Kʼelo li kʼusi yichʼoje

Batan ta saʼobil

 LI VOKOLILE

¿Kʼu yuʼun ti muʼyuk xa jun koʼontontike?

¿Kʼu yuʼun ti muʼyuk xa jun koʼontontike?

«Li krixchanoetik avie oy xa yuʼunik li kʼusitik achʼ chlokʼanuk tale, li kʼusitik tspas li sientifikoetike xchiʼuk oy lek stakʼinik ti mu albajuk yepale [...]. Pe akʼo mi jech, xuʼ van jaʼik li buchʼutik yakal tsokesik batel li balumile» (Informe Global de Riesgos 2018 del Foro Económico Mundial).

LI BUCHʼUTIK TSABEIK SKʼOPLAL SKOTOLE, ¿KʼU YUʼUN TSVUL TAJEK YOʼONTON TA XKUXLEJALIK XCHIʼUK TA SVENTA LI BALUMILE? JKʼELTIK BATEL JLOMUK LI VOKOLILETIK YAKAL TA JNUPTANTIKE.

  • LI KʼUSITIK TOJ CHOPOL TSPASIK TA INTERNETE. Xi chal li periodiko The Australian: «Mas xa xibal sba ta tunesel li Internete, yuʼun jaʼ mero snailik li buchʼutik tstsatsal tsak ololetike, li buchʼu tsloʼlabe sjol jun kerem o tsebe, li jsaʼ kʼopetik ta Internete (troles) xchiʼuk li j-elekʼetik ta Internete. Jech noxtok, jaʼ mas xa ch-epaj ta spʼejel balumil ti chelkʼanik li jbitik o li kʼusi jaʼ sventa xkichʼtik-o ojtikinele [...]. Li ta Internete jaʼ te ti bu chakʼik ta ilel li krixchanoetik li kʼusitik chopol ta stojolalike: jech kʼuchaʼal li kʼusi ibal sba tspasike xchiʼuk ti kʼu yelan ch-ilbajinvanike».

  • TI MU KOʼOLUK YEPAL JTAKʼINTIKE. Jech kʼuchaʼal chal li Oxfam International, jaʼ la jech yepal stakʼinik li vaxakvoʼ buchʼutik mas jkʼulejik ta spʼejel balumil mi laj yichʼ tsobbel stakʼin li 3,600 miyon krixchanoetik ti mas povreike. Xchiʼuk chal ti muʼyuk lek ti kʼu yelan chichʼ tunesel li takʼin ta balumile, yuʼun «skotol li kʼulejale jaʼ noʼox tstabeik sbalil jtsop krixchanoetik ti jaʼ mas chil-o svokolik li buchʼu abol sbaike, ti jaʼ mas ep chil svokol li antsetike». Junantike chiʼik mi xuʼ spasik-o marcha o xuʼ xlik-o kʼop ta skoj ti muʼyuk parejo li kʼusitik oy kuʼuntike.

  • LI MILBAIL XCHIʼUK LI KONTRAINELE. Xi chal jun aʼyej ta sjabilal 2018 ta Agencia de las Naciones Unidas para los Refugiados: «Li avie stuk xa noʼox jech xvinaj ti kʼu to yepal persa chikta snaik ti muʼyuk bu jech kʼotem-o ta pasele». Mas ta 68 miyon krixchanoetik jatavem lokʼel ta snaik ta skoj li paskʼope xchiʼuk li kontrainele. Xi to chale: «Li ta jujun chib segundoe persa skʼan xjatav lokʼel jun krixchano li ta snae».

  • LI KʼUSITIK TSOKES LI OSIL BALUMILE. Li Informe Global de Riesgos 2018 chal ti «ta anil noʼox yakal chchʼay batel li kʼusitik kuxajtike, [...] xchiʼuk ti yakal chilbajin o ch-ipaj-o li krixchanoetik ta skoj ti toj ikʼ xa li ikʼ chkichʼtike xchiʼuk li nabe». Li yan xtoke, li bikʼtal chonetike yakal xa chjutukaj li ta junantik lumetike. Jech oxal, li sientifikoetike chalik ti yikʼaluk van xlaj skotol li teʼetik o skotol li kʼusitik oy li ta balumile, yuʼun mi chʼabal li bikʼtal chonetike mu xnichin li jeltos nichimetike (polinización). Oyik ta vokol ek li kʼusitik kuxajtik ta nabe (arrecifes de coral), yuʼun li sientifikoetike yakʼojik venta ti oy xa van ta 30 jabil ti chamem te van jutuk mu j-oʼloluk li kʼusitik kuxajtik ta mukʼtik nabetik ta spʼejel balumile.

¿Kʼusi van xuʼ jpastik sventa masuk jun koʼonton xijkuxi li ta balumile? Junantik krixchanoetike chalik ti skʼan akʼo xkichʼtik lek chanubtasele. Mi jech taje, ¿kʼusi van chanubtasel skʼan xkichʼtik? Li ta yan mantaletik chtale jaʼ ta jtakʼtik li sjakʼobiltak taje.