Fanatu ki te fakasologa

Fanatu ki te lua o auala

Fanatu ki te fakasologa o mataupu

Molimau a Ieova

Tuvalu

Te Faleleoleo Maluga  |  Apelila 2015

Te Mauaga o se Koloa Tāua Mua Mai i se Faka‵tuga Kaiga

Te Mauaga o se Koloa Tāua Mua Mai i se Faka‵tuga Kaiga

SE A te mea e masaua ne koe māfai ko mafaufau koe ki se koga ‵pei kaiga? Kāti e mafaufau koe ki se fakasufaga kae manogi masei. Tela la, e faigata eiloa o fakamoemoe koe ke maua se mea tāua, se koloa tafasili i te gali i ei.

Kae e ‵tusa mo se senitenali ko teka, ne maua eiloa se koloa tāua i se koga penā—te koga ‵pei kaiga. E sē se tinā koloa kae se mea telā e tafasili i te tāua. Se a te vaegā koloa telā ne maua atu? Kaia e tāua ‵ki eiloa te mea tenei ki a tatou i aso nei?

NE MAUA ATU SE MEA TELĀ NE SEKI FAKAMOEMOEGINA

I te kamataga o te 20 senitenali, ne āsi atu ki Aikupito a Bernard P. Grenfell mo Arthur S. Hunt, ne tino ‵poto mai te Iunivesiti ko te Oxford. I konā i va o faka‵tugā kaiga ‵lasi kolā e ‵pili ki te Vanu o te Naila, ne maua ei ne lāua a nai potu pepa. Fakamuli ifo, i te 1920, i te taimi koi fakalavelave ei a te tokolua konei i te tuku fakatasiga o mea ne maua, ne maua ne Grenfell a nisi potu pepa kolā ne keli aka i Aikupito. Ne maua ne ia a mea konei mai i te John Rylands Library, i Manchester, i Egelani. Kae ne ‵mate atu a tāgata konei kae e seki oti te tuku fakatasiga o mea konā.

Ne fakaoti ne Colin H. Roberts, te suā tagata poto mai i te Iunivesiti o Oxford, a te galuega tenā. I te taimi ne tuku fakatasi ei ne ia a potu pepa, ne lavea ne ia se pepa masaesae telā e 3.5 inisi te loa kae 2.4 inisi te lauefa (9 x 6 senitimita). Ne ofo masei a ia me ne aofia i ei a tusitusiga i te ‵gana Eleni kolā ne masani ‵lei a ia ki ei. I te feitu e tasi, ko pati ne siki mai i te Ioane 18:31-33. I te sua feitu, ne aofia i ei a nisi pati mai i te fuaiupu e 37 mo te 38. Ne iloa aka ei ne Roberts me ko maua eiloa ne ia se koloa tafasili i te tāua.

NE FAKAIKU AKA TENA LEVA

Ne mafaufau a Roberts me i te pepa masaesae tenei ko leva ‵ki eiloa. Kae e pefea te leva? Ke iloa aka, ne fakatusatusa ne ia a tusitusiga i ei mo nisi tusitusiga mua—se faifaiga telā e taku ki te paleography. * Mai te fakaaogaga o te auala tenei, ne mafai ei o tuku taumate mai ne ia a te leva o te pepa tenā. Kae ne manako a ia ke fakamautinoa aka faka‵lei. Tela la, ne pei ne ia a ata o te potu pepa kae lafo atu ki tino iloilo pelugā tusi e tokotolu, kae fakamolemole atu ke taku mai te leva o te mea tenā. Ne a mea ne fakaiku aka ne tino ata‵mai konei?

Mai te sukesuke ki tusitusiga, fakailoga kolā e fakaaoga i ei, ne lotoma‵lie a tino ata‵mai e tokotolu me ne tusi a te potu pepa tenei i te kamataga o te lua o senitenali T.A.—nai sefulu tausaga fua mai tua o te mate o te apositolo ko Ioane. Kae ko te paleography, e se ko te ‵toe faifaiga tonu telā e iloa aka ei a te leva o tusitusiga, kae e fai mai a te suā tino poto me kāti ne tusi a mea konā i se taimi i te lua o senitenali. Kae koi fai eiloa a te tamā pepa masaesae tenei o tusitusiga mo fai te ‵toe potu pepa leva eiloa ne maua i Tusitusiga Kelisiano faka-Eleni.

MEA E FAKAASI MAI I TE POTU PEPA MAI TE RYLANDS

Kaia e tāua ‵ki a te potu pepa tenei o te Tusi Evagelia a Ioane ki tino kolā e fia‵fia malosi ki te Tusi Tapu i aso nei? Ona ko pogai e lua. Muamua la, a tusitusiga i te potu pepa e tuku mai i ei ki a tatou a nisi mainaga ki te auala ne fakatāua ei ne Kelisiano mua a te Tusi Tapu.

