Fanatu ki te fakasologa

Fanatu ki te lua o auala

Fanatu ki te fakasologa o mataupu

Molimau a Ieova

Tuvalu

“Ke Tumau i te Alofa o te Atua”

 MATAUPU E 7

E Mata, e Fakatāua ne Koe te Ola e Pelā mo te Atua?

E Mata, e Fakatāua ne Koe te Ola e Pelā mo te Atua?

“A koe ko te pogai o te ola.”SALAMO 36:9.

1, 2. Se a te meaalofa mai te Atua telā e aoga i se auala fakapito i aso nei, kae kaia?

KO OTI ne tuku mai ne te ‵tou Tamana i te lagi se kope tafasili i te tāua—te meaalofa ko te ola ke fai tatou pelā me ne tino ‵poto kolā e mafai o fakaakoako atu ki ana uiga. (Kenese 1:27) Ona ko te meaalofa tāua tenā, ko mafai ei o malamalama tatou i te aoga o akoakoga fakavae i te Tusi Tapu ki a tatou. Mai te fakaaogaga o mea konā, ko gasolo aka ei tatou o ma‵tua i te feitu faka-te-agaga kae fai mo tino kolā e a‵lofa ki a Ieova kae “ko oti ne akoako ke iloa ne [tatou] o tami ki te kesekesega o te ‵lei mo te masei.”Epelu 5:14.

2 A te malamalama i akoakoga fakavae i te Tusi Tapu e tāua ‵ki i se auala fakapito i aso nei, ona ko te ‵numi o te lalolagi ko se mafai ei o fetaui so se tulafono mo mea katoa kolā e mafai o ‵tupu i te olaga. E fakaasi manino mai te manatu tenei i togafiti fakatokita, maise eiloa i vailakau mo togafiti kolā e aofia i ei te toto. A te mea tenei se mea tāua ki tino katoa kolā e fia faka‵logo ki a Ieova. Tela la, kafai e malamalama tatou i akoakoga fakavae i te Tusi Tapu kolā e fetaui ‵lei, ko mafai ei o fai ne tatou a fakaikuga ‵lei kolā e talia ne ‵tou loto lagona kae tumau i te alofa o te Atua. (Faataoto 2: 6-11) Ke mafaufau ki nisi akoakoga fakavae konei.

E ‵MALU TE OLA MO TE TOTO

3, 4. Ne kamata anafea te fakatapuga o te toto i te Tusi Tapu kae se a te akoakoga e fakavae ki ei?

3 Ne fakaasi muamua mai ne Ieova mai tua malie faeloa o te tamatega o Apelu ne Kaino a te pili o te sokoga i te ola mo te toto, e pelā foki mo te tapu, io me ko te ‵malu. Ne fai atu te Atua ki a Kaino: “A te toto o tou taina ko kalaga mai ki a au mai te laukele.” (Kenese 4:10) I te kilokiloga a te Atua, ne sui ne te toto o Apelu a tena ola, telā ne fakagata fakavave i se auala fakasaua. Tela la, e mafai o fai atu me ne kalaga aka te toto o Apelu ki te Atua mō se taui ma sui.Epelu 12: 24.

4 I te otiga o te Lolo i aso o Noa, ne fakasaoloto ne te Atua ke ‵kai a tino ki ‵kano o manu kae e se ko te toto. Ne fai atu te Atua: “Ko te mea e se ‵tau o kai ne koutou, ko ‵kano o manu kolā koi isi ne toto i ei; e se talia ne au te mea tenā me i te toto ko te ola tenā.” (Kenese 9:4, 5) E fakasino atu te fakatonuga tenā ki tino mai te gafa o Noa ke oko mai eiloa ki ‵tou aso nei. E fakatalitonu mai i te mea tenei a pati a te Atua kolā ne fai ki a Kaino—me e sui ne te toto a ola o mea ola katoa. E fakatalitonu mai foki i te fakatonuga tenā me i a Ieova, te Mafuaga o te ola, ka fakamasino ne ia a tino katoa kolā e se āva ki te ola mo te toto.Salamo 36: 9.

