Vya screen reader

Sankhani chiyowoyero

Lutani pa menyu yachiŵiri

Lutani apo pali mitu ya nkhani

Lutani apo pali nkhani

Ŵakaboni ŵa Yehova

Chitumbuka

Yezgani Chipulikano Chawo

 MUTU 15

Wakavikilira Ŵanthu ŵa Chiuta

Wakavikilira Ŵanthu ŵa Chiuta

1-3. (a) Chifukwa wuli Esitere wakawopanga apo wakalutanga kukawonana na mfumu wake? (b) Kasi tidumbiskanenge mafumbo wuli pa nkhani ya Esitere?

ESITERE wakakhumbanga kuwonana na themba pa nyumba yake ku Shushani. Apo wakaŵa pafupi kufika mu luŵaza lwa nyumba ya themba, wakayezga kujikhwimiska. Kweni chikaŵa chipusu yayi, chifukwa vinthu vyose vya pa nyumba ya themba vikaŵa vyakofya. Mu viliŵa vya nyumba iyi mukaŵa vithuzithuzi vya ng’ombe zamapapindo, ŵanthu ŵakuponya mivi, na nkhalamu. Nyumba iyi ŵakayizenga pa malo ghakukwera kufupi na mapiri gha Zagros, ndipo musi mwake mukaŵa mlonga wa Choaspes uwo ukaŵa na maji ghawemi chomene. Vinthu vyose pa nyumba iyi ŵakavipanga kuti para munthu waviwona waka wamanyenge kuti wafika pa nyumba ya munthu mulara. Ndipo Esitere wakapukwa munthu mweneyuyu, uyo wakajichemanga “fumu yikuru.” Kweniso ndiyo wakaŵa mfumu wake.

2 Ahasiweru wakaŵa munthu wakuti Esitere wangatorana nayo yayi. Iyo wakaŵa mwanalume wakuti msungwana wakugomezgeka Wachiyuda wangadokera yayi kutengwako. * Ahasiweru wakayananga yayi na Abrahamu, munthu uyo wakapulikira apo Chiuta wakamuphalira kuti wapulikire Sara, muwoli wake. (Gen. 21:12) Themba ili likamumanyanga yayi Yehova, Chiuta wa Esitere, panji Dango lake. Kweni Ahasiweru wakamanyanga waka dango la Ŵaperesiya, ilo likakanizganga chinthu icho Esitere wakaŵa pafupi kuchita. Kasi chikaŵa chinthu wuli? Dango ili likatenge munthu wangizanga kwa themba la Peresiya yayi usange lindamucheme. Para wachita nthena, wakeneranga kukomeka. Esitere wakachemeka yayi, kweni wakati waka nkhwachi nilutenge. Esitere wakaŵa pafupi kunjira mu luŵaza lwamukati, malo agho themba lingamuwona pa chitengo chake. Panji Esitere wakaghanaghananga kuti umaliro wake ngwenewuwu.—Ŵerengani Esitere 4:11; 5:1.

3 Chifukwa wuli Esitere wakachita ivi na kuŵika umoyo wake pangozi? Kasi tingasambirako vichi kwa mwanakazi uyu pa nkhani ya  chipulikano? Chakwamba, tiyeni tiwone ivyo vikachitika kuti Esitere waŵe fumukazi ku Peresiya.

Umoyo wa Esitere

4. Kasi Esitere wakaŵa njani? Kasi vikenda wuli kuti wambe kukhala na Modekayi?

4 Esitere wakaŵa mulanda. Ŵapapi ŵake tikuŵamanya viŵi yayi awo ŵakamupa zina lakuti Hadasa. Ŵapapi ŵa Esitere ŵakati ŵafwa, mubali wawo Modekayi, wakamutora na kumulera. Modekayi na Esitere ŵakaŵa paudumbu, kweni Modekayi wakaŵa mulara. Modekayi wakakhalanga na Esitere nga ni mwana wake.—Est. 2:5-7, 15.

Modekayi wakaŵa na vifukwa vyakupulikikwa vyakuŵira wakukondwa na Esitere

5, 6. (a) Kasi Modekayi wakamulera wuli Esitere? (b) Kasi Esitere na Modekayi ŵakakhalanga wuli mu Shushani?

