Лүк 19:1—48

19  Шуннан соң ул Әрихәгә килде һәм аның аша юл тотты. 2  Анда салым җыючыларның башлыгы Закка́й атлы бер бай кеше бар иде. 3  Аның Гайсәне бик күрәсе килә иде, ләкин кыска буйлы булганга һәм күп халык җыелганга, ул аны күрә алмый иде. 4  Шунда ул, аны күрер өчен, алга йөгереп чыкты да кыргый инҗир агачына менеп утырды, чөнки Гайсә шул урыннан үтәргә тиеш иде. 5  Гайсә, шул урынга җиткәч, өскә карап аңа: «Заккай, тизрәк төш, чөнки мин бүген синең йортыңда тукталырга тиеш»,— диде. 6  Ул тиз генә төште дә аны шатланып кабул итте. 7  Ләкин бар кеше моны күреп: «Ул гөнаһ кылучының өенә кунак булып керде»,— дип зарлана башлады.+ 8  Ә Заккай торып, Хуҗабызга болай диде: «Хуҗам, милкемнең яртысын ярлыларга бирермен һәм, берәрсеннән ялган гаепләүләргә нигезләнеп берәр нәрсә талап алган булсам, дүрт тапкыр күбрәк кайтарып бирермен».+ 9  Шунда Гайсә болай дип әйтте: «Бүген бу йортка котылу килде, чөнки ул да Ибраһим улы. 10  Адәм Улы югалганны эзләп табарга һәм коткарырга килде бит».+ 11  Шәкертләр моны тыңлап торганда, ул аларга тагын бер мисал китерде, чөнки ул Иерусалим янында иде, һәм алар, Гайсә анда килү белән, Аллаһы Патшалыгы шунда ук күренергә тиеш, дип уйлый иделәр.+ 12  Шуңа күрә, ул болай диде: «Затлы нәселдән булган бер кеше, патша хакимлеген алыр өчен, ерак илгә киткән.+ Аннан соң ул кире кайтырга тиеш булган. 13  Ул үзенең ун хезмәтчесен чакырып, аларга ун ми́на биргән һәм: „Мин кайтканчы боларны сәүдә эшендә кулланыгыз, алар табыш китерсен“,— дигән.+ 14  Ләкин ватандашлары аңа нәфрәт белән караган һәм аның артыннан: „Без бу кешенең үз өстебездән патша булуын теләмибез“,— дип әйтер өчен, илчеләр җибәргән. 15  Патша хакимлеген кабул итеп кайтып җиткәч, ул көмеш акча бирелгән хезмәтчеләрен, шул акчаларны эштә кулланып күпме табыш алганнарын белер өчен, үзе янына чакырырга кушкан.+ 16  Беренчесе килеп: „Хуҗам, син биргән ми́на ун ми́на табыш китерде“,— дигән.+ 17  Ул аңа: „Бик әйбәт, син яхшы хезмәтче! Кечкенә генә нәрсәдә тугры булганың өчен, сиңа ун шәһәр өстеннән хакимлек бирелә“,— дигән.+ 18  Шунда икенчесе килеп: „Хуҗам, син биргән ми́на биш ми́на табыш китерде“,— дип әйткән.+ 19  Хуҗасы аңа: „Син биш шәһәр белән идарә ит“,— дигән. 20  Башкасы килеп болай дип әйткән: „Хуҗам, менә син биргән ми́на, мин аны кулъяулыкка төреп, саклап тоттым. 21  Мин синнән курыктым, син кырыс кеше бит, акча салмаган урыннан акча аласың, чәчмәгәнеңне урасың“.+ 22  Хуҗасы аңа болай дигән: „Явыз хезмәтче! Мин сине үз сүзләрең белән хөкем итәм. Син минем кырыс булуымны, акча салмаган урыннан акча алуымны, чәчмәгәнне уруымны белә идең бит,+ 23  алайса, ни өчен мин биргән көмеш акчаларны әйләнешкә кертмәдең? Ул чакта мин кайткач, аларны табышы белән алган булыр идем“. 