NOPO ti jaʼot jun yajtsʼaklom Kristo ta baʼyel sigloe xchiʼuk ti jaʼ to laj yichʼ akʼbel jun karta li atsobobbail ti jaʼ la stak tal li jtakbol Pabloe. Kʼalal yakal chavaʼi tskʼelike, te chavakʼ venta ti ep ta velta chalbe skʼoplal «li chʼul tsʼibetik[e]», jaʼ xkaltik, li Tsʼibetik ta Hebreo Kʼope (2 Timoteo 3:15). Xuʼ van xi chanope, «ta jkʼan ta jkʼel jtuk li teksto taje». Pe li vaʼ kʼakʼal taje, toj tsots toʼox ta tael li tekstoetike. ¿Kʼu yuʼun?

MUʼYUK SKAPITULOAL XCHIʼUK SVERSIKULOAL

¿Kʼu toʼox van yelan li voʼne tsʼibetik li ta «chʼul tsʼibetik» ta skʼakʼalil Pabloe? Li ta pajina liʼe te chvinaj slokʼol: Jaʼ jun xtuchʼulil slivro Isaías ti te lokʼ talel li ta Balbal Vunetik ti te laj yichʼ tael ta Nab Muertoe. Jech kʼuchaʼal chavile, jech noʼox tsʼibabil, yuʼun muʼyuk spuntoal xchiʼuk muʼyuk skomail. Xchiʼuk muʼyuk skapituloal, sversikuloal jech kʼuchaʼal nopem xkaʼitik li avie.

Li buchʼutik la stsʼibaik li Vivliae, muʼyuk la xchʼakik ta kapituloetik xchiʼuk ta versikuloetik li aʼyejetik akʼbat snaʼik yuʼun Diose. Snitoj noʼox sba la stsʼibaik sventa xichʼ aʼiel skotol xchiʼuk mu ta jujutuchʼuk noʼox. ¿Mi mu jechuk ta jkʼeltik jlikuk karta ti jaʼ la stakbutik talel li buchʼu jkʼanojtik tajeke? Jech, ta jkʼeltik skotol, mu ta jujutuchʼuk noʼox.

Ta skoj ti muʼyuk skapituloal xchiʼuk sversikuloale mu toʼox stakʼ kʼelel lek. Kʼalal chalbe skʼoplal tsʼibetik li jtakbol Pabloe, xi noʼox chale: «Jech kʼuchaʼal xi tsʼibabile» o xi chale «jech kʼuchaʼal xi xa onoʼox yaloj li Isaiase» (Romanos 3:10; 9:29). Pe toj vokol van ta tael li tekstoetik taje, yuʼun jaʼ noʼox xuʼ jtatik mi lek xkojtikintik «li chʼul tsʼibetik[e]».

Jech xtok, «li chʼul tsʼibetik» taje, maʼuk noʼox jtos aʼyej yuʼun Dios yichʼoj tal. Ta slajebtik xa batel li baʼyel sigloe, yichʼoj xa ox 66 livroetik. Jaʼ yuʼun li avie, tstojik tajek ta vokol li buchʼutik tskʼelik Vivliae, yuʼun chʼakbil xa ta kapituloetik xchiʼuk ta versikuloetik, taje chkoltaatik-o ta stael li teksto tsaʼike, jech kʼuchaʼal li epal tekstoetik yichʼoj tal li skartatak jtakbol Pabloe.

Xuʼ van xi chajakʼbe abae: «¿Buchʼu van laj yakʼbe skapituloaltak xchiʼuk sversikuloaltak li Vivliae?».

¿BUCHʼU VAN LAJ YAKʼBE SKAPITULOALTAK?

Chalik ti buchʼu la xchʼak ta kapituloetik li Vivliae jaʼ li pale ti likem ta Inglaterra ti Stephen Langton sbie, xchiʼuk ti jaʼ kʼot ta bankilal Ovispo ta Canterbury ta mas tsʼakale. Te la spas ta slikebaltik siglo 13 kʼalal jaʼo te chchanubtasvan ta Universidad ta París.

Li buchʼutik chchanbeik skʼoplal Vivliae, ep xa ox kʼutik yelan xchʼakojik ta jujuvokʼ o ta kapituloetik sventa la mas xa kʼun ta saʼel li tekstoetike. Ta melel mas kʼun ta tael junuk loʼil ta Vivlia ti oyuk xa onoʼox skapituloaltake, ti mu xkoʼolaj ti ta sjunul livro chichʼ saʼele, jech kʼuchaʼal li ta slivroal Isaías ti chʼakbil xa ta 66 kapituloetik li avie.