5 Modekayi na Esitere ŵakaŵa Ŵayuda kweniso ŵazga, ndipo ŵakakhalanga mu msumba ukuru wa ufumu wa Peresiya. Mu msumba uwu, ŵanthu ŵakaŵatinkhanga chifukwa cha chisopa chawo na Dango ilo ŵakalondezganga. Kweni Esitere wakamutemwanga chomene Modekayi. Chifukwa ntchakuti Modekayi wakamusambizganga vya Yehova, Chiuta walusungu uyo nyengo zinandi kumasinda wakathaska ŵanthu ŵake ku masuzgo, ndipo wakagomezganga kuti waŵathaskengeso. (Lev. 26:44, 45) Nadi, Esitere na Modekayi ŵakamba kutemwana chomene.

6 Vikuwoneka kuti Modekayi wakagwiranga ntchito ku nyumba ya themba ku Shushani. Nyengo zose wakakhalanga mu chipata, pamoza na ŵateŵeti ŵanyake ŵa themba. (Est. 2:19, 21; 3:3) Tikumanya yayi ivyo Esitere wakachitanga apo wakakuranga. Vikulongora kuti wakapweleleranga Modekayi kweniso pa nyumba. Ŵakwenera kuti ŵakakhalanga mu nyumba zabwekabweka kusirya linyake la mlonga. Panyake wakatemwanga kuluta ku msika ku Shushani, uko ŵanthu ŵakuguliska golide, siliva, na ŵamalonda ŵanyake ŵakayaranga malonda ghawo. Esitere wakamanyanga yayi kuti pamasinda vinthu ivi wazamukandangapo waka. Wakamanyanga yayi kuti vinthu visithenge.

Wakaŵa “Wakutowa mu Mawonekero”

7. Chifukwa wuli Vashiti ŵakamuwuskapo pa ufumukazi? Ndipo chikachitika ntchivichi?

7 Zuŵa limoza, mu Shushani mukaŵa mahumuhumu gha ivyo vikachitika ku nyumba  ya themba. Themba Ahasiweru likanozga chiphikiro chikuru, ndipo likachema ŵanthu ŵake ŵakuchindikika. Kukaŵa vyakurya na vinyo linandi chomene. Penepapo likachemeska Vashiti, fumukazi yakutowa, uyo nayo wakasangwanga kunyake na ŵanakazi ŵanyake. Kweni Vashiti wakakana kwiza kwa themba. Themba soni zikalikora ndipo likakwiya. Ntheura likafumba awo ŵakalipanga fundo kuti ŵachite nayo wuli Vashiti. Kasi chikachitika ntchivichi? Vashiti ŵakamuwuskapo pa ufumukazi. Ŵateŵeti ŵa themba ŵakamba kupenja ŵamwali ŵakutowa chomene mu charu chose kuti themba lisorepo uyo wangaŵa fumukazi.—Est. 1:1–2:4.

8. (a) Chifukwa wuli Modekayi wakwenera kuti wakafipanga mtima Esitere wakati wakura? (b) Kasi tingalondezga wuli fundo ya mu Baibolo pa nkhani ya kutowa? (Wonaniso Zintharika 31:30.)

8 Modekayi wakwenera kuti wakakondwanga chomene kuwona Esitere, kweniso panji wakafipanga mtima pakuwona kuti mudumbu wake uyu wakura, sono ni swenga yasaza cha. Tikuŵazga kuti: “Mwali uyu wakaŵa swenga, wakutowa mu mawonekero.” (Est. 2:7) Baibolo likulongora kuti kutowa nkhuwemi, kweni munthu wakutowa wakwenera kuŵaso wavinjeru na wakujiyuyura. Kweni para wangapusa, wangamba kujiwona na kuchita vyawakawaka. (Ŵerengani Zintharika 11:22.) Kasi muli kuwonapo ŵanthu ŵanthena? Kweni kasi Esitere wakachita vyamahara panji wakamba kujiwona chifukwa cha kutowa? Tiyeni tiwone.

