo ARMAJEDON.

  • mulivajel.

    Li jpʼel kʼop ta griego porneia xie jaʼ skʼoplal li jeltos chopol chiʼinejbail ta vayele. Te tsakal skʼoplal li sloʼlael nup chiʼilile, li jchonbail antsetik o viniketike, li buchʼu chchiʼin sbaik ta vayel ti muʼyuk nupunemike, ti xchiʼil noʼox sbaik ta vinikal o ta antsil chchiʼin sbaik ta vayele xchiʼuk li slutsʼel chonbolometike. Ta lokʼolkʼop chichʼ tunesel kʼalal chalbe skʼoplal jun jchonbail ants li ta Apokalipsis ti «Mukʼta Babilonia» sbie, ti te chalbe skʼoplal ti jmoj sjol xchiʼuk ajvaliletik liʼ ta balumil sventa sta sjuʼel xchiʼuk skʼulejale (Ap 14:8; 17:2; 18:3; Mt 5:32; Ech 15:29; Gal 5:19) Kʼelo JCHONBAIL ANTS.

  • mut-laben.

    Jaʼ jpʼel kʼop ti te chvinaj ta stituloal Salmo 9. Li smelolal ojtikinbile jaʼ liʼe: «Skʼoplal slajel nichʼonil». Jlome tsnopik ti jaʼ jech sbi jun kʼejoje o jaʼ ti kʼu yelan chlik jun kʼejoj ti lek ojtikinbil ti jaʼo chalik kʼalal tskʼejintaik li Salmo 9.

  • N

  • nab ti oy skʼakʼale.

    Jaʼ noʼox jun senyail li «nab ti oy skʼakʼal xchiʼuk ti chtil ta asufree», jech xtok, jaʼ li «xchibal velta lajelale». Li jpasmuliletik ti mu sutes yoʼontonike te chichʼik jipel ochel, jech xtok, te chichʼ jipel ochel li Diabloe, li lajelale xchiʼuk li Mukinale (Ades). Ti jech te chichʼ jipel ochel li Diablo ti mu xvinaj ta kʼelele, li lajelale xchiʼuk li Ades ti mu xkʼakʼik ta kʼokʼe, jaʼ te chvinaj ti jaʼ noʼox jun senyail li nab ti oy skʼakʼale, maʼuk sventa ichʼob kastigo sbatel osil, jaʼ noʼox smelolal lajelal sbatel osil (Ap 19:20; 20:14, 15; 21:8).

  • nardo.

    Jaʼ jtos muil aseite ti toyol stojol xchiʼuk ti tsojtsojtik skolorale, te chichʼ lokʼesel ta nardo teʼ (Nardostachys jatamansi). Ta skoj ti toyol stojole, ep ta velta chichʼ kapel ta aseite ti mas yalel stojole, bakʼintike maʼuk xa batsʼi melel nardo. Pe li Mateo xchiʼuk Juane laj yalbeik skʼoplal ti la xjaxbeik «batsʼi nardo» li Jesuse (Mr 14:3; Jn 12:3).

  • nefex.

    Li jpʼel kʼop nefex ta ebreo xchiʼuk li psykje ta griego kʼope jutuk mu skotoluk velta kuxlejal xi laj yichʼ jelubtasel li ta Vivlia liʼe. Kʼalal ta jchajtik ta kʼelel kʼu yelan laj yichʼ tunesel ta Vivlia li jpʼel kʼop taje, jamal lek xvinaj ti jaʼ skʼoplal 1) krixchano, 2) chonbolometik o 3) xkuxlejal jun krixchano o jkot chonbolom (Je 1:20; 2:7; Nu 31:28; 1Pe 3:20, tsʼib ta yok vun). Kʼalal laj yichʼ jelubtasel li Vivlia liʼe, laj yichʼ tsakel ta venta kʼusi skʼan xal ta orijinal ti bu vinaj ta jujukoj li jpʼel kʼop taje, laj yichʼ alel «kuxlejal», «kʼusi kuxul», «krixchano», «sjunul oʼontonal» o jaʼ noʼox skʼoplal jun krixchano (jun skʼelobil, «voʼon»). Ta junantik tekstoetik kʼalal nefex xchiʼuk psykje xie, laj yichʼ jelubtasel «sjunul oʼontonal», taje chakʼ ta aʼiel ti oy kʼusi chichʼ pasel ta sjunul oʼontonale o ta sjunul kuxlejale (Dt 6:5; Mt 22:37). Ta junantik tekstoetik xtoke, li ta orijinale jaʼ van chakʼ ta aʼiel li kʼusi oy ta yoʼonton o li kʼusi tskʼan tslajes li kʼusi kuxule. Xuʼ van jaʼ chalbe skʼoplal xtok li jun krixchano ti chamem xae o li chonbolom ti chameme (Nu 6:6; Pr 23:2; Is 56:11; Aj 2:13).

  • nefilim.

    Jaʼ xnichʼnab li anjeletik ti laj yichʼ sbekʼtalik kʼalal laj yikʼik li tsebetik kʼalal skʼan toʼox xtal li Nojelal ta voʼe. Li xnichʼnabike toj echʼ noʼox saʼik kʼop (Je 6:4).

  • neilot.

    Li jpʼel kʼop taje mu stakʼ lek naʼel kʼusi skʼan xal xchiʼuk te chvinaj li ta stituloal Salmo 5. Oy jlome tsnopik ti jaʼ jtos stijobil son ti chichʼ jupanele, likem talel ta jpʼel ebreo kʼop ti koʼoltik skʼoplal xchiʼuk li jalil (ama). Pe xuʼ van jaʼ skʼoplal jun son xtok.

  • nisan.

    Jaʼ li yachʼ bi abib ti jaʼ sbi li baʼyel u yuʼun xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jaʼ svukubal u li ta skalendarioal yabtelike, jaʼo jel kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te van chlik ta oʼloltik batel marso xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel avril (Ne 2:1). Kʼelo Apendise B15.

  •  O

  • okʼes.

    Jaʼ jtos stijobil son ti pasbil ta takʼin xchiʼuk ti chtun sventa oy kʼusi chichʼ akʼel ta aʼiel kʼalal tsjupanike. Jech kʼuchaʼal chal Numeros 10:2, li Jeovae laj yal mantal ti akʼo xichʼ pasel chib okʼes ta plata ti chtun sventa xichʼ akʼel ta aʼiel ti skʼan stsob sba li jteklume, sventa stotsik batel li skarpanaike o jaʼ sventa chalik ti chlik paskʼope. Li okʼesetik taje lek tukʼ pasbilik yaʼeluk, muʼyuk xotajtik kʼuchaʼal li «kachuetik» ti pasbil ta xulub chonbolometike. Jech xtok, ti bu oy li stijobiltak son ta temploe te laj yichʼ akʼel yan okʼesetik ti muʼyuk chichʼ alel kʼu yelan pasbile. Oy bakʼintik xtoke, ta lokʼolkʼop chichʼ jupanel okʼes kʼalal chichʼ akʼel ta aʼiel ti chchapanvan li Jeovae o kʼalal chal ti oy kʼusi tsots skʼoplal chkʼot ta pasele (2Kr 29:26; Esd 3:10; 1Ko 15:52; Ap 8:7–11:15).

  • omer.

    Jaʼ spʼisobil li kʼusitik takin ti te van 2.2 litroe o jaʼ jvokʼ li ta lajunvokʼ ta jun efae (Eks 16:16, 18). Kʼelo Apendise B14.

  • onise.

    Jaʼ jpʼej ton ti jutuk sbalile, xkoʼolaj ta jtos agata ton ti bu mas tsotse o xkoʼolaj ta jtos ton ti kalsedonia sbi ti tsʼaramtik skolorale. Li onise tone oy jaykʼol skoloraltak, sak, ikʼ, kafe, tsoj, chakxikʼ o yox. Chichʼ toʼox tunesel ta skʼuʼ spokʼ mero bankilal pale, jaʼ li ta skʼuʼ spokʼtak ti stuk noʼox jeche (Eks 28:9, 12; 1Kr 29:2; Job 28:16).

  • Oreb; vits Oreb.

    Jaʼ vitstikaltik ti te oy ta sjoyobal li vits Sinaie. Jaʼ jech chichʼ albel xtok li vits Sinaie (Eks 3:1; Dt 5:2). Kʼelo Apendise B3.

  • orno.

    Jaʼ jun orno ti te chchikʼik o chunijesik tonetik xchiʼuk takʼinetike; jech xtok, te chchikʼik li kʼusitik tspatik ta achʼele, li kʼusitik tspasik ta cerámica xchiʼuk te tspasik tan. Ta voʼnee, ta ladriyo xchiʼuk ta tonetik tspasik li ornoe (Je 15:17; Da 3:17; Ap 9:2).

  • oy.

    Jaʼ jtos kʼusi ti lek tukʼ vaʼajtik sventa xikobin jotuk li jpʼej nae; ti kʼu yelan xvinaje xkoʼolaj kʼuchaʼal junuk poste. Oy jlom oyetike chichʼ vaʼanel sventa xichʼ vulesel ta jolil ti oy kʼusi tsots skʼoplal kʼot ta pasele. Li Salomone la spasbe yoyaltak templo kʼalal la svaʼane xchiʼuk li yan naetik ti jaʼ sventa ajvaliletike. Li jteklumetik ti chichʼik ta mukʼ yan diosetike la svaʼanik chʼul oyetik ti jaʼ sventa srelijionik ti maʼuk melele, li j-israeletike jech la spasik bakʼintik ek (Jue 16:29; 1Re 7:21; 14:23). Kʼelo XLECHLECHUL SJOL.

  • P

  • pale.

    Jaʼ jun vinik ti vaʼanbil sventa xtun ta yajkʼopojel Dios ta stojolal li steklumale. Jech xtok, jaʼ oy ta sba xchanubtasel ta sventa li Diose xchiʼuk ta sventa li smantaltake. Li paleetik xtoke jaʼ jkʼopojel yuʼun jteklum sventa xuʼ xnopajik ta stojolal Dios, sventa xakʼik milbil matanaletik xchiʼuk jaʼ xvokoletik ta stojolal Dios ta sventa li jteklume. Kʼalal muʼyuk toʼox li Smantal Moisese, tun ta pale ta yutsʼ yalal li jun vinike. Kʼalal oy xa ox li Smantal Moisese, jaʼ komik ta pale li viniketik ta yutsʼ yalal Aaron ti jaʼ snitilulal Levie. Li yan viniketik ta snitilulal Levie jaʼ kʼotik ta jkoltavanejetik. Kʼalal lik li achʼ tratoe, li Israel yuʼun Diose kʼotik ta jtsop krixchanoetik ti chtunik ta paleal ti jaʼ Mero Bankilal Pale yuʼunik li Jesukristoe (Eks 28:41; Ebr 9:24; Ap 5:10).

  • pan ti akʼbil ta stojolal Diose.

    Kʼelo PAN TI CHICHʼ AKʼEL KʼUCHAʼAL MATANALE.

  • pan ti chichʼ akʼel kʼuchaʼal matanale.