5, 6. Ne fakaasi mai pefea i te Tulafono a Mose te tapu mo te tāua o te toto? (Ke onoono foki ki te pokisi i te “ Ke Ava ki te Ola o Manu.”)

5 E matea atu foki a mea tāua e lua konei i te Tulafono a Mose. E fai mai penei te Levitiko 17:10, 11: “Kafai se tino Isalaelu io me se tino fakaalofa . . . e kai ki se ‵kano manu kae koi isi ne toto i ei, ka se talia a ia ne te Aliki ke fai mo tino o tena fenua. A te ola o mea ola  katoa ko te toto, tenā te mea ne fai ei a te fakatonuga a te Aliki ke ‵ligi sāle a toto ki luga i te fatafaitaulaga e faka‵ma ei a agasala a te fenua. A te toto, telā ko te ola, e faka‵ma ne ia a agasala.” *—Ke onoono ki te pokisi “ Te Malosi o te Toto ke Faka‵ma Agasala.”.

 

6 Kafai e se fakaaoga te toto o se manu telā ne tamate i luga i te fatafaitaulaga, e ‵tau o ‵ligi atu ki te laukele. I te faiga tenā, ko foki atu ei te ola ki tena Mafuaga, i se auala fakatusa. (Teutelonome 12:16; Esekielu 18: 4) Kae onoono la, me ne seki ‵tau o faka‵ma katoatoa ne tino Isalaelu a toto mai i ‵kano o manu katoa. Kafai ne tamate kae fakasali faka‵lei te toto o te manu, e mafai eiloa o kai ki ei se tino Isalaelu mo te loto lagona ‵ma, me ko oti ne fakaasi atu tena āva ki te Mafuaga o te ola.

7. Ne fakaasi atu pefea ne Tavita te āva ki te tulaga tapu o te toto?

7 Ne malamalama a Tavita, “ko te vaegā tagata” telā ne fiafia te Atua ki ei, i akoakoga fakavae mai tua o te tulafono a te Atua e uiga ki te toto. (Galuega 13:22) I te taimi e tasi ne fia inu malosi ei a ia, ne ulu ‵funa atu ana tagata e tokotolu ki te koga ne ‵nofo ei te kautau a te fili, o asu a vai mai se vaikeli, kae avatu ki a ia. Ne saga atu pefea a Tavita ki ei? Ana muna: “E se mafai ne au o inu te vai tenei! E pelā eiloa me ko inu ne au a toto o tagata konei ne tuku olotou ola o asu mai te vai tenei!” I te kilokiloga a Tavita, a te vai ko te ola eiloa o ana tagata. Tela la faitalia tena fia inu, “ne ‵ligi [atu]  ne ia” te vai tenā ki a Ieova.2 Samuelu 23:15-17.

8, 9. E mata, ne ‵fuli te kilokiloga a te Atua e uiga ki te ola mo te toto i te fakatuakaga o te fakapotopotoga Kelisiano? Fakamatala mai.

8 I se 2,400 tausaga mai tua o te fakatonuga ki a Noa kae i se 1,500 tausaga mai tua o te feagaiga o te Tulafono, ne fakamalosi atu ei a Ieova ki te potukau pule o te fakapotopotoga Kelisiano i aso konā ke tusi mai penei: “Me ko ‵kau fakatasi matou mo te agaga tapu, ke sa toe fakaeke atu ki a koutou se isi amoga e fakaopoopo ki tulafono konei: Mo a ma ‵kai koutou ki taulaga ne ofo atu mō tupua; mo a ma ‵kai ki te toto; mo a ma ‵kai ki manu ne ‵kumi a ua kae se fakasali a te toto, mo a foki ma sulaitetapu koutou.”Galuega 15:28, 29.