24  Шунда ул үзе янында торучыларга: „Аңардан ми́наны алыгыз да, ун ми́насы булганга бирегез“,— дигән.+ 25  Ә тегеләре аңа: „Хуҗабыз, аның ун ми́насы бар бит инде!“ — дип әйткәннәр. 26  „Сезгә шуны әйтәм: кемнең бар, шуңа күбрәк бирелер, ә кемнең юк, шуның булганы да алыныр.+ 27  Ә үзләре өстеннән патшалык итүемне теләмәгән дошманнарымны монда китерегез һәм күз алдымда үтерегез“». 28  Моны сөйләгәннән соң, Гайсә Иерусалимга таба юлын дәвам итте. 29  Зәйтүн тавы+ дип аталган таудагы Битфәгия́ белән Битаниягә якынлашканда, ул ике шәкертен үзеннән алгарак җибәрде дә+ 30  болай диде: «Алдыгыздагы авылга барыгыз. Анда кергәч бәйдәге, бер кешенең дә атланганы булмаган ишәк баласын күрерсез. Аны бәйдән ычкындырып, минем янга китерегез. 31  Ә инде берәрсе: „Ни өчен сез аны бәйдән ычкындырасыз?“ — дип сораса, „Ул Хуҗабызга кирәк“,— диегез». 32  Ике шәкерт китте, һәм барысы нәкъ Гайсә әйткәнчә булды.+ 33  Алар ишәк баласын бәйдән ычкындыра башлагач, аның хуҗалары: «Ни өчен сез ишәк баласын бәйдән ычкындырасыз?» — дип сорады. 34  «Ул Хуҗабызга кирәк»,— диделәр алар 35  һәм аны Гайсә янына китерделәр. Аннан соң алар ишәк баласы өстенә өс киемнәрен салып, аның өстенә Гайсәне утырттылар.+ 36  Гайсә барганда, кешеләр юл өстенә үз өс киемнәрен җәйделәр.+ 37  Ул Зәйтүн тавыннан төшә торган юлга якынлашкач, күп санлы шәкертләре, шатланып, Аллаһыны үзләре күргән бар кодрәтле эшләре өчен көчле тавыш белән мактый башладылар 38  һәм: «Йәһвә исеме хакына Патша булып килүче фатихалы! Күктә тынычлык һәм югарыдагыга* дан булсын!» — диделәр.+ 39  Әмма халык арасыннан кайбер фарисейлар аңа: «Остаз, шәкертләреңне тый»,— дип әйттеләр.+ 40  Моңа ул: «Сезгә шуны әйтәм: алар тынып калсалар, ташлар кычкыра башлар»,— диде. 41  Иерусалимга якынлашкач, Гайсә шәһәрне күреп елый башлады+ 42  һәм болай диде: «Әгәр син тынычлык өчен нәрсә кирәк икәнен шушы көнне танысаң иде...+ Әмма хәзер син аны күрә алмыйсың.+ 43  Чөнки шундый көннәр килер ки, дошманнарың очланган бүрәнәләрдән сине уратып ныгытмалар төзер, сине чолгап алыр һәм бар яктан сиңа ташланыр.*+ 44  Алар сине һәм синдәге балаларны җир өстенә ташлар,+ таш өстендә таш калдырмас,+ чөнки син тикшерү вакытын танымадың». 45  Гыйбадәтханәгә кергәч, Гайсә андагы сатучыларны куып чыгара башлады.+ 46  Ул аларга: «Язылган: „Минем йортым дога кылу йорты булачак“,+ ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез»,— диде.+ 47  Ул һәр көн гыйбадәтханәдә өйрәтте. Өлкән руханилар, канунчылар һәм халык башлыклары исә аны үтерү әмәлен эзләде,+ 48  әмма таба алмадылар, чөнки халык, аны тыңлар өчен, һәрвакыт аңа ияреп йөрде.+