    Jaʼ 12 pan ti chʼakbil ta chaʼtsop ti vakib pan akʼbil ta jujutsope, li pane te akʼbil li ta mexa ti te oy li ta Chʼul Kuarto ta axibalna xchiʼuk li ta Chʼul Kuarto ta temploe. ‹Latsbil pan› xchiʼuk «pan ti akʼbil ta stojolal Dios» chichʼ biiltasel xtoke. Li matanal pan sventa Dios taje chichʼ jelel jujun savado ta yan pan ti jaʼ to laj yichʼ pasele. Jutuk mu skotoluk velta jaʼ noʼox xuʼ sveʼik paleetik li pan chichʼ lokʼesele (2Kr 2:4; Mt 12:4; Eks 25:30; Le 24:5-9; Ebr 9:2). Kʼelo Apendise B5.

  • papiro.

    Jaʼ jtos tsʼiʼlel ti ta tsʼantsʼan voʼ xchʼi ti xkoʼolaj kʼuchaʼal aje, jaʼ chichʼ pasel-o moch, xchʼamobil kʼusitik xchiʼuk varkoetik. Jech xtok, la stunesik sventa spasik-o ti bu xuʼ stsʼibajik ti xkoʼolaj kʼuchaʼal vune xchiʼuk laj yichʼ tunesel ta epal balbalvunetik (Eks 2:3).

  • paraiso.

    Jaʼ jun alakʼ sba nichimaltik ti xkoʼolaj kʼuchaʼal jun parke ti oy xnichimale. Li baʼyel paraisoe jaʼ li Eden ti jaʼ la spas Jeova ta sventa li baʼyel nupultsʼakale. Kʼalal la xchiʼin ta loʼil jun jpaschoplejal li Jesus ti te oy ta xokon kʼalal te jokʼol ta jtel teʼ sventa vokolile, laj yalbe skʼoplal ti tspas ta paraiso li balumile. Li ta 2 Korintios 12:4 jamal xvinaj ti jaʼ skʼoplal li paraiso ta mas jelavele xchiʼuk li ta Apokalipsis 2:7 jaʼ chalbe skʼoplal li sparaiso Diose (Kan 4:13; Lu 23:43).

  • Persia; jpersiaetik.

    Jaʼ jun lum xchiʼuk jaʼ jun jteklum ti koʼol chichʼ albel skʼoplalik xchiʼuk li jmediaetike xchiʼuk ti xchiʼil sbaik yaʼeluke. Ta slikebaltike, li jpersiaetike jaʼ toʼox oy ta skʼobik li suroesteal ta stenlejaltik Irane. Kʼalal jaʼo ochem ta ajvalil ta Persia li Siro el Grande (oy jlom j-al-loʼiletik ta voʼnee chalik ti jaʼ la jpersia vinik li stote xchiʼuk ti jaʼ la jmedia ants li smeʼe), li jpersiaetike la stsalik li jmediaetike, akʼo mi jech, chib-o lum komik. Li Siroe la stsal li yosilal Babilonia ta sjabilal 539 kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse xchiʼuk laj yakʼ sutuk batel ta slumal li judaetik ti te toʼox chukbilik batele.  Li yosilal Persiae kʼotem to kʼalal ta ukʼum Indo ta slokʼeb kʼakʼal xchiʼuk kʼalal to ta nab Egeo ta smaleb kʼakʼal. Li judaetike jaʼ toʼox pasatik ta mantal yuʼun li ajvalil ta Persia jaʼ to ti lajik ta tsalel yuʼun Alejandro Magno li jpersiaetik ta sjabilal 331 kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse. Li Daniele akʼbat xa onoʼox yil kʼusi chkʼot ta stojolal li Persiae, jech xtok, te chichʼ alel ta slivroal Esdras, Neemias xchiʼuk Ester ti kʼusi chkʼot ta stojolale (Esd 1:1; Da 5:28). Kʼelo Apendise B9.

  • pim.

    Ti kʼu yalale jaʼ jech yepal tskʼan stojolik li jfilisteaetik kʼalal chjuxbeik ye jeltos abtejebaletik ta takʼine. Ep tonetik ti tstunesik sventa tspʼisik-o kʼusitik ti te mukajtik la staik ta Israele te tsʼibabil li voʼneal tsʼibetik ta ebreo kʼop ti «pim» xie, ti kʼu yalale jaʼ 7.8 gramo ti smakoj van chib ta oxvokʼ li jun sikloe (1Sa 13:20, 21).

  • pojelal.

    Jaʼ stojol sventa chichʼ koltael li buchʼu ochem ta chukele, sventa mu xichʼ kastigo, sventa xichʼ koltael li buchʼu oy svokole, li buchʼu oy smule o li buchʼu oy kʼusi sbainoje. Mu skotoluk velta ta takʼin chichʼ tojel li pojelale (Is 43:3). Ep ta tos butik chtun li pojelale. Jaʼ yuʼun Jeova chkʼot skotol li sba skerem j-israeletike o li sba stot xchonbolomike, jech oxal mi muʼyuk xa chichʼ akʼel ta stojolal Jeovae, skʼan xichʼ pojel o xichʼ manel (Nu 3:45, 46; 18:15, 16). Mi milvan jkotuk pukujil tot vakax ta skoj ti muʼyuk chabibil yuʼun yajvale, li yajvale skʼan xakʼ spojobil sventa mu xichʼ milel jech kʼuchaʼal chal li Mantale (Eks 21:29, 30). Akʼo mi jech, muʼyuk bu chichʼ tsakbel stojol li buchʼu yolbaj chmilvane (Nu 35:31). Pe li kʼusi mas tsots skʼoplale jaʼ li pojelal chal Vivlia ti jaʼ laj yakʼ Kristo kʼalal laj yichʼ milel sventa spoj ta mulil xchiʼuk ta lajelal li jchʼunej mantal krixchanoetike (Sl 49:7,8; Mt 20:28; Ef 1:7).

  • pom.

    Jaʼ kapbil jeltos muil xuchʼ xchiʼuk balsamo ti kʼunkʼun chkʼakʼ batel ti xmuet tajeke. Ta sventa li axibalna xchiʼuk li temploe laj yichʼ pasel jtos pom ti chantos skape. Chichʼ chikʼel ta sob xchiʼuk ta ikʼ osil li ta skajleb xchikʼobil pom ti te oy ti bu Chʼule; li ta Skʼakʼalil Stael Pertone te chichʼ chikʼel li ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuartoe. Li pome xkoʼolaj kʼalal lek chchʼambat s-orasionik li tukʼil yajtuneltak Diose. Li yajtsʼaklomtak Kristoe mu persauk xchikʼik pom (Eks 30:34, 35; Le 16:13; Ap 5:8).

  • porneia.

    Kʼelo MULIVAJEL.

  • poʼot xa xlaj skotol li kʼusitik oy ta balumile.

    Jaʼ ti kʼu sjalil ch-echʼ ti te chkʼot ta tsutsel li kʼusitik oy ta balumile o ti kʼu yelan oy li kʼusitik ventainbil yuʼun Satanase. Jmoj chlik yorail kʼalal mi liʼ xa ox oy li Kristoe. Li anjeletik ti jaʼ chbeiltasatik yuʼun li Jesuse «chtal xchʼakik li buchʼutik toj chopolik ti te kapal ta stojolal li buchʼutik tukʼike» xchiʼuk chakʼbeik slajeb (Mt 13:40-42, 49). Li yajtsʼaklomtak Jesuse oy tajek ta yoʼontonik tskʼan tsnaʼik bakʼin chkʼot yorail ti ta «xa xlaj» xie (Mt 24:3). Kʼalal muʼyuk toʼox chmuy batel ta vinajel li Jesuse, laj yalbe ta jamal yajtsʼaklomtak ti te chchiʼin-o jaʼ to mi kʼot li yorail taje (Mt 28:20).

  • prental.

    Jaʼ li kʼusi chakʼbe komel yajval yil li buchʼu oy kʼusi tskʼan ta chʼom ti jaʼ sprevail ti tstoj li yile. Li jlome xkʼexol chalbeik. Li Smantal Moisese chal ti skʼan xichʼ sutesel li kʼusi laj yichʼ akʼel ta prental sventa xichʼ chabiel li buchʼutik povreike xchiʼuk li buchʼutik mu xpak yuʼun skʼoplalik li ta jteklume (Eks 22:26; Ese 18:7).

  • psykje.

    Kʼelo NEFEX.

  • pukujetik.

    Jaʼ chopol kuxlejaletik ti mu xvinajik ta kʼelel ti mas oy yipik kʼuchaʼal li krixchanoetike. Li ta Jenesis 6:2 chichʼ alel ti jaʼik «xnichʼnabtak melel Diose», li ta Judas 6 «anjeletik» chichʼ alel. Jaʼ yuʼun, mu chopoluk laj yichʼik pasel, moʼoj, jaʼik anjeletik ti la skontrainik Dios kʼalal muʼyuk la xchʼunbeik smantal li ta skʼakʼalil Noe sventa xakʼ sbaik ta stojolal Satanas yoʼ skontrainik li Jeovae (Dt 32:17; Lu 8:30; Ech 16:16; Snt 2:19).

  • Purim.

    Jaʼ li kʼin ti chichʼ pasel jujun jabil ta 14 o 15 ta yuilal adare. Jaʼ tsvules-o ta sjol judaetik ti laj yichʼik pojel sventa mu xichʼik milel li ta skʼakʼalil meʼ ajvalil Estere. Li jpʼel kʼop purim ti maʼuk ta ebreoe jaʼ skʼan xal ‹suerte›. Li Kʼin Purim o li Kʼin sventa Suertee jaʼ jech laj yakʼbeik sbi ta skoj ti laj yakʼ Suerte (Pur) li Aman sventa skʼel kʼusi kʼakʼalil xuʼ xakʼbe slajeb li judaetike (Est 3:7; 9:26).

  • pʼijil loʼil (proverbio).

    Jaʼ li kʼusi pʼij chichʼ alel o junuk bikʼit loʼil ti oy kʼusi chakʼ jchantike o ti ta jpʼelchaʼpʼel noʼox chalbe smelolal li kʼusi melele. Li pʼijil loʼil chal Vivliae jaʼ jpʼelchaʼpʼel loʼil ti vokol ta aʼibel smelolale o jun tajimol loʼil. Li pʼijil loʼile kʼupil sba ta alel ti oy kʼusi melel chakʼ ta chanele, jutuk mu skotoluk velta jaʼ noʼox jun skoʼoltasobil. Oy bateltik ti jaʼ xa jech tstunesik sventa slabanik o spʼajik junantik krixchanoetike (Ekl 12:9; 2Pe 2:22).

  • R

  • Raab.

    Jaʼ jpʼel kʼop ti ta lokʼolkʼop chichʼ tunesel li ta slivroal Job, Salmos xchiʼuk Isaiase (maʼuk me skʼoplal li Raab ti chalbe skʼoplal ta livroal Josuee). Li ta slivroal Jobe chakʼ ta ilel ti jaʼ jkot mukʼta chanul nab li Raabe; li ta yan livroetike chal ti jaʼ skʼoplal Ejipto li mukʼta chanul nabe (Job 9:13; Sl 87:4; Is 30:7; 51:9, 10).