9 E manino ‵lei me ne malamalama a te potukau pule mua i te tapu o te toto kae ko te sona fakaaoga e ‵pau eiloa tena masei mo te mulilua io me ko te finalalolagi. E talia ne Kelisiano ‵tonu a te tulaga tenā i aso nei. E se gata i ei, ona ko te mea e mafau‵fau kae fakaaoga ne latou a akoakoga fakavae mai te Tusi Tapu, e fakafiafia atu eiloa ki a Ieova olotou fakaikuga e uiga ki te fakaaogaga o te toto.

TE FAKAAOGAGA O TE TOTO I TOGAFITI FAKATOKITA

Ka fakamatala atu pefea ne au ki te tokita taku fakaikuga ki te fakaaogaga o vaega fo‵liki o te toto?

10, 11. (a) Se a te kilokiloga a Molimau a Ieova ki te ‵suki ki te toto mo te fakaaogaga o vaega ‵lasi e fa o te toto? (e) Ne a feitu e uiga ki te toto e mafai o kese‵kese i ei a kilokiloga a Kelisiano?

10 E matea ne Molimau a Ieova me e fakauiga foki te sē “‵kai ki te toto” ki te sē talia o te ‵suki ki te toto, te avatuga io me ko te tausiga o olotou toto mō tino ma‵saki. Ona ko te lotou āva ki te tulafono a te Atua, e se talia foki ne latou ke fakaaoga a vaega ‵lasi e fa o te toto:  ko sela ‵kula, sela ‵kena, potopotogā toto, mo te sua.

11 I aso nei, e auala i nisi faifaiga, ko toe vaevae foki a vaega ‵lasi konei ki nisi vaega fo‵liki kolā e fakaaoga i auala kese‵kese. E mata, e mafai o talia ne se Kelisiano a vaega fo‵liki konei? E mata, e kilo atu a ia ki ei e pelā eiloa me ne “toto”? E ‵tau o fai ne tino taki tokotasi se  fakaikuga totino ki te mea tenei. E penā foki a togafiti fakatokita kolā e se tausi aka ei te toto i tua i se koga kae fakatele fua ki tua i se masini telā e ‵piki ki te foitino, ko toe fakafoki ei ki loto i te foitino i tena tamilosaga masani.—Ke onoono ki te Mataupu Fakaopoopo “Vaega Fo‵liki o te Toto mo Faifaiga Masani o te Tipitipi.”

12. E ‵tau o pefea te ‵tou kilokiloga mo faifaiga ki fakaikuga kolā e faka‵na ki te loto lagona?

12 E mata, e se tāua malosi a fakaikuga a tino taki tokotasi ki a Ieova? Ikai, me e lasi tena amanaia ki ‵tou mafaufauga mo ‵tou lagonaga. (Faitau te Faataoto 17:3; 21:2; 24:12.) Tela la, mai tua o te akai atu ki a Ieova mō se takitakiga mo te faiga o se sukesukega maea e uiga ki se vailakau io me se togafiti fakatokita, e ‵tau o faka‵logo tatou ki ‵tou loto lagona kolā ko oti ne akoakogina ki te Tusi Tapu. (Loma 14:2, 22, 23) E tonu, e se ‵tau o faimalo tatou ne nisi tino ke tau‵tali i olotou loto lagona, io me e fesili atu tatou, “Se a tau mea ka fai moi fai koe ko au?” I vaegā mea penā, “E ‵tau eiloa mo te tino o amo tena amoga.” *Kalatia 6:5; Loma 14:12; ke onoono ki te pokisi “ E Mata, e ‵Malu te Toto i Taku Kilokiloga?