9. (a) Kasi chikachitika ntchivichi ŵateŵeti ŵa themba ŵakati ŵamusanga Esitere? Chifukwa wuli chikwenera kuti chikaŵa chakusuzga kuti Esitere walekane na Modekayi? (b) Chifukwa wuli Modekayi wakazomerezga Esitere kutorana na munthu wambura kusopa Yehova? (Yowoyanipo ivyo vili mu bokosi.)

9 Ŵateŵeti ŵa themba ŵakamusanga Esitere. Ŵakamutora kufuma ku nyumba ya Modekayi na kuluta nayo ku nyumba ya themba, kusirya linyake la mlonga. (Est. 2:8) Chikwenera kuti chikaŵa chakusuzga chomene kulekana, chifukwa ŵanthu aŵa ŵakaŵa nga ni mwana na wiske. Modekayi wakakhumbanga yayi kuti mwana wake uyu watorane na munthu wambura kusopa Yehova, nanga lingaŵa themba. Kweni pakaŵavya chakuti wangachita. * Esitere wakwenera kuti wakapulikizganga chomene ivyo Modekayi wakamuphaliranga pambere ŵandamutore kuya nayo ku nyumba ya themba. Apo ŵakalutanga nayo ku Shushani, wakajifumbanga mafumbo ghanandi. Kasi wamukhala wuli?

“Wakatemwekanga na Waliyose Uyo Wamuwona”

10, 11. (a) Kasi Esitere wapusenge mphanyi wakamba nkharo wuli? (b) Kasi Modekayi wakalongora wuli kuti wakafipiranga mtima Esitere?

10 Umoyo wa Esitere ukasinthirathu. Wakaŵa yumoza wa “ŵamwali ŵanandi” awo ŵakawunganyika kufuma mu vigaŵa  vinandi vya Ufumu wa Ŵaperesiya. Ŵamwali aŵa ŵakaŵa ŵakupambana mitheto, viyowoyero, na nkharo. Ŵamwali aŵa ŵakaŵa pasi pa Hegayi, wantchito wa themba. Ndipo waliyose wakeneranga kujitozga chaka chose pambere wandawonekere kwa themba. (Est. 2:8, 12) Ŵamwali ŵanyake ŵakwenera kuti ŵakamba kuŵika mtima chomene pa mawonekero, na kwamba kuphalizgana. Kasi Esitere wakachita wuli?

11 Modekayi wakafipiranga chomene mtima Esitere. Tikupulika kuti zuŵa na zuŵa, Modekayi wakalutanga pafupi na nyumba ya ŵanakazi kuti wapulikeko vya umoyo wa Esitere. (Est. 2:11) Modekayi wakwenera kuti wakakondwanga chomene para ŵanthu ŵamuphalira kuti Esitere wakuchita makora. Chifukwa wuli?

12, 13. (a) Kasi ŵanthu ŵakachitanga wuli para ŵawona Esitere? (b) Chifukwa wuli Modekayi wakakondwa kumanya kuti Esitere wandajiphare kuti ni Muyuda?

12 Hegayi wakakondwa chomene na Esitere, ndipo wakamuchitira  lusungu lukuru. Wakamupa ŵasungwana 7 kuti ŵamuteŵeterenge kweniso wakamupa malo ghawemi chomene mu nyumba ya ŵanakazi. Baibolo likuti: “Nyengo yose iyi Esitere wakatemwekanga na waliyose uyo wamuwona.” (Est. 2:9, 15) Kasi ŵanthu ŵakamutemwanga chifukwa cha kutowa pera? Yayi, pakaŵaso vifukwa vinyake.

Esitere wakamanya kuti kujiyuyura na vinjeru ni vyakuzirwa chomene kuluska mawonekero

13 Baibolo likutiphalira kuti: “Esitere wakayowoyapo yayi vya ŵanthu ŵakwake panji ŵabali ŵake, pakuti Modekayi wakamukanira kuti wangaphaliranga waliyose yayi.” (Est. 2:10) Modekayi wakamuphalira Esitere kuti wangayowoyanga yayi kuti ni Muyuda. Panji Modekayi wakamanyanga kuti ŵanthu ŵanyake mu nyumba ya themba ŵakatinkhanga Ŵayuda. Wakwenera kuti wakakondwa kupulika kuti Esitere wachali kupulikira na kuchita vinthu mwamahara, nangauli wakaŵa kutali na iyo.