  • S

  • sak.

    Kʼalal jech chal ta Vivliae, maʼuk noʼox skʼan xal ti sakuk jpat jxokontike, moʼoj, te tsakal  skʼoplal xtok ti sakuk o ti xchaʼlekub jkʼoplaltike, ti chʼabaluk spaltail xchiʼuk xchopolile, ti muʼyuk kʼusi kapbil-oe o ti muʼyuk yikʼobal jtalelaltik xchiʼuk ti kʼu yelan chkichʼtik ta mukʼ Diose. Taje jaʼ skʼoplal ti sakukutik jech kʼuchaʼal chal Smantal Moisese (Le 10:10; Sl 51:7; Mt 8:2; 1Ko 6:11).

  • sakil pom.

    Taki xuchʼ ti te chichʼ lokʼesel ta teʼetik xchiʼuk ta tsʼiʼleletik ti Boswellia sbie. Xmuet kʼalal chichʼ chikʼele. Jaʼ skap li chʼul pom chichʼ chikʼel ta axibalna xchiʼuk ta temploe. Koʼol chichʼ akʼel xchiʼuk li matanal tsʼunobile xchiʼuk te chichʼ akʼel li ta jaychol pan ti chichʼ akʼel kʼuchaʼal matanal ti bu Chʼule (Eks 30:34-36; Le 2:1; 24:7; Mt 2:11).

  • salmo.

    Jaʼ jun kʼejoj sventa smuyubtael Dios. Li salmoetike chichʼ kʼejintael ta sonetik xchiʼuk jaʼ tskʼejintaik li buchʼutik chichʼik ta mukʼ Diose. Jech xtok, jaʼ chichʼik-o ta mukʼ Jeova Dios ta yeloval krixchanoetik li ta stemplo ta Jerusalene (Lu 20:42; Ech 13:33; Snt 5:13).

  • Samaria.

    Jaʼ skapital slumalik li lajuneb snitilulal Israel ta ajvalilal ta norte ti jalij chib sien jabile, jaʼ jech sbi xtok sjunlej li lume. Li Samariae laj yichʼ vaʼanel ta pʼej vits ti Samaria sbi xtoke. Li ta skʼakʼalil Jesuse, Samaria sbi xtok li jteklum ti te oy ta snorteal Galilea xchiʼuk ta sural Judeae. Muʼyuk bu la xchol mantal Jesus kʼalal te jelav batele, pe bakʼintike loʼilaj xchiʼuk li jnaklejetik tee. Li Pedroe la stunes li xchibal yave sventa Ajvalilal kʼalal laj yichʼik chʼul espiritu li jsamariaetike (1Re 16:24; Jn 4:7; Ech 8:14). Kʼelo Apendise B10.

  • Sanedrin.

    Jaʼ li mukʼta nail chapanobbail yuʼun judaetik ti te oy ta Jerusalene. Li ta skʼakʼalil Jesuse, ti kʼu yepal chtunik li ta mukʼta chapanobbail taje jaʼ 71 ta voʼ, ti te tsakal skʼoplal li mero bankilal pale xchiʼuk li pasaro mero bankilal paleetike, li yutsʼ yalal mero bankilal paleetike, li moletike, li joliletik ta nitilulale xchiʼuk li joliletik ta utsʼ alalile, jech xtok, te oyik li jchanubtasvanejetik ta mantale (Mr 15:1; Ech 5:34; 23:1, 6).

  • santo; yichʼel ta mukʼ santo.

    Li jun santoe jaʼ jun lokʼol, slokʼol li kʼusi oy ta melele o li kʼusi vulesbil noʼox ta jolil ti chichʼik ta mukʼ li krixchanoetike. Li yichʼel ta mukʼ santo xie jaʼ skʼan xal kʼalal oy buchʼu skʼanoj jun santoe (Sl 115:4; Ech 17:16; 1Ko 10:14).

  • Satanas.

    Jaʼ jpʼel ebreo kʼop ti jaʼ smelolal ‹jkontrainvanej›. Kʼalal tstunes «li» o «ti» li ta voʼne tsʼibetike, jaʼ chalbe skʼoplal li Diablo Satanas ti jaʼ li baʼyel yajkontra Diose (Job 1:6; Mt 4:10; Ap 12:9).

  • savado.

    Kʼalal savado xie, jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ti jaʼ skʼan xal ‹chkux; chikta kʼusi tspas›. Jaʼ li ta svukubal kʼakʼal ta xemana yuʼun li judaetik ti jaʼo chlik kʼalal chʼayem xa ox batel kʼakʼal ta viernese xchiʼuk jaʼ to chlaj kʼalal chʼayem xa ox batel kʼakʼal ta savadoe. Li junantik skʼakʼalil skʼinik ta jujun jabile, li ta jujukoj kʼalal tstsʼaki vukub jabile xchiʼuk li ta jujukoj kʼalal tstsʼaki sinkuenta jabile savado sbi yuʼunik xtok. Li ta skʼakʼalil savadoe mu stakʼ spasik mi jtosuk abtelal, jaʼ noʼox xuʼ x-abtejik li buchʼutik chtunik ta paleal ti bu chʼule. Li ta jabiletik ti savado sbi yuʼunike muʼyuk kʼusi stakʼ stsʼunik li ta yosilike xchiʼuk mu stakʼ sujik sventa stoj yilik li xchiʼilik ta ebreoale. Li ta Smantal Moisese oy noʼox smelolal ti kʼu yelan tstsakik ta mukʼ li savadoe, pe li jnitvanejetik ta relijione kʼunkʼun laj yakʼbeik batel stsʼak, jaʼ yuʼun li ta skʼakʼalil Jesuse ep krixchanoetik ti vokol xa ta pasel chaʼiike (Eks 20:8; Le 25:4; Lu 13:14-16; Kol 2:16).

  • sba nichʼonil.

    Taje jaʼ skʼoplal li sba xnichʼon jun vinike. Li ta voʼnee, lek ichʼbil ta mukʼ ta yutsʼ yalal li sba nichʼonile xchiʼuk jaʼ chkʼot ta jolil mi cham li stote. Jaʼ skʼoplal xtok ‹li sba yol ti stot chvokʼ yuʼun li chonbolometike› (Eks 11:5; 13:12; Je 25:33; Kol 1:15).

  • sba sat tsʼunobil.

    Jaʼ sba sat li kʼusitik chichʼ tsʼunele; jaʼ li kʼusi baʼyel chakʼe o kʼusiuk noʼox sba sat. Li j-israeletike albatik yuʼun Jeova ti akʼo yakʼbeik li sba sat kʼusitik oy yuʼunike, mi krixchano, mi chonbolom o mi jaʼ li kʼusitik tstsʼunike. Li j-israeletike jaʼo chakʼbeik Dios li ta Skʼinal Pan ti Muʼyuk Slevaduraile xchiʼuk li ta Pentekostese. Kʼalal «sba sat» xie, chichʼ tunesel ta lokʼolkʼop xtok ti jaʼ skʼoplal li Kristoe xchiʼuk li yajtsʼaklomtak ti tʼujbilike (1Ko 15:23; Nu 15:21; Pr 3:9; Ap 14:4).

  • sea.

    Jaʼ spʼisobil li kʼusitik takine. Koʼol yepal xchiʼuk li kʼusitik chichʼ pʼisel ta litro ta jun batoe, jaʼ 7.33 litro (2Re 7:1). Kʼelo Apendise B14.

  • sebat.

    Jaʼ jech la sbiin li yuilal 11 li ta xchʼul kalendario judaetike, pe jaʼ svoʼobal u li ta skalendarioal yabtelike, jech lik sbiin kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik batel enero xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel fevrero (Sak 1:7). Kʼelo Apendise B15.

  • sela.

    Jaʼ jpʼel kʼop ti chichʼ tunesel sventa sone o ti chichʼ alilanele. Te chvinaj ta slivroal Salmos xchiʼuk Abakuk. Xuʼ van jaʼ skʼoplal ti chpajik jlikel ta kʼejimole o li ta stijel sone o jaʼ van skʼoplal xchaʼtosal, taje jaʼ sventa tsʼijil snopbeik skʼoplal o sventa jamaluk xakʼik ta aʼiel li kʼusi naka to la skʼejintaike. Li ta Septuaginta ta griego kʼope chichʼ jelubtasel kʼuchaʼal diapsalma, ti jaʼ skʼan xal ‹jvokʼ sone› (Sl 3:4; Aba 3:3).

  • seminit.

    Jaʼ jpʼel kʼop sventa son ti jaʼ skʼan xal ‹la octava› ti jaʼ van skʼoplal li son ti yij chbakʼ kʼalal chichʼ tijele o ti yij snukʼilal chichʼ kʼejintaele. Ta sventa li stijobil sonetike, jaʼ van  skʼoplal ti yij chbakʼ kʼalal chichʼ tijele. Ta sventa li sonetike, jaʼ van skʼoplal ti yij chbakʼ kʼalal chichʼ tijele xchiʼuk ti yij snukʼilal kʼalal chichʼ kʼejintael batele (1Kr 15:21; Sl 6:tit; 12:tit).

  • senyail.

    Jaʼ skʼoplal li kʼusi chichʼ pasel o li kʼusi mu staleluk jech chvinaj ti oy kʼusi chakʼ ta ilel avi o li kʼusi chkʼot ta pasel ta jelavele (Je 9:12, 13; 2Re 20:9; Mt 24:3; Ap 1:1).

  • Seol.

    Taje jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo, li ta griego kʼope jaʼ «Ades». Kʼalal chichʼ tsʼibael ta mayuskula li «Mukinal» xie, jaʼ skʼoplal li mukinal ta komone, maʼuk ti bu chichʼ mukel li jun krixchanoe (Sl 16:10; Ekl 9:10; Ech 2:31, tsʼib ta yok vun).

  • serafinetik.

    Jaʼ anjeletik ti te vaʼajtik ta spat xokon li chotlebal sventa ajvalilal yuʼun Jeova ta vinajele. Li ta ebreo kʼope jaʼ serafim ti jaʼ skʼan xal ti ‹xtiltun skʼakʼale› (Is 6:2, 6).

  • Sesar.

    Jaʼ jech sbi jun utsʼ alalil ta Roma ti jaʼ jech la sbiinik ta tsʼakal li ajvaliletik ta Romae. Li Vivliae chalbe skʼoplal Augusto, Tiberio xchiʼuk Klaudio. Akʼo mi muʼyuk chal Vivlia li sbi Nerone, xuʼ xkaltik ti jaʼ Sesar eke. Li jpʼel kʼop «Sesar» chichʼ tunesel li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ skʼoplal li buchʼu yichʼoj yabtel ta jteklum o ta junuk Estado (Mr 12:17; Ech 25:12).

  • Seus.