E FAKAASI MAI I TULAFONO A IEOVA TENA ALOFA E PELĀ ME SE TAMANA

13. Se a te mea e fakaasi mai i tulafono mo akoakoga fakavae a Ieova e uiga ki a ia? Fakamatala mai.

13 E fakaasi mai i tulafono mo akoakoga fakavae i te Tusi Tapu i a Ieova se tino poto i te fai tulafono kae se Tamana alofa foki telā e manako malosi ke maua ne ana tama‵liki se olaga ‵lei. (Salamo 19:7-11) E tiga eiloa  ne seki tuku mai te fakatonuga “ke se ‵kai . . . ki te toto” e pelā me se tulafono fakatokita, e puipui eiloa tatou mai i fakalavelave kolā e iku mai i te ‵suki ki te toto. (Galuega 15:20) E tonu, e fai mai a tokita e tokouke me i te faiga o te tipitipiga e aunoa mo te toto ko te “‵toe togafiti ‵lei eiloa” i poto fakatokita i aso nei. E fakatalitonu mai ki Kelisiano ‵tonu i fakaasiga penā a te poto mo te alofa fakatamana sē fuafuagina o Ieova.Faitau te Isaia 55:9; Ioane 14:21, 23.

14, 15. (a) Ne a tulafono ne fakaasi mai i ei te alofa o te Atua mō ana tino? (e) E mafai pefea o fakaaoga ne koe a akoakoga fakavae mai tua o tulafono konei?

14 E fakaasi mai te amanaia o te Atua ki ana tino i Isalaelu mua i ana tulafono e uke. E pelā mo tena tulafono  ke ‵pui katoa a tuafale o fale o tino Isalaelu ko te mea ke mo a ma tō se tino mai i ei, me ne uke a mea ne fai sāle i luga i ei. (Teutelonome 22:8; 1 Samuelu 9:25, 26; Neemia 8:16; Galuega 10: 9) Ne fakatonu atu foki te Atua ke tausi faka‵lei a pulumakau kolā e fakama‵taku. (Esoto 21:28, 29) A te sē saga atu ki fakatonuga konei e fakaasi atu i ei te lasi o te sē amanaia ki ola o nisi tino kae ne mafai o iku atu ki te agasala ko te tatino.

15 E mafai pefea o fakaaoga ne koe a akoakoga fakavae mai tua o tulafono konei? Kaia e se mafaufau ei koe ki tau pasikaiti, tau fakateletele, au manu, tou fale, tou koga galue, mo fakafiafiaga kolā e filifili ne koe. I nisi fenua, e ‵mate a te tokoukega o talavou mai i te fakateletele e aunoa mo te fakaeteete. Kae ko talavou kolā e ma‵nako o ‵nofo tumau i te alofa o te Atua e fakatāua ne latou a te ola kae e se ‵sala atu ke maua a fakafiafiaga i faifaiga fakama‵taku. E se va‵lea latou i te mafau‵fau me i talavou e se mafai o pa‵kia. I lō te fai penā, e fia‵fia eiloa latou o ‵kalo keatea mai i fakalavelave penā.Failauga 11:9, 10.

16. Se a te akoakoga fakavae i te Tusi Tapu e fakaaoga ki te faka‵toga o pepe? (Ke onoono ki te fakamatalaga mai lalo.)

16 E tāua foki a te pepe telā e seki fanau mai ki te Atua. I Isalaelu i aso mua, kafai e fakapakia ne se tino se fafine faitama kae mate io me ko tena pepe, ne kilo atu te Atua ki te mea tenā e pelā me ko te tatino, kae ne ‵tau o “sui te ola ki te ola.” * (Faitau te Esoto 21:22, 23.) Mafaufau la ki lagonaga o Ieova e uiga ki te fia o pepe kolā  e faka‵to i tausaga takitasi, mō te ‵lei fua o te tau famau mo lā amioga faivalevale.

17. E mafai pefea o fakamafanafana atu ne koe se tino telā ne fakato tena pepe a koi tuai o maua ne ia te munatonu mai te Tusi Tapu?

