Kʼelo li kʼusi yichʼoje

Batan ta saʼobil

 A4

Sbi Dios ta Tsʼibetik ta Ebreo Kʼop xchiʼuk Arameo

Sbi Dios ta voʼne letra ebreo ti la stunesik kʼalal muʼyuk toʼox chukbilik batel ta Babiloniae

Sbi Dios ta letra ebreo ti la stunesik kʼalal lokʼemik xa ox ta chukel ta Babiloniae

Chanib konsonante li sbi Dios ta ebreoe יהוה, te van vukmiluk ta velta chal li Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope (ojtikinbil xtok kʼuchaʼal Pokoʼ Testamento). Li ta Vivlia liʼe Jeova laj yichʼ jelubtasel li chanib konsonante ti Tetragrámaton sbie. Li sbi Diose jaʼ li biil ti mas ep ta velta chvinaj ta Vivliae. Li buchʼutik la stsʼibaik li Vivliae ep ta tos kʼu yelan chalbeik skʼoplal li Diose xchiʼuk ti kʼu yelan chakʼik ta ojtikinele, jech kʼuchaʼal liʼe: Buchʼu skotol xuʼ yuʼun, Buchʼu toj toyol oy xchiʼuk Kajvaltik. Sventa xakʼik ta ojtikinel ti oy sbi stuk li Diose, jaʼ la stunesik li Tetragramatone.

Jaʼ beiltasatik yuʼun Jeova li buchʼutik la stsʼibaik li Vivlia sventa stunesbeik li sbie. Xi laj yakʼbe stsʼiba li j-alkʼop Joele: «Skotol li buchʼu tskʼan vokol ta sbi Jeovae jaʼ chkol» (Joel 2:32). Xi laj yakʼbe stsʼiba xtok jun jtsʼibajom yuʼun salmoe: «Akʼo snaʼik krixchanoetik ti jaʼ Jeova li abie, ti voʼot noʼox atuk ti Buchʼu toj toyol oyot ta spʼejel balumile» (Salmo 83:18). Te van vukubuk sien chalbe skʼoplal sbi Dios li slivroal Salmoe, jun livro ti ta nichimalkʼop tsʼibabil ti tskʼejintaik xchiʼuk ti chalilanik li steklumal Diose. Pe ¿kʼu yuʼun oy epal Vivlia ti muʼyuk chalbe sbi Diose? ¿Kʼu yuʼun laj yichʼ tunesel li biil Jeova li ta Vivlia liʼe? Xchiʼuk ¿kʼusi skʼan xal li biil taje?

Jtuchʼ Salmo ti te oy ta balbalvun ti laj yichʼ tael ta nab Muerto ta sjabilal 50 t.J. Ti kʼu yelan tsʼibabile jaʼ li ta ebreo ti nopem xaʼiik stunesel kʼalal lokʼik xa ox ta chukel li ta Babiloniae. Pe li Tetragramatone jamal xvinaj ta skoj ti ep ta velta tsʼibabil li ta voʼneal ebreo ti la stunesik kʼalal muʼyuk toʼox chukbilik batel ta Babiloniae

¿Kʼu yuʼun oy epal Vivlia ti muʼyuk chalbe sbi Diose? Ep srasonal. 1) Junantike tsnopik ti mu persauk oy sbi stuk li Dios ti skotol xuʼ yuʼune. 2) Junantik xtoke jaʼ ta skoj li kʼusi nopem xaʼi tspas judaetik ti muʼyuk tstunesik li sbi Diose, yuʼun chiʼik van mi sokesbeik skʼoplal. 3) Yantik xtoke ta skoj ti muʼyuk buchʼu snaʼ lek ti kʼuxi ta alele, jaʼ lek chaʼiik ti Kajvaltik o ti Dios noʼox chalbeik skʼoplale. Pe chʼabal srasonal ti jech tsnopike. Jkʼeltik batel.

  • Baʼyel, li buchʼu chalik ti mu persauk oy sbi stuk li Dios ti skotol xuʼ yuʼune muʼyuk bu la stsakik ta venta ti te chalbe sbi Dios li voʼneal tsʼibetik sventa Vivliae, ti te tsakal skʼoplal ek li kopiaetik ti oy xa onoʼox kʼalal muʼyuk toʼox ayem ta balumil li Kristoe. Jech kʼuchaʼal laj xa kaltike, jaʼ laj yal Dios ti akʼo xichʼ tsʼibael te van  vukmiluk ta velta ta Vivlia li sbie. Lek jamal xvinaj ti tskʼan akʼo jnabetik xchiʼuk ti akʼo jtunesbetik li sbie.