    Jaʼ li mukʼul dios yuʼun jgresiaetik ti xchʼunojik ti oy ep diosetike. Li ta Listrae la snopik ti jaʼ Seus li Bernabee. Oy kʼusitik tsʼibabil ta voʼne ti te laj yichʼ tael ta stsʼel Listra ti te chalbe skʼoplal «yajpaletak Seus» xchiʼuk «Seus jaʼ li dios kʼakʼale». Kʼalal te lokʼ batel ta Malta li jtakbol Pabloe, ti jaʼ jun lum ti joyol ta nabe, och batel ta varko ti te slokʼol «Xnichʼnab Seus» li ta sjol varkoe, jaʼ xkaltik, jaʼ li vachetik Kastor xchiʼuk Polukse (Ech 14:12; 28:11).

  • seyo.

    Jaʼ li kʼusi chichʼ tunesel sventa xichʼ akʼbel senyail (xuʼ van pasbil ta lum o ta sera) sventa xvinaj ti buchʼu yajval jtosuk kʼusie, ti chakʼ ta ilel ti jaʼ melel o ti tspas ta jmoj skʼopike. Li voʼneal seyoetike pasbil ta jtosuk kʼusi ti lek tsotse (ta ton, ta marfil o ta teʼ) ti ta valopat li sletraile xchiʼuk li slokʼole. Jech xtok, ta lokʼolkʼop chichʼ tunesel li seyo sventa xichʼ albel skʼoplal ti oy kʼusi melele o ti chichʼ akʼbel smarkail sventa xichʼ naʼel buchʼu yajval o sventa xichʼ naʼel ti oy kʼusi mukul o nakʼal skʼoplale (Eks 28:11; Ne 9:38; Ap 5:1; 9:4).

  • siervo ministerial.

    Li ta griego kʼope jaʼ diakonos, jutuk mu skotoluk velta chichʼ jelubtasel kʼuchaʼal «j-abtel» o «jtunel». Li «siervo ministeriale» jaʼ li buchʼu tskolta moletik ta tsobobbaile. Sventa oy buchʼu x-och ta siervo ministeriale, baʼyel chichʼ kʼelel mi tspas li kʼusi chal Vivliae (1Ti 3:8-10, 12).

  • siklo.

    Li ta ebreo kʼope jaʼ mas tstunesik sventa tspʼisik-o kʼusitik xchiʼuk jaʼ tspʼisik-o li stakʼinike. Jaʼ 11.4 gramo yalal. Li «jujun siklo ti bu chʼule» xuʼ van jaʼ chakʼ ta aʼiel ti skʼan tsʼakal li kʼusitik tskʼan tspʼisike o ti jaʼuk jech spʼisobil yuʼunik kʼuchaʼal te oy ta axibalnae. Pe xuʼ van oy jun siklo ti jaʼ noʼox tstunes ajvaliletike (jelel kʼuchaʼal li siklo ti tstunes yan krixchanoetike) o jaʼ li spʼisobil kʼusitik yuʼunik ta pasob mantale (Eks 30:13).

  • Sion; vits Sion.

    Jaʼ jech sbi li steklumal jebusetik ti joyol ta muro ti te xkom ta vits ta suresteal Jerusalene. Pe kʼalal laj yuʼunin jteklum li Davide, te la smeltsan sna sventa ajvalilal, vaʼun «Steklumal David» la sbiin (2Sa 5:7, 9). Li Sione jaʼ jun vits ti stuk noʼox jech ti chʼul kʼot ta stojolal Jeova kʼalal te laj yichʼ batel xkaxail Mantal li Davide. Ta mas tsʼakale, te xa smakojbe skʼoplal ti kʼu sjamlej smakoj li templo ti te oy ta vits Moriae, bakʼintik xtoke jaʼ jech la sbiin ti bu kʼalal smakoj li jteklum Jerusalene. Bakʼintike, ta lokʼolkʼop noʼox chichʼ albel skʼoplal kʼalal «Sion» xi chal li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope (Sl 2:6; 1Pe 2:6; Ap 14:1).

  • Siria; jsiriaetik.

    Kʼelo ARAM; J-ARAMETIK.

  • sirkunsision.

    Jaʼ kʼalal chichʼ tuchʼbel lokʼel li snukulil sjol skʼunil jun vinike. Li Abraane albat mantal yuʼun Dios ti akʼo yichʼ sirkunsision xchiʼuk li snitilulale, pe maʼuk jun mantal ti persa skʼan xchʼun li yajtsʼaklomtak Kristoe. Jech xtok, ep bu chichʼ tunesel ta lokʼolkʼop (Je 17:10; 1Ko 7:19; Flp 3:3).

  • Sirte.

    Jaʼ chib yok nab ta Libia ti muʼyuk mas nate, te xkom ta snorteal África, li j-abteletik ta varko ta voʼnee chiʼik-o kʼalal tsjel batel yavil li jiʼ kʼalal tsyukʼilan sba li nabe (Ech 27:17). Kʼelo Apendise B13.

  • siv.

    Jaʼ jech sbi ta voʼne li xchibal u ta xchʼul kalendario judaetike, pe jaʼ xvaxakibal u li ta skalendarioal yabtelike. Te chlik ta oʼloltik batel avril xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel mayo. Iyar xa sbi laj yichʼ tsʼibael li ta Talmud yuʼun judaetike xchiʼuk li ta yan livroetik ti laj yichʼ tsʼibael kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babilonia li judaetike (1Re 6:37). Kʼelo Apendise B15.

  • sivan.

    Jaʼ jech la sbiin li yoxibal u li ta xchʼul kalendario judaetike, pe jaʼ sbalunebal u li ta skalendarioal yabtelike, jech lik sbiin kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik batel mayo xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel junio (Est 8:9). Kʼelo Apendise B15.

  • Sjabilal Kolebal.

    Jaʼ kʼalal tstsʼaki 50 jabil ti te chlik xchapik kʼalal jaʼo och ta Albil Balumil li Israele. Mi kʼot li Sjabilal Kolebale, lek chʼubabil chiktaik li balumile xchiʼuk jaʼo tskolta batel smosoik ti jaʼik j-ebreoetike. Jech xtok, jaʼo tsutesbatik li xrexto osilik ti xchonojik toʼoxe.  Jaʼ jun mukʼta kʼin yuʼunik li Sjabilal Kolebale, yuʼun jaʼo chchaʼta yav ti kʼu yelan akʼatik yuʼun Dios ta slikebal li j-israeletike (Le 25:10).

  • skajleb matanal.

    Li skajleb matanale pasbil ta lum, ta ton o ta latsbil ton o ta teʼ ti pixbil ta jtosuk takʼine, toyol jutuk tspasik ti te tskajanik li kʼusi chakʼik ta matanal o kʼalal chchikʼik pom sventa xichʼik ta mukʼ Diose. Li ta sbakʼolal axibalna xchiʼuk li ta temploe te laj yakʼik jun bikʼit ‹skajleb matanal ta oro› sventa xchikʼobil pom. Ta teʼ pasbil xchiʼuk pixbil ta oro. Li jun mukʼta «skajleb matanal ta kovre» ti jaʼ te chakʼik chikʼbil matanale te laj yakʼik li ta yamakʼile (Eks 27:1; 39:38, 39; Je 8:20; 1Re 6:20; 2Kr 4:1; Lu 1:11). Kʼelo Apendise B5 xchiʼuk B8.

  • skʼakʼalil chapanel.

    Jaʼ jun kʼakʼal o yorail tʼujbil sventa xtakatik ta ikʼel yuʼun Dios jtsop krixchanoetik, jteklumetik o skotol krixchanoetik sventa xchapanatik yuʼun li Diose. Xuʼ van jaʼ yorail chichʼik lajesel li buchʼutik sta-o xchamik ti laj xa yichʼik chapanele. Jech xtok, xuʼ van jaʼo chichʼik pojel jlomuk krixchanoetik sventa sta xkuxlejalik sbatel osil. Li Jesukristo xchiʼuk yajtakboltake laj yalbeik skʼoplal li «Skʼakʼalil Chapanel» ta jelavele, ti maʼuk noʼox te tsakal skʼoplal li buchʼutik kuxajtike, yuʼun te tsakal skʼoplal ek li buchʼutik chamemike (Mt 12:36).

  • skʼakʼalil chchapan sbaik.

    Jaʼ jech la sbiin kʼalal jun toʼox kʼakʼal skʼan li savadoe, jaʼo kʼalal chchapan sbaik li judaetike. Li vaʼ kʼakʼale, jaʼo tstsuts li ta mal kʼakʼal ti viernes sbi avie, vaʼun jaʼo te chlik li savadoe. Li jun kʼakʼal yuʼun judaetike chlik ta bat kʼakʼal xchiʼuk jaʼ to tstsuts ta yokʼomal ta mal kʼakʼal (Mr 15:42; Lu 23:54).

  • Skʼakʼalil Stael Perton.

    Jaʼ li chʼul kʼakʼal mas tsots skʼoplal chil li j-israeletike, Yom Kipur sbi xtok (likem tal ta ebreo kʼop yom jakkippurim, «skʼakʼalil chichʼ pixel»), tspasik ta lajuneb yuʼun etanim. Li jun kʼakʼal taje, jaʼo xuʼ x-och ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto ta axibalna li mero bankilal palee, ta mas tsʼakale jaʼ xa li Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto ta temploe, jun noʼox velta ta jabil ch-och. Jaʼo chakʼbe xchʼichʼel milbil matanal sventa smul stuk, smul yan jlevietik xchiʼuk li smul jteklume. Jaʼo tspasik chʼul mukʼta tsobajel xchiʼuk ayuno, jaʼ skʼakʼalil savado xtok, muʼyuk buchʼu ch-abtej (Le 23:27, 28).

  • skʼelobiltak juʼelal.

    Jaʼ li kʼusitik labalik sba chkʼot ta pasel ti mu xkoʼolaj kʼuchaʼal li juʼelaletik xojtikin krixchanoetike, li kʼusitik chkʼot ta pasel taje mi junuk krixchano spas yuʼun. Bakʼintike koʼol smelolal tstunes Vivlia kʼalal «senyailtak» xchiʼuk «kʼusitik labalik sba» xie (Ebr 2:4; Eks 4:21; Ech 4:22).

  • Skʼinal Axibalnaetik.

    Skʼinal Stsobbel Sat Kʼusitik Tsʼunbil sbi xtok. Tspasik ta 15 kʼalal ta 21 ta yuilal etanim. Jaʼ skʼinal ti laj xa yorail tstsobbeik sat li kʼusitik stsʼunoj j-israeletike xchiʼuk jaʼ yorail ti xmuyubajik xchiʼuk tstojbeik ta vokol Jeova ti ep akʼbatik bendision ta sventa li kʼusitik la stsʼunike. Ti kʼu sjalil li kʼine, chnakiik ta axibalnaetik sventa svules ta sjolik kʼalal lokʼik tal ta Ejiptoe. Jaʼ jun ta yoxibal kʼin ti persa skʼan xbat spasik ta Jerusalen li viniketike (Le 23:34; Esd 3:4).

  • Skʼinal Pan ti Muʼyuk Slevaduraile.

    Jaʼ li baʼyel kʼin tspasik jujun jabil j-israeletike, jaʼ jun li ta yoxibal kʼin ti tsots skʼoplale. Chlik spasik ta 15 ta yuilal nisan, ta yokʼomal li Kʼin Koltaele, chjalij vukub kʼakʼal. Jaʼ noʼox xuʼ slajesik pan ti muʼyuk slevaduraile sventa svules ta sjolik kʼalal lokʼik ta Ejiptoe (Eks 23:15; Mr 14:1).