14. Kasi ŵanyamata ŵangamuyezga wuli Esitere?

14 Mazuŵa ghano, ŵanyamata ŵangakondweska mtima wa  ŵapapi ŵawo kweniso ŵanthu awo ŵakukhala nawo. Para ŵali kwaŵekha, nanga ŵangaŵa na ŵanthu ŵaheni, ŵangakana nkharo zawakawaka na zaukazuzi. Ŵangalutilira kuchita ivyo ŵakumanya kuti ni vyakwenelera na kukana viheni. Para ŵakuchita vinthu nga ni Esitere, ŵakukondweska mtima wa Awiskewo ŵakuchanya.—Ŵerengani Zintharika 27:11.

15, 16. (a) Kasi Esitere wakalikondweska na vichi themba? (b) Chifukwa wuli pakaŵa pakusuzga kuti Esitere wazgoŵere umoyo uphya?

15 Nyengo yakuti Esitere wakawonekere kwa themba yikati yakwana, wakapika mwaŵi wa kusankha chilichose icho wakhumba, panji kuti wasazgireko kujitozga. Kweni Esitere wakapempha chilichose yayi, padera pa ivyo Hegayi wakamuphalira. (Est. 2:15) Esitere wakwenera kuti wakamanyanga kuti kutowa kwekha nkhwakukwana yayi kuti themba likamutemwe. Kweni para wangaŵa wakujiyuyura vingaŵa makora, chifukwa ŵanthu ŵanandi mu nyumba ya themba ŵakaŵa ŵakujikuzga. Kasi wakaneneskanga?

16 Baibolo likuzgora kuti: “Themba likamutemwa chomene Esitere kuluska ŵanakazi ŵanyake wose, wakasanga uwemi pamaso pa themba ndipo likakondwa nayo kuluska ŵamwali ŵanyake wose. Ntheura themba likatora mphumphu na kuŵika pa mutu wake, kumuzgora fumukazi m’malo mwa Vashiti.” (Est. 2:17) Chikwenera kuti chikaŵa chakusuzga kwa msungwana Wachiyuda uyu kuzgoŵera umoyo uphya. Sono wakaŵa fumukazi, muwoli wa themba lankhongono chomene pa charu chose mu nyengo yira. Kasi wakamba kujiŵikamo chifukwa chakuti sono wakaŵa fumukazi? Yayi.

17. (a) Kasi Esitere wakalongora wuli kuti wakalutilira kupulikira Modekayi? (b) Chifukwa wuli nkharo ya Esitere njakukhumbikwa mazuŵa ghano?

17 Esitere wakalutilira kupulikira Modekayi. Wakaŵaphalirapo yayi ŵanthu kuti ni Muyuda. Kweniso Modekayi wakati wamuphalira vya chiŵembu icho ŵanthu ŵanyake ŵakanozgera Ahasiweru, Esitere wakapulikira na kukaphalira themba, ndipo chiŵembu chira chikatondeka. (Est. 2:20-23) Esitere wakaŵa na chipulikano mwa Chiuta wake, ndipo wakalongora mzimu wa kujiyuyura na kupulikira. Mazuŵa ghano, vinthu vingaŵa makora chomene usange ŵanthu ŵangatolera nkharo ya Esitere, chifukwa ŵanthu ŵanandi ŵakupulikira yayi. Kweni ŵanthu awo ŵali na chipulikano chanadi ŵakupulikira, nga umo Esitere wakachitira.

Chipulikano cha Esitere Chikayezgeka

18. (a) Chifukwa wuli Modekayi wakakana kusindamira Hamani? (Wonaniso mazgu ghamusi.) (b) Kasi ŵanalume na ŵanakazi ŵachipulikano ŵakuyezga wuli Modekayi?