  • Xchibal, li jelubtasej kʼopetik ti tstupʼbeik sbi Dios ta skoj li kʼusi nopem xaʼi tspas judaetike oy kʼusi tsots skʼoplal ti muʼyuk bu tstsakik ta ventae. Akʼo mi oy jlom judaetik ti tslokʼtaik tsʼibetik ti mu skʼan xalbeik li sbi Diose, muʼyuk bu la stupʼik lokʼel kʼalal la slokʼtaik li Vivliae. Oy voʼne balbalvunetik ti laj yichʼ tael ta Qumrán ta nopol nab Muertoe ep ta velta te chal li sbi Diose. Junantik jelubtasej kʼopetik ta Vivlia ti la stupʼbeik lokʼel sbi li Diose laj yiktaik ta mayuskula li jpʼel kʼop KAJVALTIK sventa xakʼik ta ilel ti te la tsʼibabil sbi Dios li ta voʼne tsʼibetike. Pe mi snaʼojik ti ta smilal xa noʼox ta velta oy ta Vivlia li sbi Diose, ¿kʼu yuʼun lek noʼox laj yaʼiik ti la sjelik o ti la stupʼike? ¿Buchʼu akʼbatik permiso ti jech la spasike? Jaʼ noʼox xuʼ xal stukik.

  • Yoxibal, li buchʼu chalik ti mu stakʼ xichʼ tunesel li sbi Dios ta skoj ti mu stakʼ naʼel lek kʼuxi ta alele tstunesbeik sbi Jesus akʼo mi mu snaʼik kʼuxi ta alel. Pe li avie, muʼyuk xa buchʼu snaʼ kʼuxi lek ta alel li sbi Jesus jech kʼuchaʼal laj yalik li yajtsʼaklomtak Kristo ta baʼyel sigloe. Li yajtsʼaklomtak Kristo ti jaʼik judaetike yikʼaluk van Yexua chalik. Yan li Kristoe (o Mesiase) Maschiaj chalik. Li yajtsʼaklomtak Kristo ti chkʼopojik ta griegoe Iesous Kjristos chalik, yan li buchʼutik chkʼopojik ta latine Iesus Christus chalik. Li buchʼutik la stsʼibaik li Vivlia ti jaʼ akʼbat snaʼik yuʼun Diose jaʼ la stunesik li sbi Jesus ti jelubtasbil ta griegoe. Maʼuk jech laj yiktaik ti kʼu yelan chalik ta ebreoe, jaʼ la stunesik kʼuchaʼal nopem xaʼi chalik ta skʼopik li krixchanoetike. Jaʼ jech ta sventa li sbi Dios eke, li Komite sventa sjelubtasel Xchʼul Kʼop Dios sventa Achʼ Balumile oy lek srasonal laj yil ti xichʼ tunesel li Jeova xie, akʼo mi maʼuk jech tajek ti kʼu yelan laj yichʼ alel ta voʼneal ebreo li sbi Diose.

¿Kʼu yuʼun laj yichʼ tunesel li biil Jeova li ta Xchʼul Kʼop Dios sventa Achʼ Balumile? Xi tsʼibabil ta konsonante li sbi Dios ta ebreoe: יהוה (YHWH). Taje Tetragrámaton sbi. Chʼabal bu yichʼoj vokal li Tetragrámaton taje, yuʼun jaʼ jech snaʼ stsʼibajik li ta voʼneal ebreoe. Vaʼun chaʼa, ¿kʼuxi tsnaʼik kʼusi vokalil tstunesik kʼalal tskʼelik li kʼusitik tsʼibabile? Snaʼojik xa lek bu chakʼbeik li vokale, yuʼun jech tstunesik jujun kʼakʼal.