  • Skʼinal Pentekostes.

    Jaʼ li xchaʼkojal kʼin ta yoxkojal mukʼta kʼin tspasik ta Jerusalen ti bu persa skʼan xbat li juda viniketike. Li Pentekostes xie jaʼ smelolal ‹sinkuentail [kʼakʼal]›, li biil taje jaʼ jech chichʼ tunesel li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope, pe li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope jaʼ li Skʼinal Sba Sat Kʼusitik Chlokʼ o li Skʼinal Xemanaetik chalbeike. Taje chichʼ pasel ta skʼakʼalil 50 ti te chlik yichʼ chapel ta 16 yuʼun nisane (Eks 23:16; 34:22; Ech 2:1).

  • Skʼinal Sba Sat Kʼusitik Chlokʼ; Skʼinal Xemanaetik.

    Kʼelo SKʼINAL PENTEKOSTES.

  • Skʼinal ti laj Yichʼ Akʼel ta Stojolal Diose.

    Jkoj ta jabil jech tspasik sventa svules ta sjolik ti laj yichʼ chʼubael li templo ta skoj ti laj yikʼubtas li Antíoco Epífanes. Chlik spasik ta 25 ta yuilal kislev ti chjalij vaxakib kʼakʼale (Jn 10:22).

  • slajebal xa kʼakʼal.

    Li slajebal xa kʼakʼal o «slajebaltik batel kʼakʼale» jaʼ albil kʼopetik ta Vivlia ti chalbe skʼoplal ti oy kʼusi chkʼot xa ta tsutsele (Ese 38:16; Da 10:14; Ech 2:17). Li albil kʼopetike xuʼ smakoj jayibuk noʼox jabil o epal jabil. Pe li Vivliae jaʼ mas chalbe skʼoplal li ‹slajebal xa kʼakʼal› ta sventa li kʼusitik oy ta balumile, jaʼo kʼalal liʼ xa oy li Jesus ti mu xvinaj ta kʼelele (2Ti 3:1; Snt 5:3; 2Pe 3:3).

  • slekil yutsil oʼontonal.

    Li ta griego kʼope jaʼ skʼan xal ti lek tajeke xchiʼuk ti jun yutsile. Mas jaʼ jech chichʼ alel kʼalal chichʼ akʼel jun lekil matanal o ti ta slekil oʼontonal chichʼ akʼele. Kʼalal jaʼ chalbe skʼoplal li slekil yutsil yoʼonton Diose, jamal chal ti jaʼ jun matanal ti ta slekil yoʼonton chakʼ Dios xchiʼuk ti muʼyuk tskʼanbe jutebuk stojole. Jech oxal, jaʼ svinajeb ti chakʼ li kʼusitik oy yuʼune, ti chkʼanvan tajeke xchiʼuk ti chakʼ ta ilel slekil yoʼonton ta stojolal li krixchanoetike. Li ta griego kʼope chichʼ jelubtasel xtok kʼuchaʼal «skʼanel vokol» xchiʼuk yakʼel «jun lekil matanal». Chichʼ akʼbel jun krixchano manchuk mi muʼyuk kʼusi spasoj  sventa xichʼe, yuʼun ta slekil yoʼonton chakʼ li buchʼu jech tspase (2Ko 6:1; Ef 1:7).

  • sloʼlael nup chiʼilil.

    Taje jaʼ skʼoplal li buchʼu nupunem lek ti chchiʼin ta vayel yan ants o yan vinik ti maʼuk snup xchiʼile (Eks 20:14; Mt 5:27; 19:9).

  • smajbel sat tsʼunobil; ti bu chichʼ ikʼaele.

    Jaʼo kʼalal chichʼ lilinel lokʼel li sat tsʼunobil sventa xlokʼ li spate; jaʼ ti bu chichʼ majbel sat li kʼusitik tsʼunbile. Mi jutuk noʼox li trigoe, ta jtel teʼ noʼox tsmajik, pe mi ep tajek li trigoe, yan xa kʼusi tstunesik, tstunesik jun pechpech teʼ sventa smajobil bekʼ tsʼunobil o oy kʼusi tsbalalinik ta sba ti jochbil ta chonbolometike. Li kʼusitik taje jochbil ch-echʼ ta sba li trigo ti bu kʼiil sventa xichʼ majele, taje jaʼ ta jun set-set osil ti lek jamale. Jutuk mu skotoluk veltae, ta toyol oy xchiʼuk ta yeloval ikʼ (Le 26:5; Is 41:15; Mt 3:12).

  • smak kaxa.

    Li ta smak kaxae jaʼ te ti bu tsvij chʼichʼ li mero bankilal pale kʼalal chichʼ akʼel li matanaletik sventa mulil kʼalal jaʼo yorail li Skʼakʼalil Stael Pertone. Likem tal ta jpʼel ebreo kʼop ti jaʼ skʼan xal ‹smak› mulile o yikʼaluk van jaʼ skʼan xal ‹tstupʼ› mulil. Pasbil ta batsʼi oro xchiʼuk te oy jujun keruvin li ta jujujot sbae. Bakʼintike «smak» noʼox chalbe skʼoplal (Eks 25:17-22; 1Kr 28:11; Ebr 9:5). Kʼelo Apendise B5.

  • smak stiʼ oʼontonal.

    Jaʼ jlik pokʼ ti napʼanbil kʼupil sba tonetike, jaʼ tsnapʼan ta stiʼ yoʼonton li mero bankilal pale ta Israel kʼalal ch-och batel ti bu Chʼule. «Smak stiʼ oʼontonal sventa chapanel» sbi yuʼunik, yuʼun jaʼ te tikʼil li Urim xchiʼuk Tumim ti jaʼ tstunesik sventa snaʼik kʼusi chkʼot ta nopel yuʼun li Jeovae (Eks 28:15-30). Kʼelo Apendise B5.

  • Smantal Moises.

    Jaʼ li Mantal akʼbatik yuʼun Jeova li j-israeletik ta stojolal Moises ta takixokol balumil ta Sinai ta sjabilal 1513 kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse. Li baʼyel voʼob livroetik ta Vivliae mas ojtikinbil kʼuchaʼal Mantal (Jos 23:6; Lu 24:44).

  • snail tsobobbail.

    Jaʼ skʼan xal ‹tsobajel; mukʼta tsobobbail›. Pe jutuk mu skotoluk velta li ta versikuloetike jaʼ chalbe skʼoplal na o ti bu tstsob sbaik sventa skʼelik li Tsʼibetike, sventa xchanubtasvanik, chalik mantal xchiʼuk tspasik orasion li judaetike. Li jujun jteklum ta Israel ta skʼakʼalil Jesuse oy jpʼej snail tsobobbail yuʼunik, pe li ta jteklum ti mas mukʼtike xuʼ van mas ep snail stsobobbailik (Lu 4:16; Ech 13:14, 15).

  • snaul jolobil.

    Jaʼ skʼoplal li snaul kʼusi chichʼ jalel ti nat yichʼoj niele. Li yan no ti te chichʼ tikʼel ochel li ta snaul jolobil ti nat yichʼoj niele jaʼ li bukʼe (Jue 16:13).

  • solepal.

    Jaʼ li spat bekʼ tsʼunobil kʼalal chichʼ majel o chichʼ ikʼaele. Li solepe chichʼ tunesel ta lokʼolkʼop kʼalal oy kʼusi chichʼ alel ti chʼabal sbalile o ti pʼajbile (Sl 1:4; Mt 3:12).

  • son sventa at-oʼonton.

    Jaʼ jun kʼejoj sventa xakʼik ta ilel ti chat tajek yoʼontonik jech kʼuchaʼal kʼalal mu x-echʼ xkʼuxul chaʼiik kʼalal chcham junuk yamigoike o junuk yutsʼ yalalike; jaʼ sventa at-oʼonton (2Sa 1:17; Sl 7:tit).

  • spitsʼobil uva.

    Stalel onoʼox ti chaʼchʼoj jombil ta sakil tsatsal tone, li june mas toyol oy, yan li june mas pekʼel oy, ti bu ta toyol oye ta xichʼ chʼojbel jelavel sbeoʼal sventa xkʼot li ta pekʼele. Kʼalal te chichʼ pitsʼel uva li ta toyole, te chkʼot yaʼlel li ta pekʼele. Oy xichʼ tunesel ta lokʼolkʼop xtok sventa chalbe skʼoplal li chapanel yuʼun Diose (Is 5:2; Ap 19:15).

  • stael perton.

    Kʼalal jech chal li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope, jaʼ skʼoplal kʼalal chakʼik milbil matanaletik sventa xuʼ xnopajik ta stojolal Dios li jteklume xchiʼuk sventa xichʼik ta mukʼ. Li ta Smantal Moisese, li matanaletike jaʼo chichʼ akʼel li ta Skʼakʼalil Stael Perton chichʼ pasel jujun jabile, jaʼ sventa lekuk xil sbaik yan velta xchiʼuk li Diose manchuk mi oy buchʼu spasoj smul yuʼunik o mi jaʼ spasoj smul sjunul li jteklume. Li milbil matanaletik taje jaʼ senyail ti laj yakʼ sba ta milbil matanal li Jesuse, yuʼun la xchʼaybe ta j-echʼel smul li krixchanoetike sventa xuʼ lek xil sbaik xchiʼuk li Jeovae (Le 5:10; 23:28; Kol 1:20; Ebr 9:12).

  • stanal molino.

    Jaʼ jun set-set ton ti tskajanik ta sba yan set-set tone sventa xjuchʼik li sat tsʼunobil yoʼ spasik ta arinae. Ta sjomolil li stanal ta olone tstikʼbeik junuk teʼ sventa xjoyoyij li stanal ta sbae. Kʼalal jaʼo tsʼibaj li Vivliae, ta jutuk mu skotoluk naetik chjuchʼunik ta molino li antsetike. Ta skoj ti jaʼ tspas-o sveʼelik jujun kʼakʼal li molinoe, li ta Smantal Moisese chal ti mu stakʼ kʼanel komel ta prental li molinoe mi jaʼuk li stanal ta sbae. Oy yan molinoetik ti mas mukʼtike, jaʼ noʼoxe ta vuro o ta kaʼ xa tsjoyoyinik (Dt 24:6; Mr 9:42).

  • Steklumal David.

    Jaʼ jech laj yichʼ akʼbel sbi li jteklum Jebus kʼalal och ta skʼob li ajvalil David xchiʼuk ti te la svaʼan li snae. Sion la sbiin xtok. Te xkom ta suresteal Jerusalen xchiʼuk jaʼ li jvokʼ jteklum ti mas xa voʼnee (2Sa 5:7; 1Kr 11:4, 5).

  • stupʼobil mecha.

    Jaʼ jtos abtejebal ti pasbil ta oro xchiʼuk ta kovre ti te tstunesik ta axibalna xchiʼuk ta temploe. Xkoʼolaj van kʼuchaʼal tijera sventa xtuchʼbeik-o xmechail li kantiletike (2Re 25:14).