Kaia e tāua ‵ki a te potu pepa tenei o te Tusi Evagelia a Ioane ki tino kolā e fia‵fia malosi ki te Tusi Tapu i aso nei?

 I te senitenali muamua T.A., e lua a auala e fai ei a tusitusiga—i pelugā tusi mo te tusi ‵fetu. A pelugā tusi ko potu pepa io me ko laupepa kolā e faka‵piki io me ‵sui fakatasi ke maua i ei se pepa loa e tasi. E pelu sāle aka a te pepa tenei kae ‵tala i so se taimi e manakogina i ei. I te ukega o taimi, e tasi fua te feitu o te pelugā tusi e fakaaoga ke tusitusi i luga i ei.

Kae ko te tamā potu pepa telā ne maua ne Roberts, e maua atu i ei a tusitusiga i feitu e lua. Ko tena uiga, ne maua mai i se tusi ‵fetu i lō se pelugā tusi. A te tusi ‵fetu ne faite mai i pepa kolā ne ‵sui fakatasi kae ‵fetu ke foliga mai pelā me se tusi.

Ne a feitu ne ‵lei atu ei a te tusi ‵fetu i lō te pelugā tusi? Ia, ne fai eiloa a Kelisiano mua mo fai ne tino talai. (Mataio 24:14; 28:19, 20) Ne fakasalalau atu ne latou a te fekau i te Tusi Tapu i so se koga ne maua ei ne latou a tino—i fale, i maketi, mo te auala. (Galuega 5:42; 17:17; 20:20) Tela la, ne ‵lei fakafia atu a te ‵sala atu ki manatu i te Tusi Tapu e auala i se tusi.

Ne fakafaigofie aka foki ne te tusi ‵fetu ke mafai o maua ne te fakapotopotoga mo tino a ‵kopi totino o te Tusi Tapu. Tela la, ne fai faeloa a ‵kopi e uke o tusi Evagelia, kae e mautinoa eiloa me ne fesoasoani atu a te mea tenei ki te faiga ke gasolo fakavave atu ki mua a te Lotu Kelisiano.

E POTU PEPA MAI I TE RYLANDS feitu ki mua mo tua

A te suā pogai e tāua malosi ei a te potu pepa mai i te Rylands ki a tatou i aso nei, me e fakaasi mai i ei me e ‵pau eiloa a mea i te Tusi Tapu muamua mo mea ko maua ne tatou i aso nei. E tiga eiloa e aofia i te potu pepa a nai fuaiupu mai i te Tusi Evagelia a Ioane, toeitiiti ko fetaui katoatoa a mea i ei mo mea kolā e faitau ne tatou i aso nei i ‵tou ‵kopi totino o te Tusi Tapu. E fakaasi mai ne te potu pepa mai i te Rylands me ne seki mafuli eiloa a te Tusi Tapu faitalia me ko fia katoa a ‵kopi ne fai ki ei.

E tonu, a te potu pepa o te Tusi Evagelia a Ioane mai i te Rylands se fakamaoniga fua e tasi o te fia afe o potu pepa mo tusitusiga mua, kolā e fakamaoni mai i ei me e ‵pau eiloa a pati i te Tusi Tapu muamua mo pati i Tusi Tapu i aso nei. I tena tusi ko The Bible as History, ne fakaiku aka ne Werner Keller penei: “A [tusitusiga] mua konei ko toe tali ‵tonu eiloa ki mea katoa kolā ne fakalotolotolua ki ei e uiga ki te fakamaoni mo te ‵pau o pati kolā e maua ne tatou i ‵tou Tusi Tapu i aso nei.”

E tonu, e se fakavae ne Kelisiano te lotou fakatuanaki ki mea kolā ne maua ne tino sukesuke ki mea mua. E tali‵tonu eiloa latou me i “Tusitusiga Tapu katoa ne māfua mai i te Atua.” (2 Timoteo 3:16) E tiga eiloa te feitu tenā, ko oko eiloa i te fakatalitonugina me e fakamaoni ne koloa tāua mai i aso mua a te ‵tonu o pati i te Tusi Tapu kolā ko leva ne tusi i ei: “Kae ko te muna a Ieova e tumau ki te se-gata-mai”!—1 Petelu 1:25.

^ pala. 8 E ‵tusa mo te tusi ko te Manuscripts of the Greek Bible, “a te palaeography . . . ko te poto fakasaienisi ke iloilo aka ei a tusitusiga mua.” I se vaitaimi leva, ne fulifuli faeloa a te auala e fai ei a tusitusiga. A ‵fuliga konei e mafai o fakaasi mai i ei a te leva o tusitusiga māfai e faka‵pau ki nisi tusitusiga kolā ko oti ne fakamautinoa a te leva o latou.