Kʼalal jutuk xa ox mu jmil jabil stsutsel li Tsʼibetik ta Ebreo Kʼope, li pʼijil judaetike oy kʼusi la spasik sventa snaʼik kʼuxi ta kʼelel li tsʼibetik ta ebreoe. La stikʼbeik senyail o spuntoal sventa snaʼik kʼusi vokalil tstikʼbeik li jujupʼel kʼop ta ebreoe. Pe li vaʼ kʼakʼale, ep judaetik la snopik ti chopol la mi lokʼ ta yeik li sbi Diose, jech oxal la slokʼesik xchiʼuk la stikʼik yan kʼopetik. Kʼalal la slokʼtaik li Tetragramatone, jaʼ la stikʼbeik li svokalil jpʼelantik kʼop la stunesike, jaʼ te la stikʼik li ta chanib konsonante ti bu chalbe sbi li Diose. Jech oxal, li  senyail o spuntoal laj yakʼbeik li voʼneal tsʼibetike mu xkoltavan sventa xichʼ naʼel kʼuxi ta alel li sbi Dios ta ebreoe. Junantike chalik ti «Yahweh» la ta alele, yantike jelajtik kʼu yelan chalik. Jun balbalvun ta nab Muerto ti te yichʼoj talel jtuchʼ li slivroal Levitiko ta griegoe te chal ti «Iao» la chichʼ alel li sbi Diose. Pe maʼuk noʼox taje, yuʼun li baʼyel jtsʼibajom jgresiaetike chalik ti xi la ta alele: «Iae», «Iabe» o «Iaoue». Ta melel, mu jnaʼtik lek kʼuxi chalik ta voʼne li biil taje. Jaʼ yuʼun, muʼyuk srasonal mi chkaltik ti jtos noʼox kʼu yelan ta alel li sbi Dios ta ebreoe (Jenesis 13:4; Eksodo 3:15). Ti kʼusi jnaʼojtik leke jaʼ ti nopajtik noʼox la stunes sbi stuk li Dios sventa chchiʼin ta loʼil li steklumale xchiʼuk ti la stunesbeik sbi kʼalal la skʼoponik eke xchiʼuk jamal laj yalik kʼusi sbi kʼalal la xchiʼinik ta loʼil yantike (Eksodo 6:2; 1 Reyes 8:23; Salmo 99:9).

Vaʼun chaʼa, ¿kʼu yuʼun laj yichʼ tunesel li biil Jeova li ta Xchʼul Kʼop Dios sventa Achʼ Balumile? Yuʼun ti kʼu yelan chichʼ tunesel li sbi Dios taje jal xa yichʼoj tunesel tal li ta españole.

Sbi Dios ti te xvinaj ta Jenesis 15:2, jaʼ li Pentateuko ti jaʼ la sjelubtas li William Tyndale ta 1530

Li baʼyel velta laj yichʼ jelubtasbel li sbi Dios ta Vivlia ta españole lokʼ ta 1537 ti jaʼ li Salmoetik yuʼun Juan de Valdese. Tee Iehova laj yichʼ tunesel. Kʼalal jel batel li españole, jel batel ti kʼu yelan chichʼ tsʼibael li sbi Diose. Jun skʼelobile, kʼalal la sjelubtas Salmoetik li Bernardino de Rebolledo ta 1661, Jehova la stunes. Li ta Vivlia la sjelubtas li Scío de San Miguel ta 1791 laj yikta Iehováh li ta tsʼib ta yok vunetike. Li Vivlia Torres Amat ti lokʼ ta 1824 Jehovah laj yichʼ iktael, li ta Reina-Valera ti lokʼ ta 1862, Jehová laj yiktaik. Jech xtok, li ta Eksodo 3:14 ta Xchʼul Cʼop Jtotic Dios, ta skʼop Chenalhoe Yahweh laj yikta li ta tsʼib ta yok vune xchiʼuk li Xchʼul Cʼop ti Jtotic Diose, ta skʼop Chamulae Jehovah laj yikta li ta tsʼib ta yok vune. Oy ep ta tos kʼopetik xtok ti jechtik stunesojik sbi Dios ta epal jabiletike. Yan skʼelobil xtoke, jaʼ li Pentateuko ti jaʼ la sjelubtas li William Tyndale ta 1530, li tee Iehouah la stunes. Taje jaʼ li baʼyel Vivlia laj yichʼ jelubtasel ta inglés ti chalbe li sbi Diose.