  • stsʼotobil jolil.

    Jaʼ jlik pokʼ ti tstsʼot ta sjolike xchiʼuk tstunesik kʼuchaʼal slujoal sjolik. Li stsʼotobil sjol mero bankilal palee pasbil ta lekil  lino, oy jpech kʼox lamina ta oro ta yeloval ti chukbil ta jlik asul chʼojone. Li ajvalile chakʼ stsʼotobil sjol sventa slap li skoronae. Li Job eke ta lokʼolkʼop laj yalbe skʼoplal sventa skoʼoltas ta stsʼotobil jolil li stukʼilale (Eks 28:36, 37; Job 29:14; Ese 21:26).

  • suerte.

    Jaʼ uni xixibtonetik, bikʼtal pechpech teʼ o ton ti tstunesik kʼalal oy kʼusi tsnopike. Chchupanik ta pokʼ o tstikʼik ta boch, mi laje tsyukʼilanik. Vaʼun, jaʼ suerte chkʼot li bu chichʼ tʼujele o jaʼ li bu chlokʼ stuke. Jutuk mu skotoluk veltae tspasik orasion kʼalal jech tspasike. Li «suerte» ta orijinal kʼope jaʼ skʼan xal xtok ‹parte› o ‹rexto›, bakʼintik xtoke ta lokʼolkʼop noʼox chichʼ alel (Jos 14:2; Sl 16:5; Pr 16:33; Mt 27:35).

  • sutesel oʼontonal.

    Kʼalal jech chichʼ tunesel ta Vivlia taje, jaʼo kʼalal oy buchʼu tsjel snopben xchiʼuk chopol chaʼi sba ta skoj li kʼusitik toʼox tspas ta xkuxlejale, li kʼusitik toʼox chopol tspase o li kʼusi muʼyuk kʼotem ta pasel yuʼune. Chvinaj kʼalal ta jsutes koʼontontik ta melele, chjel li kʼusi ta jpastike (Mt 3:8; Ech 3:19; 2Pe 3:9).

  • sviniktak Erodes.

    Yajtsʼaklomtak Erodes chichʼik albel xtok. Jaʼ jtsop krixchanoetik ti jaʼ noʼox lek chil slumal stukik ti jaʼ tskoltaik li Erodes kʼalal oy kʼusi tskʼan tspas ta politika kʼalal jaʼo ch-ajvalilaj ta smantal Romae. Oy junantik jsaduseoetik ti te van tikʼilik li ta jtsop krixchanoetik taje. Li buchʼutik tstsʼakliik Erodese la spas ta jmoj sjolik xchiʼuk li jfariseoetike sventa skontrainik li Jesuse (Mr 3:6).

  • T

  • talelal toj kʼexlal sba.

    Li ta griego kʼope jaʼ aselgueia, taje jaʼ kʼalal oy buchʼu kʼusi tspas ti solel muʼyuk tstsak ta venta li smantaltak Diose xchiʼuk ti muʼyuk xkʼexlal o ti yolbaj tspase. Chvinaj ta stalelal ti svalopatinoj xchiʼuk ti skontrainoj li mantaletike xchiʼuk li buchʼu yichʼoj yabtele. Taje maʼuk skʼoplal li talelal ti mu masuk chopole (Gal 5:19; 2Pe 2:7).

  • talento.

    Li j-ebreoetike jaʼ li spʼisobil yuʼunik ti mas mukʼe xchiʼuk jaʼ tspʼisik-o li stakʼinike, 34.2 kilo yalal. Li jgresiaetike jaʼ mas bikʼit li talento tstunesike, jaʼ 20.4 kilo yalal (1Kr 22:14; Mt 18:24) Kʼelo Apendise B14.

  • Tamus.

    1) Jaʼ sbi jun dios ti laj yokʼitaik ta Jerusalen li j-ebreo antsetik ti valopatinvanik komele. Tsnopik ti jaʼ toʼox jun ajvalil li Tamus ti lik yichʼik ta mukʼ kʼuchaʼal jun dios kʼalal chamem xa oxe. Li ta tsʼibetik yuʼun jsumeriaetike jaʼ Dumusi sbi yuʼunik li Tamuse, ojtikinbil kʼuchaʼal smalal li meʼ dios Inanna ti chakʼ la alajuk antsetike (Istar chalbeik li ta Babiloniae) (Ese 8:14). 2) Jaʼ sbi li xchanibal u ta xchʼul kalendario judaetike xchiʼuk jaʼ slajunebal u li ta skalendarioal yabtelike, jaʼo laj yakʼbeik sbi kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te van chlik ta oʼloltik batel junio xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel julio. Kʼelo Apendise B15.

  • Tartaro.

    Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ chalbe skʼoplal ti oy xa noʼox spajeb li kʼusi stakʼ spasik li jtoyba anjeletik ta skʼakʼalil Noee, ti xkoʼolaj kʼuchaʼal chukinab ti bu laj yichʼik akʼele. Li ta 2 Pedro 2:4, li verbo tartaroo («jipel ta Tartaro») xie mu xkoʼolaj xchiʼuk li Tartaro ti jaʼ noʼox jun loʼil chalbeik skʼoplal li krixchanoetik ti maʼuk jchʼunolajeletike, ti te la laj yichʼik jipel ochel «li anjeletik ti la saʼ smulike» (jaʼ xkaltik, ti jaʼ la jun chukinab ta yut balumil xchiʼuk ti te la chichʼik akʼel li itsʼinal diosetike). Ti kʼusi skʼan xal li Tartaroe jaʼ ti laj yichʼ yalesbel sbalilik yuʼun Dios kʼalal lokʼesat ta yabtelik ta vinajele xchiʼuk li kʼusitik lekik toʼox staojike, xkoʼolaj laj yichʼ akʼel ta ikʼal osil li snopbenik sventa mu snaʼik li kʼusi tskʼan tspas Diose. Li ikʼal osil xtoke jaʼ chakʼ ta aʼiel li kʼusi chkʼot ta stojolalike, li Vivliae chal ti jmoj chlajik ta sbatel osil xchiʼuk li ajvalil yuʼunik ti jaʼ li Diablo Satanase. Jaʼ yuʼun, li Tartaroe jaʼ skʼan xal ti toj chopol xa noʼox ti kʼu yelan oyik li jtoyba anjeletike. Taje mu xkoʼolaj kʼuchaʼal li «xab» chal ta Apokalipsis 20:1 kʼalal ta 3.

  • tayal kʼopojebal.

    Jaʼ yavil yuʼunik kʼalal oy kʼusi chichʼik ta mukʼe, mase te tspasik ta bikʼtal vitsetik, ta vitsetik o ta luchlebal ti spasoj krixchanoetike. Bakʼintike, tstunesik sventa te xichʼik ta mukʼ Dios li ta tayal kʼopojebaletike, pe jaʼ ep ta velta jaʼ sventa te xichʼik ta mukʼ li jecheʼ diosetike (Nu 33:52; 1Re 3:2; Jer 19:5).

  • tebet.

    Jaʼ jech la sbiin li slajunebal u li ta xchʼul kalendario judaetike, pe jaʼ xchanibal u li ta skalendarioal yabtelike, jech lik sbiin kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae. Te chlik ta oʼloltik batel disiembre xchiʼuk tstsuts ta oʼloltik batel enero. Jutuk mu skotoluk veltae ‹slajunebal u› chichʼ albel (Est 2:16) Kʼelo Apendise B15.

  • templo.

    Jaʼtik onoʼox chalbe skʼoplal ti bu akʼbil ta stojolal Dios ti jaʼ sventa yichʼobil ta mukʼe, jaʼ jun chʼul avilal. Pe jaʼ mas chalbe skʼoplal li axibalna o li templo ta Jerusalene. Jaʼ kʼot ta xkʼexol li axibalna ti stakʼ kuchel batele, ti jaʼ yichʼobil ta mukʼ Dios yuʼun j-israeletike. Li baʼyel temploe jaʼ la smeltsan li Salomone xchiʼuk jaʼ la sjinesik li jbabiloniaetike. Li xchaʼpʼejal temploe jaʼ la smeltsan Sorobabel kʼalal kolik xa ox lokʼel li ta Babiloniae, ta mas tsʼakale, jaʼ la xchaʼvaʼan li Erodes el Grande. Li templo chalbe skʼoplal Tsʼibetike jutuk mu skotoluk velta ti ‹sna Jeova› noʼox chale (Esd 1:3; 6:14, 15; 1Kr 29:1; 2Kr 2:4; Mt 24:1). Li jpʼel kʼop taje jaʼ chalbe skʼoplal xtok ti bu nakal li  Dios ta vinajele (Eks 25:8, 9; 1Kr 28:10; Ap 11:19). Kʼelo Apendise B8 xchiʼuk B11.

  • terafim.

    Jaʼ diosetik o lokʼoletik ta jun utsʼ alalil ti tsjakʼbeik bakʼintik kʼusi chkʼot ta pasel ta tsʼakale (Ese 21:21). Junantike jech yelan xchiʼuk jech smukʼul kʼuchaʼal jun vinik, pe li yantike mas bikʼit (Je 31:34; 1Sa 19:13, 16). Li kʼusitik voʼne mukajtik laj yichʼ tael ta Mesopotamiae chakʼ ta ilel ti tsots skʼoplal chilik ti oyuk sterafimik sventa xichʼ naʼel buchʼu junukal ta utsʼ alalil chichʼ li rextoile. (Jaʼ van yuʼun ti la stsakbe batel sterafim stot li Rakele). Yaʼeluk li ta Israele mu jechuk la stunesik li terafimetike, akʼo mi oy la stunesik sventa xichʼik ta mukʼ li ta skʼakʼalil jchapanvanejetik xchiʼuk li ajvaliletike, pe li ajvalil Josiase te kapal la slajesbe skʼoplal xchiʼuk li yan kʼusitike (Jue 17:5; 2Re 23:24; Os 3:4).

  • teʼ sventa kuxlejal.

    Jaʼ jpets teʼ ti te oy ta nichimaltik Edene. Muʼyuk chal Vivlia mi jaʼ chakʼ kuxlejal li sat teʼe, jaʼ noʼox jun senyail yuʼun Dios ti jpʼel skʼoplal chakʼbe kuxlejal sbatel osil li buchʼutik chakʼbe slajes li sate (Je 2:9; 3:22).

  • teʼ ti chakʼ ta ojtikinel kʼusi lek xchiʼuk kʼusi chopole.

    Jaʼ jpets teʼ ti te oy ta nichimaltik Edene, jaʼ jun senyail yuʼun Dios ti chakʼ ta ilel ti oy sderecho chakʼbe mantaletik li krixchanoetik ta sventa li «kʼusi lek» xchiʼuk «kʼusi chopole» (Je 2:9, 17).

  • ti bu Chʼule.