Искәрмәләр

^ Яки «иң югары урындагыга».
^ Яки «сине җәберләр».

Искәрмәләр

Заккай: Еврей исеменнән, бәлки, «чиста; саф» дигән мәгънә йөрткән тамыр сүздән барлыкка килгән исем. Заккай, салым җыючыларның башлыгы булганга, күрәсең, Әрихәдә һәм аның тирәсендәге башка салым җыючылар өстеннән җитәкче булган. Әрихә тирәли җирләр уңдырышлы булган һәм мул уңыш биргән, шуңа күрә салымнардан керем зур булган. Заккай бай булган, һәм, аның сүзләреннән (Лк 19:8) күренгәнчә, ул үз байлыгының ким дигәндә ниндидер өлешен җыяр өчен шикле ысуллар кулланган.

ялган гаепләүләргә нигезләнеп... талап алган: Яки «талап алган». (Лк 3:14 кә аңлатманы кара.)

дүрт тапкыр күбрәк: Заккай, күрәсең, салым җыю белән бәйле язуларыннан төрле яһүдләрдән күпме акча алганын санап чыгара алган, һәм ул аларга дүрт мәртәбә күбрәк кайтарырга ант иткән. Бу хәтта Аллаһы кануны буенча таләп ителгәннән дә күбрәк булган. Кеше тәүбә итеп, андый гөнаһ кылганын таныса, ул, Канун буенча, талаганны кире кайтарырга һәм «тулы бәясенә биштән бер өлешен [ягъни 20 процент]... өстәп» бирергә тиеш булган, ә Заккай дүрт тапкыр күбрәк кайтарып бирермен дигән. Тәүбә итеп, ул ярлыларга ярату да һәм рәнҗетелгән кешеләргә карата гаделлек тә күрсәткән (Лв 6:2—5; Сн 5:7).

мисал: Яки «гыйбрәтле хикәя». (Мт 13:3 кә аңлатманы кара.)

патша хакимлеген алыр өчен: Яки «патшалык алыр өчен». Күпчелек очракта «патшалык» дип тәрҗемә ителгән грек сүзе басиле́йа киң мәгънәле һәм еш кына берәр патша идарә иткән хөкүмәтне, шулай ук патша идарәсендәге территорияне һәм кешеләрне белдерә. (Мт 3:2; 25:34 кә аңлатмаларны кара.) Ул шулай ук патшаның патшалыгын, дәрәҗәсен я тоткан урынын һәм шуның белән бәйле абруен, куәтен һәм хакимлеген күрсәтергә мөмкин. Рим империясендә затлы нәселдән булган кешенең Римга патша хакимлеген алыр өчен баруы гадәти хәл булган. Гайсәнең кинаяле хикәясен тыңлаганда, кешеләр Бөек Һирудның улы Архелайны исләренә төшергәндер. Үз үлеме алдыннан Һируд Архелайны Яһүдия һәм башка өлкәләр өстеннән үзенә алмашка килүче идарәче итеп билгеләгән. Әмма бу хакимлекне алыр өчен Архелай башта, кайсар Августның рөхсәтен алырга дип, Римга озын сәяхәт ясаган.

мина: Грек минасы берәр тәңкә түгел, ә якынча 340 г тиң авырлык берәмлеге булган һәм, борынгы грек язучыларының хезмәтләре буенча, 100 драхмага тиң булган. Драхма якынча бер динарга тиң булганга, бер мина шактый зур акча булган. (Сүзлектән «Динар» кара.) Грек минасы еврей минасыннан аерылып торган. (Сүзлектән «Мина» һәм Ә14 кушымт. кара.)

Патша хакимлеген: Яки «Патшалыкны». (Лк 19:12 гә аңлатманы кара.)

көмеш акча: Мт 25:18 гә аңлатманы кара.

көмеш акчаларны: Мт 25:18 гә аңлатманы кара.

әйләнешкә: Лүкнең Яхшы хәбәрендәге миналар, ә Маттайның Яхшы хәбәрендәге талантлар турындагы мисалларда Гайсә табыш алыр өчен акчаларны әйләнешкә кертү турында әйтә (Мт 25:14—30; Лк 19:12—27). Монда «әйләнеш» дип тәрҗемә ителгән грек сүзе тра́пеза «өстәл» дигәнне аңлата (Мт 15:27). Бу сүз акча белән бәйле эшләрдә, мәсәлән акча алмаштыручыларга карата, кулланылганда, акча өчен өстәлне аңлата (Мт 21:12; Мк 11:15; Ях 2:15). Беренче гасырда акчаны процентка бирү Исраилдә һәм күрше халыкларда киң таралган булган.

табышы белән: Канун буенча, исраилле ярлы милләттәшенә әҗәткә акча биргәч, аннан риба түләтергә тиеш булмаган (Чг 22:25). Әмма чит ил кешесеннән (күрәсең, акча-сәүдә эшләрендә) риба түләтү рөхсәт ителгән (Кн 23:20). Гайсә көннәрендә, күрәсең, акчаны әйләнешкә кертеп, табыш алу гадәти хәл булган.