 Li Studies in the Psalms (Estudios de los Salmos) ti lokʼ ta 1911 ti jaʼ slivro li Joseph Bryant Rotherham ti xchanojbe lek skʼoplal Vivlia xchiʼuk ti ichʼbil lek ta mukʼe la stunes Jehovah li ta inglese, maʼuk la stunes Yahweh, yuʼun laj yal ti jaʼ la oy ta yoʼonton tstunes «li biil ti bu mas xojtikinik (xchiʼuk lek chaʼiik) li krixchanoetik ti tskʼelik li Vivliae». Li ta 1930, li Alexander Kirkpatrick ti xchanojbe lek skʼoplal ebreoe jaʼ jech laj yalbe skʼoplal ek ti Jehovah tstunesik ta inglese. Xi laj yale: «Li buchʼutik chchanbeik skʼoplal kʼopetik avie chalik ti Yahveh o Yahaveh la ta alele; pe yileluke nopem xaʼi chalik JEHOVAH li ta inglese, yuʼun maʼuk mas tsots skʼoplal ti kʼu yelan lek tajek ta alele, jaʼ mas tsots skʼoplal ti akʼo xichʼ ojtikinel ti jaʼ Jun Biile, ti maʼuk noʼox Kajvaltik chichʼ albel skʼoplale». Li ta tsotsile oy jlik diksionario ti xi chalbe skʼoplal li biil Jeovae: «Sbi jtotik kuxul riox, stot kajvaltik jesukristo ti buchʼu la spas balumile o banamile, viʼnajele, yilojotik sbatel kʼakʼal, sbatel ora ichʼbil ta mukʼ: Li Jeovae jaʼ riox kuʼuntik» (Saʼobil Skʼoplal Batsʼi Kʼop, lokʼ ta 2007).

Tetragrámaton YHWH: «Jaʼ Tspas Akʼo Kʼotuk ta Pasel»

Verbo HWH: «chkʼot ta pasel»

¿Kʼusi smelolal li biil Jeovae? Li sbi Jeovae likem tal ta verbo ebreo ti jaʼ skʼan xal «chkʼot ta pasel». Oy jlom pʼijil viniketike chalik ti likem tal ta jun verbo ti chakʼ ta aʼiel ti oy kʼusi chakʼ kʼotuk ta pasele. Jech oxal, li Komite sventa sjelubtasel Xchʼul Kʼop Dios sventa Achʼ Balumile laj yakʼ venta ti xi smelolal sbi li Diose: «Jaʼ Tspas Akʼo Kʼotuk ta Pasel». Pe jelajtik kʼusi tsnopik li pʼijil viniketike, jech oxal mu stakʼ xkaltik ti jtos xa noʼox li smelolale. Ti vaʼ yelan chichʼ albel smelolale sta-o ta skoj ti jaʼ spasoj skotol kʼusitik li Jeovae xchiʼuk jaʼ li Buchʼu chkʼot ta pasel yuʼun li kʼusi tskʼan tspase. Maʼuk noʼox la spas ti oyuk li vinajel balumile xchiʼuk li pʼijil kuxlejaletike, yuʼun jech kʼuchaʼal chakʼ kiltik li kʼusitik kʼotem ta pasele, jech-o yakal tspas ti chakʼ kʼotuk ta pasel li kʼusi oy ta yoʼontone xchiʼuk li kʼusi tskʼan tspase.

¿Kʼusi smelolal li kʼusi chal Eksodo 3:14? Tee xi chalbe sba skʼoplal stuk li Diose: «Voʼon ta jpas jba ti kʼu yelan ta jkʼan ta jpas jbae» o «Voʼon chkakʼ ta ilel li kʼusi oy ta koʼonton chkakʼ ta ilele». Taje jaʼ jun verbo ta ebreo ti te tsakal skʼoplal jun verbo ti te likem tal li sbi Diose. Ti melel xkaltike muʼyuk bu te smakojbe smelolal skotol li kʼusi skʼan xal li sbi Diose. Jaʼ noʼox jtos stalelal Dios chakʼ ta aʼiel xchiʼuk jaʼ noʼox chakʼ ta ilel ti chkʼot ta pasel yuʼun li kʼusi tskʼan tspas ta jujutos kʼusitike. Jech oxal, akʼo mi te tsakal skʼoplal sbi Jeova taje, maʼuk noʼox skʼan xal ti xuʼ stʼuj li kʼusi tskʼan tspas-o sbae. Te tsakal skʼoplal xtok ti xuʼ stunes spasbentak sventa xkʼot ta pasel li kʼusi tskʼan tspase.