    Jaʼ li sbakʼolal kuarto ti mas mukʼ li ta axibalna o li ta temploe, jelel kʼuchaʼal li jkʼol ti oy ta yutil ti jaʼ li Batsʼi Lekil Chʼul Kuartoe. Ti bu Chʼul ta axibalnae jaʼ te akʼbil li kandelero ti pasbil ta oroe, li skajleb matanal ti pasbil ta oro sventa li pome, li xmexail pan ti chichʼ akʼel kʼuchaʼal matanale xchiʼuk li yan kʼusitik ti pasbil ta oroe. Ti bu Chʼul ta temploe jaʼ te akʼbil li skajleb matanal ti pasbil ta oroe, li lajuneb kandelero ti pasbil ta oroe xchiʼuk li lajunkot xmexail pan ti chichʼ akʼel kʼuchaʼal matanale (Eks 26:33; Ebr 9:2). Kʼelo Apendise B5 xchiʼuk B8.

  • tisri.

    Kʼelo ETANIM xchiʼuk Apendise B15.

  • titulo.

    Jaʼ stituloal ta slikebal jujun salmo, chal buchʼu la stsʼiba, chalbe mas skʼoplal kʼusi kʼot ta pasel, chal kʼu yelan ta tijel junuk son o ti kʼu yuʼun laj yichʼ tsʼibael li salmoe. (Kʼelbo stituloal Salmo 3, 4, 5, 6, 7, 30, 38, 60, 92, 102).

  • ton ta chikin na.

    Jaʼ li ton chichʼ akʼel ta xchikin jpʼej na ti bu tsnupʼ sba chaʼjot pakʼbal nae, taje jaʼ sventa lek tsakal xkom. Li ton ti mas tsots skʼoplale jaʼ li ton ta chikin na ti jaʼ chkʼot ta snaklebe, jaʼ yuʼun jaʼ tstʼujik li tsatsal ton sventa li naetike xchiʼuk sventa li smuroaltak jteklume. Jech xtok, chichʼ tunesel ta lokʼolkʼop sventa li snakleb Balumile xchiʼuk chichʼ tunesel kʼalal chichʼ albel skʼoplal Jesus ti kʼotem kʼuchaʼal «ton ta chikin na sventa li snakleb nae», ti jaʼ li tsobobbailetik yuʼun yajtsʼaklomtak Kristo ti chichʼ koʼoltasel jech kʼuchaʼal jpʼej na ta mantale (Ef 2:20; Job 38:6).

  • trato.

    Jaʼ jun akuerdo ti oy lek sbalile o jaʼ kʼalal oy kʼusi chchapike, jech kʼuchaʼal kʼalal ch-ochik ta jun akuerdo li Dios xchiʼuk li krixchanoetike o chaʼvoʼ krixchanoetik sventa oy kʼusi tspasik o sventa oy kʼusi chiktaik spasel. Bakʼintike jun noʼox tspas li kʼusi laj yichʼ alele, jaʼ kʼalal oy kʼusi chichʼ alel ti chichʼ pasel ta melele. Pe bakʼintik xtoke, xchaʼvoʼal tspasik li kʼusi laj yichʼ alele. Li Vivliae maʼuk noʼox chalbe skʼoplal tratoetik ti la spas Dios xchiʼuk li krixchanoetike, chalbe skʼoplal xtok tratoetik ti la spasik krixchanoetik, nitilulaletik, mukʼtik jteklumetik o chaʼtsop krixchanoetik. Jlom tratoetik ti ep kʼusitik smakojbe skʼoplale jaʼ li trato la spas Dios xchiʼuk Abraan, David, jteklum Israel (trato sventa Mantal) xchiʼuk li Israel yuʼun Diose (achʼ trato) (Je 9:11; 15:18; 21:27; Eks 24:7; 2Kr 21:7).

  • tukʼilal.

    Li ta Tsʼibetike jaʼ chalbe skʼoplal li kʼusi tukʼ jech kʼuchaʼal chal smantal Dios ta sventa li kʼusi lek xchiʼuk ta sventa li kʼusi chopole (Je 15:6; Dt 6:25; Pr 11:4; Sof 2:3; Mt 6:33).

  • tukʼil kʼanelal.

    Nopoltik noʼox jaʼ jech chichʼ jelubtasel li jpʼel kʼop ta ebreo jesed. Jaʼ skʼoplal li buchʼu chakʼ ta ilel kʼanelal ta skoj ti oy kʼusi jamal yaloje, ti tukʼ yoʼontone, ti tskʼan tukʼ chakʼ sbae xchiʼuk ta skoj ti jmoj tajek oyike. Jaʼtik onoʼox skʼoplal xtok ti kʼu yalan skʼanoj krixchanoetik li Diose xchiʼuk ti kʼu yelan skʼanoj sbaik li krixchanoetike (Eks 34:6; Rut 3:10).

  • tʼujbil.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ti jaʼ smelolal ‹ti oy kʼusi chichʼ jaxbele›. Chichʼ jaxbel aseite jun krixchano o yan kʼusitik sventa xvinaj ti chtun ta jtosuk lekil abtelale. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope chal ti te smakojbe skʼoplal xtok kʼalal chichʼik chʼul espiritu li buchʼutik tʼujbilik sventa xbatik ta vinajele (Eks 28:41; 1Sa 16:13; Lu 4:18; Ech 10:38; 2Ko 1:21).

  • TS

  • tsatsal chamel.

    Jaʼ jtos chamel ti ta anil noʼox chkuchin batel yantike. Jaʼ jun tsatsal chamel ti xuʼ x-ipaj-o yuʼun epal krixchanoetike xchiʼuk ti xuʼ xcham yuʼune. Jutuk mu skotoluk veltae te stsakojbe skʼoplal li kastigo chakʼ Diose (Nu 14:12; Ese 38:22, 23; Am 4:10).

  • tsitsel.

    Li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope jaʼ skʼoplal vokolil o chamel ti jaʼ chakʼ talel Jeova kʼuchaʼal kastigoe. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ smelolal kʼalal oy buchʼu chichʼ majel o chichʼ tsitsel ta chʼojon ti oy xmochbenale (Nu 16:49; Jn 19:1).

  •  tsobajel; tsobobbail.

    Jaʼ jtsop krixchanoetik o epal krixchanoetik ti tstsob sbaik kʼalal oy kʼusi tspasike. Li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope, li chaʼpʼel kʼop taje jaʼ chalbe skʼoplal sjunul li jteklum Israele o jaʼ skʼoplal kʼalal tspasik kʼin sventa xichʼik ta mukʼ Diose o kʼalal tspasik junuk tsobajel ti tsots skʼoplale. Li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ skʼoplal li jujun tsobajeletik tspasike o jaʼ skʼoplal junantik tsobobbailetik yuʼun yajtsʼaklomtak Kristo, pe jutuk mu skotoluk velta jaʼ skʼoplal skotol li tsobobbailetik yuʼun yajtsʼaklomtak Kristoe (Dt 16:8; 1Re 8:5, 22; Ech 9:31; Ro 16:5).

  • Tsopajtik ton.

    Li ta ebreo kʼope jaʼ Milo. Li jpʼel kʼop taje jaʼ skʼan xal ‹nojesbil›. Li ta Septuagintae «tsatsal nakʼobbail» tsjelubtas. Jaʼ van skʼoplal ti kʼu yelan xvinaj li yosilal o ti kʼu yelan pasbil li Steklumal Davide, pe ta melele mu stakʼ naʼel lek kʼusi jaʼ (2Sa 5:9; 1Re 11:27).

  • TSʼ

  • tsʼakal ajnilal.

    Jaʼ skʼoplal li xchaʼvoʼal ajnilale, jutuk mu skotoluk veltae jaʼ kiarail li buchʼu chkʼot ta xchaʼvoʼal ajnilale (Eks 21:8; 2Sa 5:13; 1Re 11:3).

  • tsʼibabil nukul.

    Jaʼ snukulil chij, tentsun o chʼiom tot vakax ti jaʼ tsmeltsanik-o sventa te stsʼibajike. Mas jal xtun kʼuchaʼal li papiroe xchiʼuk laj yichʼ tunesel kʼuchaʼal balbalvun sventa te xichʼ tsʼibael li Vivliae. Li tsʼibabil nukul ti la skʼan Pablo ti akʼo x-ichʼbat tal yuʼun li Timoteoe jaʼ van skʼoplal jaytuchʼuk li Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope. Oy jlom balbalvunetik ti la staik ta nab Muertoe pasbil ta nukul (2Ti 4:13).

  • Tsʼib; Tsʼibetik.

    Chʼul Tsʼibetik ti jaʼ li Skʼop Diose. Li kʼopetik taje jaʼ noʼox chichʼ tunesel li ta Tsʼibetik ta Griego Kʼope (Lu 24:27; 2Ti 3:16).

  • U

  • Urim xchiʼuk Tumim.

    Taje jaʼ tstunes li bankilal palee, xkoʼolaj xchiʼuk li kʼusitik chakʼik-o suertee, tstunesik sventa tsjakʼbeik-o Jeova kʼalal mu snaʼ kʼusi tspasik ta sventa li jteklume. Li Urim xchiʼuk Tumime te tstikʼ ta smak stiʼ yoʼonton li bankilal pale kʼalal ch-och batel ta axibalnae. Yaʼeluke, jaʼ to te laj yiktaik stunesel kʼalal la slajesik Jerusalen li jbabiloniaetike (Eks 28:30; Ne 7:65).

  • V

  • vachʼ.

    Jaʼ jun natil vachʼ ti oy stakʼinal sniʼ ti lek tsʼubtsʼube xchiʼuk jaʼ tstij-o xchonbolomik li j-abteletik ta osiltike. Li vachʼ ti lek tsʼubtsʼub sniʼe xkoʼolaj kʼalal oy buchʼu lek pʼij chkʼopoje, yuʼun chkʼot ta yoʼonton yuʼun li buchʼu chalbe mantale. Bakʼintike xi chichʼ alele: «Tslikbe ta tekʼel li xvachʼ yajvale», taje jaʼ jech chichʼ alel ta skoj ti chlikvan ta tekʼel li jkot tot vakax kʼalal mu skʼan tijel ta vachʼe, ti jaʼ noʼox tsyayijes-o sbae (Ech 26:14; Jue 3:31).

  • varkoetik ta Tarsis.

    Ta slikebale, jaʼ skʼoplal li varkoetik ti chbat ta voʼneal Tarsise (li avie jaʼ li Españae). Ta mas tsʼakale, yaʼeluke jaʼ xa skʼoplal li mukʼtik varkoetik ti xuʼ yuʼun bu nom ta xbatike. Li Salomon xchiʼuk Jeosafate la stunesik sventa xpʼolmajik-o li varkoetik taje (1Re 9:26; 10:22; 22:48).

  • vaxton.

    Jaʼ jun namteʼ o jtel teʼ ti tstunes jun ajvalil ti jaʼ skʼelobil ti jaʼ ajvalil ta melele (Je 49:10; Ebr 1:8).

  • Veʼlil ta bat kʼakʼal yuʼun Kajvaltik.

    Jaʼ batsʼi veʼel ti bu chichʼ veʼel pan ti muʼyuk slevaduraile xchiʼuk chichʼ uchʼel vino ti jaʼ skʼelobil li sbekʼtal xchiʼuk xchʼichʼel Kristoe; jaʼ snaʼobil slajel li Jesuse. Ta skoj ti jaʼ jun mantal ta Vivlia ti persa skʼan spasik li yajtsʼaklomtak Kristoe, sta-o xtok ti xichʼ alel «Konmemorasion» (1Ko 11:20, 23-26).