17 Kae e a la te fafine telā ne fakato tena pepe a koi tuai o maua ne ia te munatonu mai te Tusi Tapu? E mata, ka se maua ne ia te alofa fakamagalo o Ieova? Ikai! E tonu, e mafai o fakalagolago te tino salamō tonu ki te fakamagaloga a Ieova telā e fakavae ki te toto maligi o Iesu. (Salamo 103:8-14; Efeso 1: 7) E tonu, ne fai mai eiloa a Keliso: “Au ne seki vau o kalaga ki tino amio‵tonu, ka ko tino agasala ke salamō ki olotou agasala.”Luka 5:32.

‵KALO KEATEA MAI MAFAUFAUGA FAKA‵MAE LOTO!

18. E fakaasi mai pefea ne te Tusi Tapu te pogai tonu o te tatino?

18 E se gata fua i te sē faka‵mae ne tatou a nisi tino, e manako a Ieova ke tapale keatea ne tatou mai ‵tou loto a te pogai tonu o te tatino—te uiga ko te takalialia. “So se tino e ita ki so se tino, ko tona uiga se tino tatino” ko pati a te apositolo ko Ioane. (1 Ioane 3:15) E se ita fua se vaegā tino penā ki tena taina kae e manako foki ke mate a ia. E mafai o sae aka tena ita i pati fatufatu io me ko ‵losiga ‵se kolā e mafai o iku atu ki tena fakamasino ne te Atua. (Levitiko 19:16; Teutelonome 19:18-21; Mataio 5:22) Tela la, e pefea te tāua ke ga‵lue tatou o tapale keatea so se uiga o te loto masei mai ‵tou loto!Iakopo 1:14, 15; 4:1-3.

19. Se a te kilokiloga a te tino telā e takitaki ne akoakoga fakavae i te Tusi Tapu ki fuaiupu pelā mo te Salamo 11:5, Tusi Paia, Samoa mo te Filipi 4:8, 9?

19 A tino kolā e fakatāua ne latou te ola e pelā mo  Ieova kae fia tumau i te alofa o te Atua e ‵kalo foki keatea mai so se fakasauaga. E fai mai te Salamo 11:5, Tusi Paia, Samoa: “E takalialia a [Ieova] ki tino kolā e fia‵fia ki fakasauaga.” E se gata fua i te fakamatala mai i  te fuaiupu tenā a uiga o te Atua; a te mea tenā se akoakoga fakavae ke takitaki ei te olaga. E fakamalosi aka i ei a tino kolā e a‵lofa ki te Atua ke ‵kalo keatea mai so se fakafiafiaga telā e ‵lago atu ki fakasauaga. E penā foki te fakamalosi atu o te fakamatalaga i a Ieova ko “te Atua o te filemu” ke faka‵fonu ei a mafaufau mo loto o ana tavini ki te alofa, mea ‵lei, mo vikiga, ko mea kolā e maua i ei te filemu.Faitau te Filipi 4:8, 9.

‵KALO KEATEA MAI POTUKAU TATINO

20-22. Se a te tulaga e ‵tu ei a Kelisiano e uiga ki te lalolagi, kae kaia?

20 I te kilokiloga a te Atua, a te lalolagi kātoa a Satani se potukau tatino. E fakaasi mai i te Tusi Tapu tena fakatokaga e uiga ki malo fakapolitiki e pelā me ne manu fe‵kai, kolā ko oti ne tamate ne latou te fia miliona o tino, e aofia i ei a tavini a Ieova e tokouke. (Tanielu 8:3, 4, 20-22; Fakaasiga 13:1, 2, 7, 8) E ga‵lue fakatasi a malo konei pelā me ne manu mo pisinisi ‵lasi mo poto fakasaienisi ke faite aka ei a toe meatau fakama‵taku, kae e maua i ei a tupe e uke ‵ki. E pefea te ‵tonu o te manatu me i “te lalolagi kātoa ko i lalo i te pule a te Tino Masei”!1 Ioane 5:19.

