Kʼelo li kʼusi yichʼoje

Batan ta saʼobil

¿Mi xuʼ mas jal xijkuxi mi oy kʼusi chichʼ jelel li ta ADN?

Chichʼ saʼel kʼuxi xuʼ jal xijkuxi

Chichʼ saʼel kʼuxi xuʼ jal xijkuxi

«Toj lec cʼupil sba la spas scotol li Diose; lec oy yorail la yacʼbe. Jech noxtoc laj yacʼbe ta yoʼnton cristianoetic ti muʼyuc spajeb [li xkuxlejalike]» (Eclesiastés 3:11).

LI KʼUSI laj yal li pʼijil ajvalil Salomone chakʼ ta ilel ti kʼu yelan chkaʼi jbatik jkotoltike. Muʼyuk jal chijkuxi... Jaʼ yuʼun, li krixchanoetike oy kʼusi spasojik sventa mas jal xkuxiik. Ti kʼu xa sjalil likem tal li kuxlejale, oy ep sloʼil li krixchanoetik ta voʼne ti chakʼ ta ilel ti jech spasojik talele.

Jech kʼuchaʼal liʼe, nopo ta stojolal li ajvalil Gilgamés ta Sumeriae. Li kʼusi tsloʼiltaik li krixchanoetik ta voʼne ta stojolal li ajvalil taje, jaʼ te chal li ta Epopeya de Gilgamés, chal ti bat ta jun xibal sba xanbal sventa bat saʼ li kʼusi chakʼ kuxlejal sbatel osile, pe muʼyuk kʼusi la sta.

Jun alquimista ta Edad Media ti te oy ta slaboratorioe

Li ta xchanibal siglo kʼalal muʼyuk toʼox talem Jesuse, li jchinoetik ti jaʼik alquimista lik saʼik jtos poxil sventa mu xchamik-o. Vaʼun, la spasik jtos poxil ti yichʼoj jutuk mercurio xchiʼuk arsénico. Yaʼeluke, chamik li junantik ajvaliletik ta China kʼalal laj yuchʼik taje. Li ta Europa ta Edad Media, junantik alquimista oy kʼusi la spasik sventa stakʼuk lajesel li oroe, yuʼun ta skoj ti mu xkuxin ta anile, la snopik ti xuʼ la snatubtas li jkuxlejaltike.

Jech kʼuchaʼal ta voʼne ti tsaʼik jtos poxil sventa mu xchamike, li avie, junantik li buchʼutik chchanbeik skʼoplal kʼusitik kuxajtike (biólogos) xchiʼuk li buchʼutik chchanbeik skʼoplal li ADN yakal tsabeik-o skʼoplal ti kʼu yuʼun chijmalube. Li kʼusi yakal tsabeik skʼoplale chakʼ ta ilel ti tskʼan tstaik li kʼusi mu xijmalub-o yuʼune xchiʼuk ti mu xijchame. Pe ¿kʼusi staojik ta kʼelel?

LI DIOSE LAJ YAKʼ TA KOʼONTONTIK TI MUʼYUK SPAJEB LI JKUXLEJALTIKE (ECLESIASTÉS 3:11).

¿KʼU YUʼUN CHIJMALUB?

Li sientifikoetik ti jaʼ chchanbeik skʼoplal ti kʼu yelan selula li krixchanoetike, chalik ti oy la mas ta 300 srasonaltak ti kʼu yuʼun chijmalub xchiʼuk chijchamutike. Li jabiletik echʼem tale, li biólogos moleculares xchanojbeik skʼoplal li gen xchiʼuk li proteína sventa mu xmalub ta anil li chonbolometike xchiʼuk li selula krixchanoetike. Taje jaʼ stijojbe yoʼonton li jkʼulejetik sventa stojik li buchʼutik jaʼ yabtel tsabeik skʼoplal «li vokolil chakʼ li lajelale». ¿Kʼusi kʼotem ta pasel ta skoj taje?