  • vitstikaltik ta Libano.

    Jaʼ li jot vitstikaltik ta Libanoe. Li vitstikaltik Libanoe te xkom ta smaleb kʼakʼal, li vitstikaltik Antilibanoe te xkom ta slokʼeb kʼakʼal. Oy jun stenlejaltik ti lek nat xchiʼuk ti lek yox ti kakal ta oʼlol yuʼunik li chaʼjot vitstikaltike. Li vitstikaltik Libanoe te chlik ta tiʼ nab Mediterraneo, li stayleje chkʼot kʼalal to 1,800 o 2,100 metro. Li ta voʼnee, jun to yutsil xchʼi sedro teʼetik li ta Libanoe xchiʼuk tsots skʼoplal yuʼunik li jteklumetik tee (Dt 1:7; Sl 29:6; 92:12). Kʼelo Apendise B7.

  • X

  • xab.

    Li jpʼel kʼop ta griego ti abyssos xie jaʼ skʼan xal ‹ta yut to tajek› o ‹ta olon to tajek, muʼyuk spajeb›. Li Tsʼibetik ta Griego Kʼope jaʼ chalbe skʼoplal ti bu oy kʼusi te chchukike. Jech xtok, jaʼ chalbe skʼoplal li mukinale, pe maʼuk noʼox te kʼalal smakoj (Lu 8:31; Ro 10:7; Ap 20:3).

  • xchikʼobil pom.

    Taje pasbil ta oro, ta plata xchiʼuk ta kovre ti te tstunesik ta axibalna xchiʼuk ta templo sventa xchikʼik pom xchiʼuk sventa slokʼesbeik li yakʼalil skajleb matanale xchiʼuk li skʼakʼetal xmechail kandelero ti pasbil ta oroe. Ojtikinbil kʼuchaʼal yav akʼal xtok (Eks 37:23; 2Kr 26:19; Ebr 9:4).

  • xiʼtael Dios.

    Li xiʼtael Diose jaʼ skʼan xal ti ta jtsaktik lek ta mukʼe xchiʼuk ti chijxiʼ ta spasel li kʼusi muʼyuk lek ta xile. Li xiʼtael Diose jaʼ ta skoj ti jkʼanojtik xchiʼuk ti oy xchʼunel koʼontontik ta stojolale, vaʼun ta xkichʼtik ta mukʼ xchiʼuk ta jchʼunbetik li smantaltake (Je 22:12; Dt 14:23; Ech 10:2).

  • xkaxail trato.

    Jaʼ jun kaxa pasbil ta akasia teʼ ti pixil ta oro ti te yichʼoj kʼejel ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto li ta axibalnae, ta jelavele te  laj yichʼ kʼejel li ta Batsʼi Lekil Chʼul Kuarto ta templo yuʼun Salomone. Li smak xkaxail tratoe pasbil ta lekil oro ti te oy chib keruvin ti snupoj sbaike. Jaʼ te tikʼil li chaʼpech ton ti te tsʼibabil li Lajuneb Mantale (Dt 31:26; 1Re 6:19; Ebr 9:4). Kʼelo Apendise B5 xchiʼuk B8.

  • xlechlechul sjol.

    Slujoal sjol oy. Li chib oy ti koʼol yelan ti Jakin xchiʼuk Boas sbi ti te laj yichʼ vaʼanel ta yochebal stemplo Salomone oy jujun smukʼta lechlechul sjol (1Re 7:16). Kʼelo Apendise B8.

  • xnichʼnabtak Aaron.

    Jaʼ snitilulal Aaron ti jaʼ smom Levie, jaʼ baʼyel laj yichʼ tʼujel ta mero bankilal pale ta sventa li Smantal Moisese. Li xnichʼnabtak Aarone tunik ta paleal li ta axibalnae xchiʼuk li ta temploe (1Kr 23:28).

  • Xnichʼon David.

    Taje jaʼ jech laj yichʼ albel li Jesuse, yuʼun jamal chakʼ ta aʼiel ti jaʼ tspartein li trato sventa Ajvalilal ti jaʼ onoʼox chichʼ li buchʼu te chlik talel ta snitilulal Davide (Mt 12:23; 21:9).

  • xnichʼon krixchano.

    Taje jutuk mu 80 ta velta chvinaj li ta Evanjelioetike. Jaʼ skʼoplal Jesukristo xchiʼuk jaʼ svinajeb ti kʼot kʼuchaʼal jun krixchano kʼalal oy sbekʼtal vokʼe, ti maʼuk noʼox jun kuxlejal ta vinajel ti laj yichʼ sbekʼtale. Jech xtok, chakʼ ta aʼiel ti chkʼot ta pasel yuʼun Jesus li albil kʼop tsʼibabil ta Daniel 7:13 xchiʼuk 14. Laj yichʼ tunesel xtok sventa chalbe skʼoplal Esekiel xchiʼuk Daniel li ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope, te jamal chakʼ ta ilel ti jelel li viniketik taje, ti mu xkoʼolajik xchiʼuk li Buchʼu jaʼ yajval li aʼyejetike (Ese 3:17; Da 8:17; Mt 19:28; 20:28).

  • xtuchʼobil mecha.

    Abtejebal ti pasbil ta oroe, xkoʼolajtik kʼuchaʼal slatsʼobil akʼal ti te la stunesik ta axibalna xchiʼuk ta templo sventa stupʼbeik-o skʼakʼal li kantiletike (Eks 37:23).

  • xukʼubil.

    Ti kʼu snatil li spʼisobil taje tetik chlik ta jxukʼubtik kʼalal to ta sniʼ jkʼobtik ti mas nate. Li jun xukʼubil tstunes j-israeletike te van 44.5 sentimetro snatil, pe tstunesik yan ti chanib kʼob mas nate, ti te van 51.8 sentimetro snatile (Je 6:15; Lu 12:25). Kʼelo Apendise B14.

  • xulubil.

    Jaʼ xulub chonbolometik ti chichʼ toʼox tunesel sventa yuchʼobil voʼ, yavil aseite, yavil tinta, yavil kʼusitik chtun yuʼun krixchanoetik sventa skʼupiltas sbaik xchiʼuk tstunesik sventa stijik-o son o kʼalal oy kʼusi tsvinajesike (1Sa 16:1, 13; 1Re 1:39; Ese 9:2). Li jpʼel kʼop «xulub» xie jutuk mu skotoluk velta ta lokʼolkʼop chalbe skʼoplal juʼelal, spasel kanal xchiʼuk kʼalal oy buchʼu chkuch yuʼune (Dt 33:17; Mik 4:13; Sak 1:19).

  • xulub skajleb matanal.

    Jaʼ li kʼusi bichajtik ti xkoʼolaj kʼuchaʼal xulubil ti bichajtik lokʼel li ta xchanjotal xchikin junantik skajleb matanale (Le 8:15; 1Re 2:28). Kʼelo Apendise B5 xchiʼuk B8.

  • Y

  • yajkontra Kristo.

    Chaʼtos smelolal li ta griego kʼope. Kʼalal yajkontra xie, jaʼ smelolal ti kontra xil li Kristoe. Jech xtok, xuʼ van jaʼ smelolal jecheʼ Kristo o ti tskuy sba ta Kristoe. Li yajkontra Kristoe jaʼik krixchanoetik, organisasionetik o jtsop krixchanoetik ti chalik ti jaʼik yajkʼopojel Kristoe o li buchʼutik chalik ti jaʼik Mesiase o li buchʼutik kontra chilik Kristo xchiʼuk li yajchankʼoptake (1Jn 2:22).

  • yajtsʼaklom Kristo.

    Jaʼ jech akʼbil sbiik yuʼun Dios li buchʼutik tstsʼakliik Jesukristoe (Ech 11:26; 26:28).

  • yakʼel kʼobil.

    Jaʼo kʼalal tskajan skʼobik ta stojolal junuk krixchano sventa xichʼ tʼujel ta spasel jtosuk lekil abtelal, sventa xichʼ bendision, xichʼ poxtael o kʼalal chichʼ li matanal chakʼ chʼul espiritue. Bakʼintik xtoke, tskajan skʼobik ta sba jkotuk chonbolom kʼalal mu to tsmilik sventa xakʼik ta matanale (Eks 29:15; Nu 27:18; Ech 19:6; 1Ti 5:22).

  • yav vino.

    Stakʼ chʼolbel sbel ti pasbil ta snukulil skotlej chonbolome, ta snukulil tentsun o chij; jaʼ te chichʼ kʼejel li vinoe. Li vinoe te chichʼ chʼolel ta achʼ yav vino, yuʼun kʼalal chpajub batel li vinoe, tstsin sba yikʼal li yav vinoe. Li achʼ yav vinoetike chlichʼ sba batel; pe li mol yav vinoetike ta xtʼom ta skoj ti mu xa xlichʼ batel mas kʼalal tstsin sba yikʼale (Jos 9:4; Mt 9:17).

  • yebil matanal.

    Jaʼ li matanal ti jaʼ stsakoj li buchʼu chbat yichʼ ta mukʼ Diose, li pale une te chakʼ skʼob ta yolon skʼob li buchʼu stsakoj matanale xchiʼuk tsyeʼilan ta jujujot; o jaʼ tsyeʼilan stuk matanal li palee. Kʼalal jech chichʼ pasele, chkʼot ta jun matanal ti chichʼ akʼel ta yeloval Jeovae (Le 7:30).

  • yichʼel ta mukʼ Dios.

    Jaʼo kʼalal chkichʼtik ta mukʼ xchiʼuk chijtun ta stojolal li Jeova Diose xchiʼuk ti tukʼ chkakʼ jbatik ta stojolal ta skoj ti jaʼ Mukʼul Jpasmantal ta vinajel balumile (1Ti 4:8; 2Ti 3:12).

  • yip kuxlejal o chʼulelal.

    Jaʼ jpʼel kʼop ta ebreo ruaj o ta griego pneuma. Li ta ebreo xchiʼuk ta griego kʼope oy jaytos kʼusi skʼan xal. Jaʼ skotol li kʼusi mu xvinaj ta kʼelele xchiʼuk jaʼ li kʼusi chakʼbe yip kʼusitike. Li ta griego xchiʼuk ta ebreo kʼope jaʼ chalbe skʼoplal 1) li ikʼe, 2) li kʼusi chakʼbe xkuxlejal skotol li kʼusitik kuxajtik ta balumile, (yip kuxlejal o chʼulelal), 3) li kʼusi chtijbat yoʼonton jun krixchano ta yalel jtosuk kʼusi o ta spasel jtosuk kʼusie, 4) li kʼusitik chichʼ alel ti te likem talel ta stojolal li kʼusi mu xvinaje, 5) li kuxlejaletik ti mu xvinaj ta kʼelele xchiʼuk 6) li yip Dios o xchʼul espiritue (Eks 35:21; Sl 104:29; Mt 12:43; Lu 11:13).