Kʼux ta alel, pe taje jaʼ noʼox laj yakʼ vokolil. Li pʼijil viniketike ep kʼutik yelan la xchʼakik, pe mu jmojuk ti kʼu yelan la xchʼakike. Jun skʼelobile jaʼ liʼe, li Evanjelio yuʼun Markose ta jutuk mu 50 kapitulo la xchʼakik, ti mu jechuk kʼuchaʼal avi ti jaʼ xa noʼox 16 skapituloale. Li ta París ta skʼakʼalil Langtone, jaʼo te nakalik junantik jchanunetik ti jelajtik slumalike vaʼun ta jujuntal yichʼoj talel Svivliaik. Pe li jchanunetik xchiʼuk li smaestroike,  kʼalal tsaʼik junuk loʼil ta Svivliaike chil svokolik ta skoj ti mu jmojuk bu oye. ¿Kʼu yuʼun? Yuʼun ti kʼutik yelan chʼakbil li Svivliaike mu xkoʼolaj.

Jaʼ yuʼun li Langtone la saʼ yan kʼu yelan chchʼak li kapituloetike. Li livro The Book—A History of the Bible (Li Livro. Sloʼilal Vivlia), laj yal ti «toj lek laj yilik li buchʼutik tskʼelike xchiʼuk li jtsʼibajometike jaʼ yuʼun ta anil noʼox kʼot ta sjunul Europa». Ti kʼu yelan la xchʼak kapituloetik li Langtone jaʼ tstunesik jutuk mu skotoluk ta Vivliaetik li avie.

¿BUCHʼU LA XCHʼAK TA VERSIKULOETIK LI VIVLIAE?

Oxib siglo ta mas tsʼakale, te van ta oʼloltik batel siglo 16, li Robert Estienne ti likem ta Francia ti ojtikinbil ta skoj ti tspas imprimir xchiʼuk ti tspoj krixchanoetik kʼalal mu xichʼik ichʼel ta mukʼe, mas to lek kʼu yelan la spas. Ta skoj ti oy ta yoʼonton ti skotoluk krixchanoetik xchanik li Vivliae, laj yakʼ venta ti mas kʼun ta kʼelel mi ta jtos noʼox xichʼ chʼakel ta kapituloetik xchiʼuk ta versikuloetik li Vivliae.

Pe maʼuk baʼyel vul ta sjol Estienne ti xichʼ chʼakel ta versikuloetik li Vivliae. Yuʼun leʼ xa onoʼox ta epal sigloetike li judioetik ti la slokʼtaik li Vivlia ta Evreo (o Pokoʼ Testamento) la xchʼakik ta versikuloetik, pe muʼyuk la xchʼakik ta kapituloetik. Jech kʼuchaʼal kʼot ta pasel ta sventa li kapituloetike, mu jtosuk noʼox ti kʼu yelan chʼakbile.

Li Estienne la xchʼak li Achʼ Testamento (o Tsʼibetik ta Griego Kʼop ti chalbe skʼoplal Kristo) ta achʼ numeroetik li versikuloetike xchiʼuk jmoj la skap ti kʼu yelan tsʼibabil li Tsʼibetik ta Hebreo Kʼope. Li ta 1553 la spas imprimir li baʼyel jlik Vivlia ta Francés ti jechtik xa onoʼox chʼakbil kʼuchaʼal avi ta kapituloetik xchiʼuk versikuloetike. Jlom li buchʼutik chchanbeik skʼoplale, laj yalik ti kʼalal laj yichʼ chʼakel ta versikuloetike, tuchʼajtik la chkom li tekstoetik ta Vivliae xchiʼuk ti xkoʼolaj la ta orasionetik ti muʼyuk bu snitojbe sba skʼoplale. Akʼo mi jech, li buchʼutik tspasik imprimir Vivliaetike jaʼ jech lik spasik ek.

JUN LEKIL KOLTAEL SVENTA XICHʼ CHANEL LI VIVLIAE

Akʼo mi toj kʼun yilel ti chichʼ chʼakel ta kapitulo xchiʼuk versikulo li Vivliae, ti kʼu yelan chʼakbile stuk noʼox jech, yuʼun xkoʼolaj kʼuchaʼal chal bu jotukal nakalutik ti tukʼ ch-ikʼvan batele. Melel onoʼox ti maʼuk laj yakʼ ta naʼel Dios ti xichʼ chʼakel ta kapituloetik xchiʼuk versikuloetike xchiʼuk ti bakʼintike te chichʼ chʼakel ti bu mu xkʼot-o yilele. Pe li kʼusi melele, jaʼ ti jech mas kʼun ta tael li versikuloetik ti mas tsotsik skʼoplal chkiltike, jaʼ jech kʼuchaʼal ta jbontik ta junuk vun, junuk livro, junuk orasion, jpʼeluk kʼop ti ta jkʼan ta jvules ta joltike.

Akʼo mi toj lek ti kʼu yelan laj yichʼ chʼakele, li kʼusi mas tsots skʼoplale jaʼ ti xichʼ aʼibel smelolal li kʼusi tskʼan chalbutik Dios li ta Skʼope. Akʼo persa skʼelel skotol li jun loʼil ta Vivliae, pe maʼuk noʼox xakʼel junuk versikulo. Mi jech la apase, jaʼ me jech chavojtikin mas «li chʼul tsʼibetik ti jaʼ tspʼijubtasot ta sventa li kolebal[e]» (2 Timoteo 3:15).