18 Munthu munyake zina lake Hamani wakapika udindo wapachanya chomene mu nyumba ya Ahasiweru. Themba likamwimika Hamani kuŵa nduna yikuru, ndipo wakaŵa wakulipangira fundo na  wachiŵiri mu ufumu wose. Themba likapelekaso dango lakuti munthu waliyose wasindamenge para wawona Hamani. (Est. 3:1-4) Dango ili likaŵa lakusuzga kwa Modekayi. Iyo wakapulikiranga themba, kweni wakakhumbanga yayi kuyuyura Chiuta. Kweniso Hamani wakaŵa Muagagi. Ichi chikulongora kuti munthu uyu wakafuma mwa Agagi, themba la Amaleki, ilo Samuyeli ntchimi ya Chiuta, wakalikoma. (1 Sam. 15:33) Ŵaamaleki ŵakaŵa ŵaheni chomene mwakuti ŵakajizgora ŵalwani ŵa Yehova na Israyeli. Ŵaamaleki ŵakaŵa na mulandu pamaso pa Chiuta. * (Doto. 25:19) Kasi vingachitika kuti Muyuda wakugomezgeka wasindamire Muamaleki? Modekayi wakakana kuchita vyanthena ivi. Mazuŵa ghano napo, ŵanalume na ŵanakazi ŵachipulikano ŵakulolera kufwa, pakulondezga fundo yakuti: “Tikwenera kupulikira Chiuta nga muwusi m’malo mwa ŵanthu.”—Mil. 5:29.

19. Kasi Hamani wakakhumbanga kuchita vichi? Kasi wakalinyengelera wuli themba?

19 Hamani wakakwiya chomene. Kweni wakawona kuti ntchakukwana yayi kukoma waka Modekayi. Wakakhumbanga kumara ŵanthu wose ŵa kwa Modekayi. Hamani wakanyengelera themba, wakalipusika kuti Ŵayuda mbanthu ŵaheni. Wakaŵazunura yayi, kweni wakayowoya waka kuti mbanthu ŵambura kukhumbikwa kwa themba. Wakati ŵanthu aŵa “ŵaparanyikana mu vigaŵa vyose.” Chiheni chomene ntchakuti wakayowoya kuti ŵanthu aŵa ŵakupulikira yayi malango gha themba, kulongora kuti mbakugaluka. Wakaphalira themba kuti wapelekenge ndalama zinandi chomene ku thumba la themba kuti zovwire pakukoma Ŵayuda wose. * Ahasiweru wakamupa Hamani mphete yake yachidindo kuti wadindenge pa dango lililose ilo waghanaghana kuŵika.—Est. 3:5-10.

20, 21. (a) Kasi uthenga wa Hamani ukaŵakhwaska wuli Ŵayuda mu Ufumu wa Ŵaperesiya, kweniso Modekayi? (b) Kasi Modekayi wakamupempha vichi Esitere?

20 Nakalinga mathenga ghakanyamuka pa mahachi kuya mu vigaŵa vyose vya ufumu wa Peresiya, kupeleka uthenga wakuti Ŵayuda wose ŵakomeke. Uthenga uwu ukwenera kuti ukaŵagulura chomene nkhongono Ŵayuda ku Yerusalemu. Chifukwa iwo ŵakafuma waka ku wuzga ku Babuloni ndipo ŵakazengangaso msumba uwo ukaŵavya viliŵa kuti ŵavikilirike. Panyake Modekayi wakati wapulika uthenga wakofya uwu, wakaghanaghananga vya ŵanthu aŵa,  kweniso ŵabwezi na ŵabali ŵake awo ŵakaŵa mu Shushani. Chitima chikamukora ndipo wakapalura vyakuvwara vyake, wakavwara chigudulu, na kuthira vyoto pa mutu. Wakalira chomene mukati mwa msumba. Kweni Hamani wakakhala pasi na kumwa vinyo pamoza na themba. Wakaŵa navyo na ntchito yayi vyakuti Ŵayuda ŵanandi na ŵabwezi ŵawo mu Shushani ŵali na chitima.—Ŵerengani Esitere 3:12–4:1.