Битфәгия: Мт 21:1 гә аңлатманы кара.

Битаниягә: Мт 21:17 гә аңлатманы кара.

ишәк баласын: Мт 21:2; Мк 11:2 гә аңлатмаларны кара.

Йәһвә: Зб 118:26 дан алынган бу өзектә Аллаһының дүрт тартык еврей хәрефе белән бирелгән исеме (ЙҺВҺ) еврей телендәге төп нөсхәдә очрый. (Б кушымт. кара.)

ташлар кычкыра башлар: Контекст күрсәткәнчә, Гайсәнең шәкертләре, Зб 118:26 дагы сүзләрне кулланып, Аллаһыны мактаган, ә фарисейлар аларга каршы төшкән (Лк 19:37—39). Монда Гайсә үз шәкертләренең шул игъланы турында әйтә. Алар кулланган пәйгамбәрлек мәдхия, һичшиксез, шул очракта үтәлгән, чөнки Йәһвәнең сүзләре «үтәлмичә» аңа «кире кайтмас» (Иш 55:11). Шәкертләрне ул вакытта дәшмәскә мәҗбүр иткән булсалар, бу пәйгамбәрлекне үтәр өчен ташлар кычкыра башлар иде.

елый: «Елый» дип тәрҗемә ителгән грек сүзе еш кына кычкырып елауны белдерә.

очланган бүрәнәләрдән... ныгытмалар: Яки «казык читән». Грек сүзе ха́ракс Мәсихче Грек Язмаларында монда гына очрый. Аның мәгънәсе «берәр мәйданны киртәләү өчен кулланылган очланган таяк я колга; бүрәнә» һәм шулай ук «бүрәнәләрдән төзелгән хәрби корылма; казык читән». Гайсәнең сүзләре б. э. 70 елында, Тит җитәкчелегендәге римлылар Иерусалим тирәли камау стенасын, ягъни казык читән, төзегәч, үтәлгән. Титның өч максаты булган: яһүдләргә качарга юл куймау, шәһәрнең кулга алынуын тизләтү һәм анда торучыларны, ачлыктан интектереп, бирелергә мәҗбүр итү. Иерусалим тирәли бу ныгытманы төзер өчен, Рим гаскәре ул җирдәге бөтен агачларны кисеп бетергән.

Алар... таш өстендә таш калдырмас: Мт 24:2 гә аңлатманы кара.

тикшерү вакытын: Яки «үзеңне тикшерү өчен билгеләнгән вакытны». Грек сүзе эпископе́ (тикшерү; килеп китү) эпи́скопос (күзәтче) һәм эпископе́о (күзәтү; игътибар белән күзәтү) дигән сүзләр белән тамырдаш һәм уңай я тискәре мәгънәгә ия булырга мөмкин. Гайсәнең җирдәге хезмәте белән бәйле бу тикшерү вакытын танымаган тугрылыксыз яһүдләргә бу тикшерү Аллаһының каты хөкемен китергән. Әмма шушы тикшерү вакытын таныган һәм аннан тәүбә итәр өчен һәм Аллаһыга иманнарын күрсәтер өчен файдаланган кешеләр Аллаһы хуплавын алган. Шул ук грек сүзе Септуагинтада Иш 10:3 һәм Ир 10:15 тә «хөкем (җәза) көне; җавапка тартылачак көн» дигәнне аңлаткан еврей сүзтезмәсен күрсәтер өчен кулланылган.

Гыйбадәтханәгә: Мт 21:12 гә аңлатманы кара.

андагы сатучыларны куып чыгара: Б. э. 33 елының 10 нисанында Гайсә гыйбадәтханәне икенче мәртәбә чистарта. Бу очрак Маттайның (21:12—17), Маркның (11:15—18) һәм Лүкнең Яхшы хәбәрләрендә сурәтләнә. Ә беренче чистарту Гайсә б. э. 30 елындагы Пасах бәйрәменә килгәч булган, һәм ул Ях 2:13—17 дә тасвирлана.

юлбасарлар оясына: Мт 21:13 кә аңлатманы кара.

