Fanatu ki te fakasologa

Fanatu ki te lua o auala

Fanatu ki te fakasologa o mataupu

Molimau a Ieova

Tuvalu

Te Faleleoleo Maluga  |  Mati 2015

Meaalofa Kolā e Fetaui ‵Lei mō Tupu

Meaalofa Kolā e Fetaui ‵Lei mō Tupu

“A tino iloilo fetū mai te Saegala . . . ne ‵tala foki olotou koloa tāua kae tuku atu a meaalofa—ko aulo mo pulu lipano mo pulu mulo.”Mataio 2:1, 11.

SE A te mea ka filifili aka ne koe mo fai tau meaalofa ki se tino tāua ‵ki? I taimi o te Tusi Tapu ne ‵pau eiloa te tāua o nisi mea fakama‵nogi mo aulo—ne tāua ‵ki telā ne fai mo fai ne meaalofa kolā ne mafai o tuku atu ki Tupu. * Tenā te pogai ne aofia ei a mea fakama‵nogi e lua i meaalofa ne tuku atu ne tino iloilo fetu ki te “tupu o Iutaia.”—Mataio 2:1, 2, 11.

Sinu ko te pasama

E fakasino atu foki te Tusi Tapu ki ei i te taimi ne āsi atu ei a te tupu fafine o Seepa ki a Solomona, mo meaalofa “e sili atu i te fa afe kilokalame o te aulo, mo mea fakama‵nogi e uke, mo fatu tāua e uke. E seai eiloa ne mea fakamanogi e gali penei mo mea fakama‵nogi ne ave ne te tupu fafine o Seepa ki te Tupu ko Solomona.” * (2 Nofoaiga Tupu 9:9) Ne avatu foki ne tupu ki a Solomona a sinu ma‵nogi ko pasama e pelā me se fakaasiga o te lotou fia‵fia.—2 Nofoaiga Tupu 9:23, 24.

Kaia ne tāua malosi kae ‵togi ‵mafa ei a mea fakama‵nogi mo nisi mea penā i aso o te Tusi Tapu? Ona ko te mea ne aoga eiloa ki mea valevale, e pelā eiloa mo te fakaaogaga ki te faiga o tino ke tinogali, te faiga o galuega fakalotu, mo te ‵tanuga o tino ‵mate. (Ke onoono ki te pokisi ko “ Te Fakaaogaga o Mea Fakama‵nogi i Taimi o te Tusi Tapu.”) I tafa o te manakogina malosi, ne ‵togi ‵mafa foki a mea fakama‵nogi, ona ko te auala ne avatu ei mo nisi ‵togi fakapisinisi.

TE OLOATUGA I TE KOGA LAVAKI O TE KAU ALAPI

Kasia

I taimi o te Tusi Tapu, ne ‵toki a nisi lakau ma‵nogi ‵gali i te Vanu o Iolitana. Kae ne aumai a nisi mea fakama‵nogi mai nisi koga. E taku mai i te Tusi Tapu a vaegā mea fakama‵nogi kese‵kese. E aofia i ei a te safaloni, aloe, pasama, kinamoni, pulu lipano, mo te pulu mulo. I tafa o mea konei, e isi foki ne mea fakama‵nogi mea‵kai masani e pelā mo te kumina, mili, mo pekano.

Ne aumai i fea a nisi mea fakama‵nogi ‵gali konei? Ne maua a aloe, kasia, mo kinamoni i koga kolā e taku i aso nei ki Saina, Initia, mo Sri Lanka. A mea fakama‵nogi e pelā mo pulu mulo mo pulu lipano ne maua mai i lakau mo togavao i koga lavaki mai i Alapi i te feitu ki saute ki Somalia i Afelika. Kae ko te nato mo te hena, se mea a te kau Initia mai te Himalayas.

Safaloni

Ke fakaoko atu ki Isalaelu, ne ‵tau o avatu a mea fakama‵nogi e uke i loto i Alapi. Ona ko te mea tenei, i te lua mo te meleniuma muamua T.L.M., ne kamata o fai a Alapi mo fai “te ‵toe auala lauiloa e aveave ei a mea ‵togi i te feitu ki Saegala mo te Togala,” te fakamatalaga i The Book of Spices. E maua atu eiloa i fa‵kai, fale ‵lasi, mo koga e ‵tu sāle i ei a ka ave kakō mua i te Negev i te feitu ki saegala o Isalaelu, a auala  o tino kolā e ‵togi atu ne latou a mea fakama‵nogi. E lavea atu foki i koga konei “a fale faipisinisi ‵lasi kae ola ‵lei . . .mai Alapi ki saute ki te Metitilani,” ko te lipoti a te World Heritage Centre o te UNESCO.