Ti chichʼ natubtasel ti kʼu sjalil chijkuxie. Junantik li buchʼutik chchanbeik skʼoplal kʼusitik kuxajtike, chalik ti chijmalubutik ta skoj li telómero, jaʼ xkaltik, li sniʼtak cromosomae. Li telomeroetike jaʼ tskʼej li kʼusi oy ta ADN kʼalal jaʼo ch-epaj li selulaetike, pe kʼalal chchʼak sba jujukoj li selulaetike, li telomeroetike ta xkomkomib. Ta sjalile, muʼyuk xa chchʼak sba li selulaetike, vaʼun chijmalub.

 Li Elizabeth Blackburn ti laj yichʼ akʼbel Premio Nobel ta 2009 oy kʼusi la staik xchiʼuk li buchʼutik koʼol ch-abtejik ti jaʼ chakʼ ti mu ta aniluk xlaj li telomeroetike, taje jaʼ skʼan xal ti mu xmalub ek li selulaetike. Akʼo mi jech, li telomeroetike «maʼuk snatubtasobil jkuxlejaltik: mu spas yuʼun ti mas jal xijkuxi kʼuchaʼal onoʼox sjalil stakʼ xijkuxie».

Sjelel li kʼusi oy ta yut selulae. Kʼalal chyijub li jselulatik o kʼalal muʼyuk xa ch-epaje, oy kʼusitik muʼyuk lek tstakbe batel li selulaetik ti jaʼ chchabi li jbekʼtaltike, vaʼun chijsitub yuʼun, oy kʼusi toj kʼux chkaʼitik xchiʼuk yantik. Achʼtik toe, junantik sientifikoetik ta Francia stunesojbeik selula li buchʼutik oy xa sjabilalike, junantike oy xa mas ta 100 sjabilalik, vaʼun oy kʼusi sjelojbeik li selulaike. Li jbabe yuʼunik ti jaʼ li Jean-Marc Lemaître laj yal ti oy kʼusi stakʼ pasel sventa «mu xmalub» ta anil li selulaetike.

¿MI XUʼ VAN SNATUBTAS JKUXLEJALTIK LI SIENSIAE?

Mu skotoluk sientifikoetik xchʼunojik ti xuʼ mas jal xijkuxi yuʼun li poxiletik sventa mu xijmalube. Leʼ xa tal ta siglo 19, mas onoʼox van jal chijkuxi, pe taje jaʼ ta skoj ti mas ta jkʼel jbatik sventa sakuk li jbekʼtaltike, ti ta jkʼel jbatik li ta chameletik ta skoj infeksione, ti chichʼ tunesel poxiletik ti tsmilbe xchanul li chameletike xchiʼuk li vakunaetike. Junantik li buchʼutik chchanbeik skʼoplal li gen chalik ti jaʼ xa noʼox jech sjalil chijkuxi kʼuchaʼal stalel onoʼoxe.

Oy xa van ta 3,500 jabil ti xi la stsʼiba li Moisese: «Lajuneb xchanvinic (70) jabil ti xuʼ chicuxicutique; li bochʼo toj lec tsotsique xuʼ chcʼotic cʼalal ta chanvinic (80) jabil, pero toj vocol chcaʼicutic, yuʼun jaʼ noʼox puru vocol, puru abtel. Li jabilalcutique ta anil noʼox chjelov, jech echʼel libatcutic o» (Salmo 90:10). Akʼo mi ep kʼusi yakʼojik persa spasel li krixchanoetik sventa xnatub li jkuxlejaltike, jnaʼojtik ti jech onoʼox sjalil chijkuxi jech kʼuchaʼal laj yal li Moisese.

Pe jaʼuk li jlom chonbolometike xuʼ xkuxiik mas van ta 200 jabil, jech kʼuchaʼal li erizo rojo de mar o kʼuchaʼal li tortuga ti xuʼ xkuxi mas ta 150 jabile. Oy teʼetik xtok ti xuʼ xkuxi mas ta chaʼmil jabile, jech kʼuchaʼal li sabino teʼe. Kʼalal ta jkoʼoltastik ti kʼu sjalil chijkuxi kʼuchaʼal li chonbolometik o li teʼetike, xuʼ van xi ta jakʼbe jbatike: «¿Mi jaʼ xa noʼox jech sjalil chijkuxi ti 70 o 80 jabile?».