21 Modekayi wakawona kuti wakwenera kuchitapo kanthu. Kweni kasi wakachita vichi? Esitere wakapulika umo vinthu vikaŵira na Modekayi ndipo wakamutumira malaya, kweni Modekayi wakakana kughavwara. Panji pakwamba Modekayi wakaghanaghananga kuti chifukwa wuli Yehova Chiuta, wakazomerezga kuti Esitere watolekeko kwa iyo na kumuzgora fumukazi ya themba lambura kopa Chiuta. Sono wakamba kumanya chifukwa chake. Modekayi wakatuma uthenga kwa Esitere, kumupempha kuti wakaŵeyelere themba, na kuyima “m’malo mwa ŵanthu ŵakwake.”—Est. 4:4-8.

22. Chifukwa wuli Esitere wakawopanga kukawonekera pamaso pa themba? (Wonaniso mazgu ghamusi.)

22 Esitere wakwenera kuti wakafipa mtima chomene wakati wapulika uthenga uwu. Apa chipulikano chake chikayezgeka chomene. Esitere wakawopanga, ukaboni ni umo wakayowoyera kwa Modekayi.  Wakamukumbuska dango la themba lakuti para munthu waluta kwa themba pambere wandachemeke wakakomekanga. Wangaleka kukomeka pekha usange themba lamunyoloskera ndodo yake yagolide. Kasi pakaŵa chifukwa chakuti Esitere wagomezgere kuti themba lingamuleka waka, pakuwona ivyo vikachitikira Vashiti wakati wakana kwiza pamaso pa themba? Esitere wakaphalira Modekayi kuti pakajumpha mazuŵa 30 kwambura themba kumuchemapo. Ichi chikapangiska kuti Esitere wambe kukayikira usange themba lichali kumutemwa. *Est. 4:9-11.

23. (a) Kasi Modekayi wakayowoya vichi kuti wakhozge chipulikano cha Esitere? (b) Chifukwa wuli Modekayi ni munthu uyo tingatolerako?

23 Ivyo Modekayi wakazgora vikakhozga chipulikano cha Esitere. Wakamuphalira kuti usange iyo watondeka kuchitapo kanthu, wovwiri wa Ŵayuda ufumenge kunyake. Kweni kasi Esitere wakatenge waponenge wuli suzgo iyi yifikenge peneko? Apa napo Modekayi wakalongora kuti wakaŵa na chipulikano chakukhora mwa Yehova, uyo wangazomerezga yayi kuti ŵanthu ŵake wose ŵaparanyike kweniso kutondeka kufiska ivyo walayizga. (Josh. 23:14) Kufuma apo, Modekayi wakafumba Esitere kuti: “Wamanya wuli, panyake waŵa na ntchindi zaufumu chifukwa cha nyengo iyi?” (Est. 4:12-14) Modekayi ni munthu uyo nase tingatolerako. Wakathemba chomene Yehova, Chiuta wake. Kasi ndimo nase tikuchitira?—Zinth. 3:5, 6.

Wakawopa Yayi Nyifwa Chifukwa cha Chipulikano

24. Kasi Esitere wakalongora wuli chipulikano na chikanga?

24 Nyengo yakuti Esitere wachitepo kanthu yikakwana. Wakapempha Modekayi kuti wakaphalire ŵanthu ŵakwake kuti  ŵaziŵizge kurya mazuŵa ghatatu nga ndiyo. Wakayowoyaso fundo iyo yikulongora kuti wakaŵa na chipulikano kweniso chikanga. Wakati: “Usange nkhufwa, mbwenu nkhafwe.” (Est. 4:15-17) Mu mazuŵa ghatatu ghara, Esitere wakwenera kuti wakalomba chomene kuluska kumasinda kose. Kweni sono nyengo yikakwana yakuti wakawonane na themba. Wakavwara malaya ghake ghawemi chomene ghachifumu, wakachita vyose kuti themba likamutemwe. Kufuma apo, wakanyamuka kuti wakakumane nalo.

Esitere wakaŵika umoyo wake pangozi kuti wavikilire ŵanthu ŵa Chiuta

25. Longosorani umo vinthu vikaŵira apo Esitere wakawonekera pamaso pa mfumu wake.

25 Nga umo vyalongosolekera mu ndime yakwamba, Esitere wakaluta ku nyumba ya themba. Apo wakaŵa pafupi kufika, wakwenera kuti wakafipa mtima chomene kweniso wakalombaso chomene. Wakanjira mu luŵaza, ndipo wakawona Ahasiweru wakhala pa chitengo chake. Panyake Esitere wakayezga kumulaŵiska kumaso Ahasiweru kuti wawone kuti watenge wuli. Usange wakalindiliranga, wakwenera kuti wakawonanga nga kuti nyengo yikumara. Kweni nyengo yikati yajumphapo, mfumu wake Ahasiweru wakamuwona. Ahasiweru wakwenera kuti wakazizwa, kweni wakajiwezga. Wakanyoloska ndodo yake yagolide.—Est. 5:1, 2.