Медиаматериал

Сикомор агачы
Сикомор агачы

Сикомор агачы, ягъни кыргый инҗир (Ficus sycomorus) Мәсихче Грек Язмаларында бер генә мәртәбә, Гайсәнең б. э. 33 елының язында Әрихәгә килүе турындагы хәбәрдә искә алына (Лк 19:1—10). Бу агач инҗир агачы һәм тут агачы белән бер семьялыкка керә. Сикомор агачының җимеше инҗир агачыныкы шикелле. Бу нык агачның биеклеге 10—15 м җитә, һәм ул берничә йөз ел яшәргә мөмкин. Сикомор агачлары Үрдүн үзәнендә үскән, һәм Еврей Язмаларында алар шулай ук яр буендагы тигезлекләр һәм Яһүдиянең таулы җирләре арасындагы Шәфелдә күп иттереп үскән диелә (1Пат 10:27; 2Ел 1:15; 9:27). Бу мәңге яшел агачның куе киң ябалдашы зур күләгә бирә. Шуңа күрә ул агачларны еш кына юл буйлап утыртканнар. Бу агачның юан кәүсәсе төбеннән үк диярлек ботаклана башлый, һәм аның аскы ботаклары җиргә якын үсә. Шуңа күрә кыска буйлы Заккайга аңа менәргә җиңел булган.

Битфәгия, Зәйтүн тавы һәм Иерусалим
Битфәгия, Зәйтүн тавы һәм Иерусалим

Бу кыска видеоролик ярдәмендә Иерусалимга алып баручы юлдан сәяхәт итеп була. Ул көнчыгыштан, хәзерге Ат-Тур авылыннан (Изге Язмаларда искә алынган Битфәгиягә туры килә дип санала) Зәйтүн тавы түбәләренең берсенә алып бара. Битфәгиянең көнчыгыш ягында, Зәйтүн тавының көнчыгыш битендә Битания урнашкан булган. Иерусалимда булганда, Гайсә үз шәкертләре белән гадәттә Битаниядә кунган. Бүген Битания урынында Аль-Азария (Эль-Эйзария) дигән авыл урнашкан. Ул гарәп телендә «Лазар урыны» дигән мәгънә йөртә. Гайсә, һичшиксез, анда Марта, Мәрьям һәм Лазар йортында тукталган (Мт 21:17; Мк 11:11; Лк 21:37; Ях 11:1). Аларның йортыннан Иерусалимга юл тотканда, Гайсә бу видеороликта күрсәтелгән маршрут белән баргандыр. Б. э. 33 елының 9 нисанында Гайсә, ишәк баласына атланып, Зәйтүн тавы аша Иерусалимга барыр өчен, бәлки, Битфәгиядән кузгалгандыр.

1. Битаниядән Битфәгиягә алып баручы юл

2. Битфәгия

3. Зәйтүн тавы

4. Кидрон үзәне

5. Гыйбадәтханә тавы

Ишәк баласы
Ишәк баласы

Ишәк атлар ыругыннан булган тактояклы хайван. Ул аттан кечерәк гәүдәсе, кыскарак ялы, озынрак колаклары һәм очында чук булган нечкә койрыгы белән аерылып тора. Ишәкне аңгыра һәм үҗәт дип санасалар да, чынлыкта ул аттан акыллырак. Һәм ул чыдам хайван. Ир-атлар да, хатын-кызлар да һәм хәтта күренекле исраиллеләр дә ишәккә атланып йөргән (Йш 15:18; Хк 5:10; 10:3, 4; 12:14; 1Иш 25:42). Давыт улы Сөләйман, патша итеп майланыр өчен, үз атасының качырына — ишәк белән биянең кушылуыннан туган хайванга атланып барган (1Пат 1:33—40). Шуңа күрә Сөләйманнан бөегрәк Гайсәнең, Зк 9:9 дагы пәйгамбәрлекне үтәп, Иерусалимга атка атланып түгел, ә ишәк баласына атланып кергәне бик урынлы булган.

Гыйбадәтханә тавы ташлары
Гыйбадәтханә тавы ташлары

Көнбатыш диварның көньяк өлешендә табылган бу ташлар беренче гасырдагы гыйбадәтханә тавында төзелгән корылмаларның өлеше булып торган дип санала. Алар шунда римлыларның Иерусалимны һәм аның гыйбадәтханәсен җимерүе турында дәһшәтле хатирә буларак калдырылган.