21 Ona ko soko o Iesu e se ne “tino o te lalolagi” kae tumau i te sē ‵kau ki mea fakapolitiki mo taua, ko se aofia ei latou taki tokotasi i te tatino e pelā foki mo te tatino telā e fai ne atufenua. * (Ioane 15:19; 17:16) Kae i te fakaakoako atu ki a Keliso, e se ‵saga atu latou mo te kaitaua māfai e fakasauagina latou. I lō te fai penā, e fakaasi atu te lotou a‵lofa ki olotou fili, ke oko foki eiloa ki te ‵talo mō latou.Mataio 5:44; Loma 12:17-21.

 22 Kae sili i mea katoa, e ‵kalo keatea a Kelisiano ‵tonu mai ‘Papelonia te sili,’ ko te emupaea o lotu ‵se i te lalolagi kātoa, ko te ‵toe potukau tatino foki eiloa tenā. E fai mai te Muna a te Atua, me “ne ‵ta ne ia pelofeta mo Kelisiano . . . [mo] latou katoa kolā ne tamate i te lalolagi.” Tenā te pogai e polopoloki mai ei ki a tatou: “O‵mai keatea, oku tino!”Fakaasiga 17:6; 18:2, 4, 24.

23. Se a te uiga o te tele keatea mai Papelonia te Sili?

23 E uke atu a mea e aofia i te tiakinaga o Papelonia te Sili i lō te tapalega fua o te igoa o se tino mai se kaulotu. E aofia foki i ei te takalialia ki faifaiga matagā kolā e talia io me e ‵lagomalo atu ki ei a lotu ‵se—e pelā mo te finalalolagi, te kau ki mea fakapolitiki, mo te ‵sala atu ona ko te kaimanako ki koloa. (Faitau te Salamo 97:10; Fakaasiga 18:7, 9, 11-17) E iku atu a faifaiga konā ki te tatino i te ukega o taimi!

24, 25. Se a te mea e fakavae ki ei te alofa fakamagalo o te Atua ki se tino tatino telā ko salamō, kae ne fakaata mai pefea te mea tenā i aso o te Tusi Tapu?

 24 A koi tuai o ‵mai tatou ki te tapuakiga tonu, ko oti ne ‵lago atu tatou, i auala kese‵kese ki te fakanofonofoga a Satani kae ko oti foki ne aofia tatou i te tatino. Kae ona ko te mea ne ‵fuli ‵tou amioga, fakamalosi aka te fakatuanaki ki te taulaga togiola a Keliso, kae tuku atu ‵tou ola ki te Atua, ne fakamagalo ei tatou ne te Atua kae maua foki tena puipuiga i te feitu faka-te-agaga. (Galuega 3:19) Ne fakaata mai te puipuiga tenā i aso o te Tusi Tapu i fa‵kai faka‵lafi.Numela 35:11-15; Teutelonome 21:1-9.

25 Ne fakagalue aka pefea te fakatokaga tenā? Kafai ne tamate fakafuasei ne se tino Isalaelu se isi tino, ne ‵tau o tele a ia ki se fa‵kai faka‵lafi e tasi. Kafai ne sao a ia i te fakamasinoga a famasino e uiga ki te mea tenā, ne ‵tau ei o nofo te tino tatino i te fa‵kai tenā ke oko ki te taimi e mate ei te faitaulaga sili. Ko saoloto ei a ia o nofo i so se koga. Ko tafaga la te lasi o te alofa fakamagalo o te Atua mo te lasi o te fakatāua ne ia o te ola o te tino! E tai ‵pau eiloa a fa‵kai faka‵lafi i aso konā mo te fakatokaga a te Atua i aso nei, telā e fakavae ki te taulaga togiola a Keliso, mō te ‵tou puipuiga māfai e soli fakafuasei ne tatou te fakatonuga a te Atua e uiga ki te tapu o te ola mo te toto. E a, e fakatāua ne koe te fakatokaga tenā? E mafai pefea o fakaasi atu me e fakatāua ne koe? E tasi te auala ko te ‵kami atu o nisi tino ke ‵nofo fakatasi koutou i te fa‵kai faka‵lafi fakatusa tenā, ona ko te pili mai o te ‘fakalavelave lasi.’Mataio 24:21; 2 Kolinito 6:1, 2.