26. Chifukwa wuli Ŵakhristu ŵakwenera kuŵa na chikanga nga ni Esitere?

26 Esitere wakaŵa na mwaŵi, themba likamuzomerezga kuyowoya nayo. Esitere wakachitapo kanthu kwimira Chiuta wake kweniso ŵanthu ŵakwake. Ŵateŵeti wose ŵa Chiuta ŵangatolerako chipulikano cha Esitere pa nkhani iyi. Mazuŵa ghano, Ŵakhristu ŵakukondwa chomene kusambira vya ŵanthu ŵanthena. Yesu wakayowoya kuti ŵanthu awo ŵakumulondezga zanadi ŵazamumanyikwa na chitemwa chakujipata. (Ŵerengani Yohane 13:34, 35.) Kuti munthu waŵe na chitemwa chanthena ichi wakwenera kuŵa na chikanga, nga icho Esitere wakaŵa nacho. Nangauli Esitere wakachitapo kanthu kwimira ŵanthu ŵa Chiuta zuŵa lira, kweni apa ntchito yake yikamba waka. Kasi wakachita vichi kuti wakhorweske themba kuti Hamani uyo likamutemwanga, wakaŵa muheni? Kasi wakachita vichi kuti waponoske ŵanthu ŵakwake? Tizgorenge mafumbo agha mu mutu wakulondezgapo.

^ ndime 2 Ŵanthu ŵanandi ŵakughanaghana kuti Ahasiweru uyu ndiyo wakachemekangaso Zekisesi I, uyo wakaŵa themba la Ufumu wa Ŵaperesiya m’ma 400 B.C.E.

^ ndime 9 Wonani bokosi lakuti “Mafumbo Ghakukhwaskana na Esitere,” mu Mutu 16.

^ ndime 18 Hamani wakwenera kuti wakaŵa yumoza wa ŵanthu ŵaumaliro pa Ŵaamaleki, pakuti Ŵaamaleki “ŵakukhalako” ŵakakomeka mu mazuŵa gha Themba Hezekiya.—1 Mid. 4:43.

^ ndime 19 Hamani wakati wapelekenge ndalama 10,000 zasiliva, izo kwalero ni ndalama zamaseŵera yayi. Usange mbunenesko kuti Ahasiweru ndiyo wakaŵa Zekisesi I, ndikuti wakakhorwa nadi na ivyo Hamani wakayowoya. Zekisesi wakakhumbanga ndalama zinandi kuti wanozgekere nkhondo na Girisi iyo paumaliro wakaluza.

^ ndime 22 Ŵanthu ŵakuti Zekisesi I wakaŵa munthu wa mtima wakunjoŵe, wakakaŵanga yayi kuthukira. Herodotus, wakulemba mdauko Wachigiriki, wakalemba vinthu vinyake ivyo Zekisesi wakachita apo wakaŵa pa nkhondo na Girisi. Themba ili likatuma ŵanthu ŵake kuti ŵimike ngalaŵa pamoza na kupanga buriji lakwambukapo pa malo ghakuchemeka Hellespont. Chimphepo chikabwangasura buriji lira, ndipo Zekisesi wakadumura kuti wose awo ŵakapanga ŵadumulike mitu. Wakaphaliraso ŵanthu ŵake kuti ŵathyapure maji kuti ŵalange Hellespont. Pa nkhondo yeneyiyi, munthu munyake musambazi wakati wapempha kuti mwana wake waleke kuluta ku nkhondo, Zekisesi wakatuma ŵanthu kuti ŵadumure mwana uyu pakati, ndipo chitanda chake ŵakachiŵika pakweru kuŵa chenjezgo ku ŵanyake.