“A te mu‵tana, te ‵togi, mo te manakogina faeloa, e fai ei a mea fakama‵nogi mo mea tāua i mea tau pisinisi.”—The Book of Spices

E faima‵laga sāle atu a ka konei, kolā e ‵fonu i mea fakama‵nogi i se ‵mao telā e nofo ki te 1,100 maila (1,800 km) i loto i Alapi. (Iopu 6:19) Ne fakasino atu foki te Tusi Tapu ki te kamela a te kau faipisinisi Isamaeli kolā ne avatu i ei a vaegā mea fakama‵nogi, e pelā mo “pulu mai lakau, sinu fakama‵nogi, mo pulu mai pa‵kili o lakau” mai Kileata ki Aikupito. (Kenese 37:25) Ne ‵togi atu ne tama a Iakopo te lotou taina ko Iosefa e pelā me se pologa ki tino faipisinisi konei.

“KO TE ‵TOE MEA ‵FUNA ‵LEI EILOA I TAIMI KATOA”

Pekano

Ne fai eiloa ne tino faipisinisi mai Alapi i te fia o senitenali, a te ukega o mea fakama‵nogi ke fakatau atu. Ne fakatau atu eiloa ne latou a mea fakama‵nogi mai Asia, e pelā mo kasia mo kinamoni. Ko te mea ke faka‵tuka atu ki fenua i te Metitilani mai te fakatuakaga o se fesokotakiga fakapisinisi o mea fakama‵nogi i te Saegala, ne fakasalalau atu ne te kau Alapi a tala sē ‵tonu e uiga ki mea fakama‵taku kolā e aofia i te faiga ke maua a mea fakama‵nogi. A te māfuaga tonu o mea fakama‵nogi “kāti ko te ‵toe mea ‵funa ‵lei eiloa i taimi katoa,” e ‵tusa mo pati i The Book of Spices.

Kumina

Ne a tala ne fakasalalau atu ne te kau Alapi? A Herodotus, se tino tusitala Eleni i te lima o senitenali T.L.M., ne fakamatala mai ne ia a tala o manu fakama‵taku kolā e faite olotou ofaga i kinamoni, ne lakau i koga maugā kolā e faigata o olo atu ki ei. Ke maua a te mea fakamanogi tāua tenei, ne tusi mai a ia, e tuku atu ne tino a tamā potu meafasi i te tafito o  te mauga. Ko avatu ei ne manu matakano‵kano a meafasi e uke ki olotou ofaga, telā ko maofa ifo ei a ofaga o latou ki te laukele. Ko taetae fakavave ei ne tāgata konā a kinamoni kae ‵togi atu ki tino faipisinisi. Ne lauiloa a vaegā tala penā. Tela la, ona ko te “fakamataku o te auala sē mautinoa tenei e maua ei a mea konei, ne ‵togi atu ei a mea konā [kinamoni] i se ‵togi lasi ‵ki,” ko muna i The Book of Spices.

Mili

Fakamuli loa, ne maua aka ei a te mea ‵funa a te kau Alapi kae ne galo atu ei te lotou malosi. I te seniteneli muamua T.L.M., a Alexandria, i Aikupito, ne fai mo fai se taulaga lasi mo koga e fakatau atu ei a mea fakama‵nogi. I te taimi ne iloa ei ne kauvaka a te matagi i te Tai o Initia, ne olo atu ei a vaka a te kau Loma mai i taulaga o Aikupito ki Initia. Ne iku atu ei ki te uke kae ‵toe valevale o mea fakama‵nogi ‵gali kae ne ‵togi māmā foki.

I aso nei, ko se ‵pau eiloa a te tāua o mea fakama‵nogi mo te aulo. Kae ko se mafau‵fau foki tatou me koi fetaui ‵lei ke fai ki ei a se meaalofa a te tupu. Kae e tumau eiloa a te fia miliona o tino i te lalolagi kātoa i te fakaaoga ne latou i sausau mo vailakau, kae fakagaligali foki ei olotou mea‵kai. A te ‵tonuga loa, a te manogi ‵gali o mea fakama‵nogi, e fai ei ke lauiloa latou i aso nei, e pelā eiloa mo te fia afe tausaga ko ‵teka.

Kinamoni

^ pala. 3 I te Tusi Tapu, a te pati i te ‵gana mua telā ne ‵fuli ki “mea fakama‵nogi” ne fakauiga ki sinu manogi ‵gali, mea ne faite mai i lakau, kae e se ki mea fakama‵nogi mea‵kai.

^ pala. 4 A te sinu ko te “pasama” e fakasino atu ki sausau manogi ‵gali kolā ne maua mai i lakau mo tamā lakau.