 KE FAKATĀUA TE OLA MAI TE TALAI ATU O TE FEKAU E UIGA KI TE MALO

26-28. Se a te auala e tai ‵pau ei te ‵tou tulaga i aso nei mo te pelofeta ko Esekielu, kae e mafai pefea o tumau tatou i te alofa o te Atua?

26 E fakamasaua mai i te tulaga o tino o te Atua i ‵tou aso nei e uiga ki te pelofeta mua ko Esekielu, telā ne fakagalue ne te Atua e pelā me se leoleo i te feitu faka-te-agaga ki te kau Isalaelu. “E ‵tau eiloa o fakaoko atu ne koe ki a latou a muna polopoloki kolā e fai atu ne au ki a koe,” ko pati a te Atua. Kafai ne fakatamala a Esekielu o fai tena galuega, ka ‵losi atu eiloa ki a ia e uiga ki toto o tino kolā ka tamate māfai ko fakamasino a Ielusalema. (Esekielu 33:7-9) Ne fakalogo eiloa a Esekielu kae ne seki agasala a ia i te tatino.

27 I aso nei, ko oko atu eiloa tatou ki te gataga o te lalolagi kātoa a Satani. Tela la, e ‵kilo atu eiloa a Molimau a Ieova ki te folafolaatuga o “te aso o te taui ma sui” a te Atua e pelā me se tiute kae se tauliaga foki. (Isaia 61:2, Tusi Paia, Samoa; Mataio 24:14) E mata, e kau katoatoa atu koe ki te galuega tāua tenei? Ne fakatāua malosi ne te apositolo ko Paulo te galuega talai. Ne iku atu ei ki ana pati konei: “Au e ‵ma i te toto o so se tino o koutou. Me e seai eiloa se mea e tasi o fuafuaga a te Atua e seki taku atu ne au ki a koutou.” (Galuega 20:26, 27) Ko oko eiloa i te gali o te mea tenā ke tau‵tali ki ei!

28 E tonu, ko te mea ke tumau tatou i te alofa atafai o te Atua, e se lava fua i te maua ne tatou a te kilokiloga a te Atua e uiga ki te ola mo te toto. E ‵tau o tumau tatou i te ‵ma, io me ko te tapu, i tena kilokiloga, e pelā mo te mea ka matea atu ne tatou i te suā mataupu.

^ pala. 5 E uiga ki te fakamatalaga a te Atua, me i “te ola o mea ola katoa ko te toto,” e fai mai penei te mekesini ko te Scientific American: “E tiga eiloa e mafai o fai te toto mo fai se fakatusa o te ola, e tonu foki eiloa te fakamatalaga tenei: e tāua ‵ki eiloa a sela takitasi katoa o te toto ki te ola.”

^ pala. 12 Ke onoono ki te Awake! i a Aokuso 2006, te itulau e 3-12, telā ne ‵lomi ne Molimau a Ieova.

^ pala. 16 E fai mai a tino sukesuke ki te Tusi Tapu me i pati konei i te ‵gana Epelu “e se fakauiga fua ki se fafine telā e pakia.” Ke onoono foki la, me e seai se mea e fakaasi mai i te Tusi Tapu e uiga ki te matua o te pepe telā e seki fanau mai ke fakavae ki ei te fakamasinoga a Ieova.

^ pala. 21 Ke onoono ki te Mataupu e 5, “Ke Tumau i te ‵Vae Keatea Mai te Lalolagi.”

^ pala. 70 Ke onoono ki te Mataupu Fakaopoopo, te “Vaega Fo‵liki o te Toto mo Faifaiga Masani o te Tipitipi” mō nisi fakamatalaga likiliki.